مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆپەن سىر-سۇحبات (جالعاسى)
– كەنەكەڭنىڭ بوزبالا كەزدەگى شىعارعان «كوكشولاق» ءانى دە ەلگە تەز تاراپ كەتكەن عوي. ول ءاندى ايتىس ۇستىندە شىعارعان با؟ – كوكشولاق – كەنەننىڭ ماڭدايىنا بىتكەن العاشقى اتى. ونىڭ مىناداي تاريحى بار. ناۋرىز كەلىپ, كوكتەم شىققاندا ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ كەنەن ادەتتەگىدەي قوي جايۋعا كەتەدى, اكەسى «بۇگىن ساعان قايتسەم دە ءبىر تاي ساتىپ اكەلىپ بەرەمىن» دەپ بازارعا اتتانادى. وندايدا ۋاقىتتىڭ وتپەيتىن ادەتى عوي. كىشى بەسىن بولعاندا كەنەن قويدى اۋىلعا بەتتەتەدى. ءوزى قويدىڭ الدىنا ءتۇسىپ, اسىعا باسىپ, ۇيىنە كەلسە, ەسىك الدىندا ءبىر كوك قۇنان بايلاۋلى تۇرادى. «جانۋارىم, قۇتتى قىلا كور» دەپ, ساۋىرىنان سيپايدى. باس-اياعىنا زەر سالا قاراسا, ءالى يت ءجۇنى ءتۇسىپ ۇلگىرمەگەن, قۇيرىق, جالدان جۇرداي, ارىق نەمە ەكەن. «ەشنارسە ەتپەس, ءالى-اق جەتىلىپ, تۇلەپ كەتەسىڭ» دەپ ويلايدى ول. ۇيگە كىرسە, اكەسى تالقان شىلاپ, شاي ءىشىپ وتىر ەكەن. «قۇنانىڭدى كوردىڭ بە, بالام؟» – دەپ سۇرايدى. – ءوزى جۇتاڭداۋ ما, قالاي؟ – كۇتىمگە الىپ, سەمىرتەمىز عوي. بازاردا جىلقى قىمبات. ەكەۋمىزدىڭ بار تاپقانىمىز وسىعان ازەر جەتتى. تالاس جاعىنىڭ ماعان ۇقساعان ءبىر قىرعىز شالى ۇستاپ تۇر ەكەن. «ارزان بەرەمىن, الا عوي, ءوزى تۇلپار تۇياعى» دەپ ماقتادى. «ماعان تۇلپارىڭنىڭ كەرەگى جوق, اياق لاۋعا جاراسا بولعانى» دەپ, الدىم دا جۇرە بەردىم, – دەيدى اكەسى. كوكشولاعى اكەمنىڭ دونەن شىقتى, قويعا ءمىنىپ, قيقايىپ كەنەن شىقتى. شىلدەحانا, تويلاردا انگە سالىپ, قيىستىرعان كەۋدەمنەن ولەڭ شىقتى, – دەپ جىرلادى كەنەكەڭ كەيىنىرەكتە. ال «كوكشولاق» ءانىنىڭ شىعۋ تاريحى مىناداي. ونى دا كەزىندە كەنەكەڭنىڭ ءوزى اڭگىمەلەپ بەرگەن ەدى. ءبىر كۇنى كورشى اۋىلدا ءبىر باي ادام قىز ۇزاتۋ تويىن جاسايدى. جۇرت لەك-لەگىمەن اعىلىپ, سوندا بارا جاتادى. تويعا بارعىسى كەلىپ قىزىققان كەنەن ءوزىنىڭ ايانباي دەگەن دوسىنا جالىنىپ-جالپايىپ, كوندىرىپ, ءوز قويىن سونىڭ قويىنا قوسىپ, كوكشولاعىنا جايداق مىنە سالىپ, جىپپەن نوقتالاپ, اق تاياقپەن قاقپالاپ, تويشىلاردىڭ ارتىنان شوقىتىپ الا جونەلەدى. قىرعا شىعىپ قاراسا ەڭىستە كەتىپ بارا جاتقانداردىڭ ءتۇرى, سالتاناتى بولەك, قىز-كەلىنشەك اتاۋلى قىزىلدى-جاسىلدى كيىنىپ, قۇلپىرىپ كەتىپتى. شوقپىت كيىمدى, كيىز ەتىكتى كەنەن قويشى ەكپىندەپ, كوكشولاقتى تەپكىلەپ بارىپ, ۇكىسىن جەلبىرەتىپ, جورعا مىنگەن ءشاليپا قىزدىڭ تۇسىنا جەتىپ, ايتىسا كەتەدى. مىنگەنىم استىمداعى كوكشولاق-تى, جالى جوق, قۇيرىعى جوق, شوپ-شولاق-تى. ەي, قىزدار, قويشىسىنباي ولەڭىڭدى ايت, تۇسىڭا بىزدەي قۇربىڭ كەلىپ قاپتى. جىلدام ءجۇرشى, كوكشولاق, شاپشاڭ ءجۇرشى, كوكشولاق. ولاي ءجۇرشى, كوكشولاق, بىلاي ءجۇرشى كوكشولاق. جامانداتقىر, كوكشولاق, ارام قاتقىر, كوكشولاق-ا, ا, اي! توپ-توپ بولىپ تويعا كەتىپ بارا جاتقان جىگىت-جەلەڭ, قىز-قىرقىن, ۇلكەن كىسىلەر ەلەڭ ەتەدى. ەكەۋىن زاماتتا قورشاپ الادى. – داۋسىڭ دا, ءانىڭ دە جاقسى ەكەن. ايتا ءتۇس, قالقام! – توقتالما. شىرقاي ءتۇس! – دەپ ۇلكەندەر جاعى دەم بەرەدى. بۇعان قاناتتانعان كەنەن كوكشولاعىن ەكى وكپەگە تەپكىلەپ, ءشاليپا قىزعا جاقىنداي تۇسەدى. تاعى دا شىرقاتىپ قويا بەرەدى: مىنگەنىم استىمداعى قىزىل شولاق, قىز بايعۇس اكەسىنە از كۇن قوناق. ءاي, قىزدار, كەدەيسىنبەي ولەڭىڭدى ايت, تۇسىڭا كەلىپ قالدىم «قۇداشالاپ», – دەيدى. ءشاليپا دا اۋىل اراسىنداعى ايتىستارعا قاتىسىپ جۇرگەن قىز ەكەن. ەكەۋى ەداۋىر ايتىسىپ, اقىرى, كەنەن جەڭەدى. ءسويتىپ, ءشاليپادان كەستەلى ورامال الىپ, قالا بەرەدى. جىگىت-جەلەڭدەر ەندى ونى ورتاعا الىپ, «كوكشولاعىن» قايتا ايتقىزادى, سول جەردە-اق ۇيرەنىسىپ الادى. ءسويتىپ, بۇل ءان اۋىل-اۋىلدى ارالاپ, ەل ىشىنە تەز تارايدى. – مىرزەكە, كەنەن سونداي قورلىق ومىردەن, قوي جايۋدان قاشان, قالاي قۇتىلدى ەكەن؟ – ونى قوي جايۋدان, قورلىق ومىردەن قۇتقارعان, جالاڭ اياق جالشى بالانىڭ بويىنداعى تۇتانىپ, تۇلەپ كەلە جاتقان تالانتتى العاش تانىپ, باعالاعان, ساۋاتىن اشىپ, ساناسىن وياتقان دا, ات, كيىم بەرىپ, اس-تويعا ەرتىپ ءجۇرىپ باعىن اشقان اقىلشى, قامقورشى دا, اتاقتى بالۋان شولاقپەن, قاجىمۇقانمەن, شاشۋبايمەن تانىستىرعان دا – ەركەباي بازار ۇلى. ءبىر جىلدارى پاتشا ءامىرى بويىنشا ءار بولىس ەلدەن ورىسشا وقۋعا ءبىر-ءبىر بالادان جينايدى. تاماق, كيىم قازىنادان دەلىنەدى. ەكى مىڭداي ءتۇتىنى بار قورداي بولىسىنان بىردە-ءبىر قازاق بالاسىن وقۋعا جىبەرگىسى كەلمەيدى. بالامىز شوقىنىپ كەتەدى دەپ قورقادى. سوندا بۇعىلىبازار: – مەن ەركەباي دەگەن بالامدى جىبەرەيىن, – دەيدى. ون جاستا كەتكەن ەركەباي جەتى-سەگىز جىل وتكەندە ەلىنە تورە بولىپ ورالادى. داۋ-شارعا ۇشىراعاندار, بىرەۋدە ەسەسى كەتكەندەر ەركەبايدى ىزدەيدى. ورىسشاعا سۋداي ەركەباي بولىسقا پيسار, ويازعا ءتىلماش قىزمەتىن اتقارادى. ءوزى ءادىل, جايدارى, كىشىپەيىل بولادى, السىزدەرگە كومەكتەسەدى. ۇشقىر ات, قىران قۇس, جۇيرىك تازىسىز جۇرمەيتىن, اتتى باپتاپ ءمىنىپ, كيىمدى تازا كيەتىن, سىپايى, قوناقشىل, داستارقاندى كىسى بولىپتى. قوردايداعى ەل تام سالۋدى بىلمەيتىن كەزدە قاراعايدان ءۇي تۇرعىزادى. مونشا سالعىزادى. ءسويتىپ, ەلگە جاڭاشا ۇلگى, ونەگە شاشادى. ونىڭ ونەردى, ونەرپازداردى قادىرلەي بىلگەندىگىنەن بولۋ كەرەك, ارقادان جەتىسۋعا كەلگەن اقىندار الدىمەن نوعايباي مەن وسى ەركەبايعا تۇسەدى ەكەن. ول ۇيدە شوجە دە, اباي دا, مايكوت تە, جامبىل دا, بالۋان شولاق تا, شاشۋباي دا, توقتاعۇل دا بولعان. شاشۋباي اقىن نوعايبايعا كەزدەسەتىن جىلى اۋەلى ەركەبايعا تۇسكەن. كەنەكەڭ بىلاي دەپ ەسكە الاتىن: – ەركەبايدىڭ ىبىراي دەگەن شابارمانى اۋىلعا قۇيىنداتىپ شاۋىپ كەلدى دە, «سەنى ەركەباي الىپ كەل دەدى» دەپ, مەنى مىڭگەستىرىپ الا جونەلدى. ۇستىمدە جىرتىق شوقپىت شاپان, اياعىمدا كيىز ەتىك, باسىمدا ەسكى بورىك. قورداي بەكەتىنە كەلسەك, قۇجىناعان ادام. ىشىندە ەركەباي دا ءجۇر. – ءا-ءا, كەلدىڭدەر مە؟ – دەدى بىزگە. ءوڭى جىلى ەكەن. – انا مونشاعا اپارىپ, جۋىندىرىپ, مىنا كيىمدەردى كيىندىرىپ, دەرەۋ اكەلە عوي, – دەدى شابارمانىنا. ول مەنى ەرتىپ الىپ, اناداي جەردە توبەسىنەن بۋى بۇرقىراپ تۇرعان تامعا اپاردى, – دەپ ەسكە الاتىن كەنەكەڭ. سويتسە ول مونشا ەكەن. شابارمان ەسىكتى جاۋىپ الىپ, جىلى سۋمەن سابىنداپ, نەشە جىلعى كىر-باتپان, اياقتىڭ تاس, تىكەن كىرگەن جەرلەرىنە دەيىن ابدەن تازالاپ جۋىندىرىپ, سۋ جاڭا ىشكيىم, جەڭسىز قامزول, كوك شىت شاپان, قارا بورىك, قىزىل تاقيا, بازارى ەتىك كيگىزىپ, سارى الا بەلبەۋ تاققىزىپ, اتقا مىنگىزىپ, قايتادان ەركەبايعا الىپ كەلەدى. – مىنە, سوقتالداي, ادەمى جىگىت بولىپسىڭ عوي. شىركىن كەدەيلىك, جەتىمدىك-اي, «اعاش كوركى – جاپىراق, ادام كوركى – شۇبەرەك» دەگەن وسى عوي, – دەيدى ەركەباي ونىڭ كەسكىن-كەلبەتىنە ريزا بولىپ. سول وقيعادان سوڭ كەشىكپەي قىرعىز مانابى شابدەنگە اس بەرىلەدى. وعان ەركەباي وزگەلەرمەن بىرگە ون التى جاستاعى كەنەندى دە ەرتىپ, الىپ بارادى. پەتەربوردان ارنايى كەلگەن زەرتتەۋشى-ەتنوگراف دميتريەۆتىڭ سول اس تۋرالى جازعان ماقالاسى ساقتالعان. وندا ول بىشكەك ۋەزىندە وتكىزىلگەن اسقا قىرىق مىڭ كىسى شاقىرىلعانىن, اۋماعى وتىز شارشى شاقىرىم جازىققا ەكى مىڭ اق ءۇي تىگىلگەنىن جازادى. استا ات جارىسى, كۇرەس, سايىس بولادى. جارىسقا 172 ات قوسىلىپ, الدىڭعى كەلگەن وتىز اتقا بايگە بەرىلەدى. اسقا قازاقتىڭ, قىرعىزدىڭ نەبىر تالانتتى اقىندارى كەلگەنى ايتىلىپ, سولاردىڭ ىشىندە جامبىلدىڭ اتى ءبىرىنشى اتالادى. سول استا شابدەنگە ارناۋ ايتۋ ءۇشىن بايلار, بي, بولىستار ءوز اۋىلدارىنان اقىن, انشىلەردى ەرتە بارعان. استى باسقارىپ جۇرگەن قالمىرزا جىرشى ەركەبايعا كەلىپ: – قانە, شابدەندى ماقتاپ ولەڭ ايتاتىن كىمىڭ بار؟ – دەپ سۇراعاندا, ول: – مىناۋ كەنەن دەگەن جاس اقىنىمىز. داۋىسى زور, جاقسى ايتادى, – دەپ كەنەندى جازدىرادى. ەرتەڭىندە اس باستالىپ, كەزەك اقىن-جىرشىلارعا تيەدى. بۇرىن مۇنداي جيىندى كورمەگەن, ءارى جامبىل, توقتاعۇل, قالمىرزا, ارقابايداي اتاقتى, توكپە اقىنداردان كەيىن كەزەك الىپ ورتاعا شىققان كەنەن قاتتى قىسىلادى. كۇزدىڭ قارا سۋىق كۇنىندە قارا سۋعا ءتۇسىپ تەرلەيدى. سارباسشا قۇلاعىن بۇراپ, ايقاي سالادى. داۋىسى شىرقاپ كەتەدى. بىراق اۋزىنا ءسوز تۇسپەي, امالسىز تۇرىپ قالادى. ەل كۇلەدى. – وۋ, حالايىق, كۇلمەڭدەر, توپقا تۇسپەگەن بالا ەكەن. قويدان قۇتقارىپ, ەركەباي الىپ كەلىپتى. قايتا ايتسىن, – دەيدى بىرەۋ. – ايتسىن, ايتسىن! داۋىسى جاقسى ەكەن, – دەپ شۋلاسادى جۇرت. استى باسقارىپ جۇرگەن قالمىرزا جىگەر بەرىپ: «قىسىلما, ايتا بەر» دەگەندە بارىپ كەۋدەسىنەن جىر شىعادى: مەن ءوزىم جول كورمەگەن اقىن ەدىم, اتاقتى اقىن سارباستىڭ جاقىنى ەدىم. ونەرىم ءور قياعا الىپ ۇشتى استىندا التى ۋىقتىڭ جاتىر ەدىم... بىرتە-بىرتە ونىڭ بيىك, شىرقاۋ, ءور داۋسى جالپاق دالانى جاڭعىرتىپ, اينالاسى ات شاپتىرىم جەرگە ەستىلىپ, جينالعان جۇرتتى تاڭداي قاقتىرادى. سول جولى كەنەن استان «كوپشىلىك كورسىن ءانىمدى» دەگەن كەلىستى ءان-جىرى ءۇشىن باس جۇلدەنىڭ ءبىرىن الىپ, كەمەر بەلدىك تاعىنىپ, قۇلا بايتال ءمىنىپ قايتادى. اقىندىعى مەن انشىلىگى قىرعىز, قازاققا بىردەي تانىلادى. جامبىلداي داڭعىل وڭ باتاسىن بەرەدى. قىرعىزدىڭ توقتاعۇل, قالمىرزاداي ايگىلى اقىندارى, ساعىمبايداي ارۋاقتى ماناسشىسى ارنايى شاقىرىپ, «جاس بۇلبۇل» دەپ قولپاشتاپ, ءۇنىن تىڭدايدى. ءسويتىپ, تۇساۋى كەسىلىپ, جولى دا, باعى دا اشىلادى. «كەنەن بايگە الىپتى» دەگەندى ەستىگەن اعايىن ەل ونى ماتىبۇلاقتىڭ باسىنان كۇتىپ الادى. كوكشولاقپەن كەلگەن اتاسى بالاسىن كورە سالىپ قۇشاقتاپ, جىلاپ جىبەرەدى. كەشكە قاراي اق تۋشاسىن سويىپ, اۋىل-ايماقتى شاقىرادى. ءبارى كەنەنگە ولەڭ ايتقىزادى. جاس اقىن «بوزتورعاي», «كوپشىلىك كورسىن ءانىمدى», «كوكشولاق», «ري, قويىم» سياقتى اندەرىن شىرقايدى. جۇرت ريزا بولىپ, جاس تالاپتى باۋلىپ جۇرگەن ەركەبايعا العىس ايتىپ, وزىنە «ونەرىڭ ورلەي بەرسىن!», «باعىڭ اشىلسىن!», «سارباس اتاڭنىڭ ارۋاعى قولداسىن!» دەپ باتا, تىلەكتەرىن جاۋدىرادى. ء«ازىرباي شالدىڭ اقىن, ءانشى بالاسى شابدەن تويىنان سىيلىق الىپ, ابىرويمەن ورالىپتى» دەگەن حابار اينالاداعى بالقاش, توپار, سارىتاۋقۇمعا, ۇزىناعاش, ەسىك, قارقارا جايلاۋىنا جايىلادى. ەندى جان-جاقتاعى ەل وزدەرىندە وتەتىن جيىن-تويلارعا ونى ات جىبەرىپ, ارنايى شاقىرا باستايدى. – مىرزەكە, كەنەن اتامىز ءوز ءومىرىنىڭ ەلەۋلى وقيعالارىنىڭ بارلىعىن ولەڭ-جىرعا اينالدىرىپ وتىرعان عوي. جاس كەزىندە اكەسى اتاستىرعان العاشقى قالىڭدىعىنا قالاي ۇيلەنگەنى, ون التىنشى جىلعى قازاق دالاسىنداعى پاتشاعا قارسى كوتەرىلىس, سول كوتەرىلىستىڭ باتىرلارى, ءوزىنىڭ دە سول كوتەرىلىسكە قاتىسقانى تۋرالى داستاندارى بار عوي. – كەنەننىڭ جاسى ون سەگىزگە تولعاندا اكەسى ءازىرباي ونى ۇيلەندىرمەك بولادى. جان-جاققا ءسوز سالا ءجۇرىپ, ىرعايتى ەلىندەگى بايشىعاش دەگەن, ءوزى بۇرىننان بىلەتىن كىسىنىڭ قىزىنا قۇدا تۇسەدى. تاپقان-تايانعانىن, اعايىندارىنىڭ دا كومەك رەتىندە بەرگەن ۇساق مالدارىن جيناستىرىپ, قالىڭمال رەتىندە ايداپ اپارادى. قۇداسى ونى ازىرقانادى. ءازىرباي «تاعى دا تاپقاندارىم بولسا اكەلە بەرەمىن عوي» دەيدى. ءسويتىپ, ارادا الىم-بەرىم, قۇدالىق كادەسى ءجۇرىپ جاتادى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە قۇداسى ءازىربايدى كەدەيسىنىپ, اينيدى, قىزىن ەندى جاسى ەلۋدەن اسقان ءبىر بايعا كوبىرەك مال الىپ, قاتىن ۇستىنە بەرمەك بولادى. ءازىرباي قۇداسىنا بارىپ: – مەن قۇدا بولعاندا جيرەن شولاق قۇنانىڭ بار ەدى, ەربيگەن ەكى قۇلاعىڭ بار ەدى, باسىڭدا جاربيعان تىماعىڭ بار ەدى. مەنىمەن تەڭ ەدىڭ, مەن قاشان سەنەن كەم ەدىم. ەكى جاسقا راقىمشىلىق جاسايىق, – دەسە, قۇداسى كونبەيدى. اكەلى-بالالى ەكەۋى قىزعا استىرتىن ءسوز سالسا, ول ءوزىنىڭ كەنەندى قالايتىنىن, اكەسى مالعا قىزىعىپ, باسقا ادامعا توقالدىققا زورلاپ بەرەم دەسە بۋىنىپ ولەتىنىن ايتادى. مۇنى ەستىگەن كەنەن ءوزى باتىر, ءوزى سەرى, نامىسقوي, ەر كوڭىلدى قۇراقباي دەگەن دوسىمەن اقىلداسادى. – مەن كومەكتەسەيىن, – دەيدى قۇراقباي. – جاقىندا سول اۋىلدا بەكقوجا دەگەن باي قىزىن ۇزاتىپ, توي جاساماق. سەن تويعا جىگىتتەردى ەرتىپ, دايىندالىپ كەل. مەن قىزدى ساعان مىڭگەستىرىپ جىبەرەمىن. ال دا قاش. ار جاعىن بىرگە كورەمىز, – دەيدى. كەنەن سولاي ىستەيدى. توي بولىپ جاتقاندا قۇراقباي قىزدى ەكى جەڭگەسىمەن ۋادەلەسكەن جەرگە الىپ شىعادى. كەنەندى ۇلپىلدەك قىزبەن تانىستىرىپ, تابىستىرادى. سودان سوڭ «ال, كەتتىك» دەپ, ءوزى باستاي جونەلەدى. قىزدىڭ قاشقانىن سەزىپ قالعان ەكى اعاسى اۋىل جىگىتتەرىن جيناپ, ارتتارىنان قۋادى. ءشولادىر دەگەن جەردە قۋىپ جەتىپ, ەكى جاق قامشى سىلتەسىپ, توبەلەسەدى. قۇراقباي باستاعان قارۋلى, ءابجىل جىگىتتەر قۋعىنشىلاردى اتتارىنان اۋدارىپ ءتۇسىرىپ, بەتتەرىن قايتارادى. كەنەننىڭ قالىڭدىق اكەلگەنىن ەستىگەن اۋىل ادامدارى, اعايىن-تۋىس قۋانىپ, كوپتەپ-كومەكتەپ, بەتاشار تويدى وزدەرى جاساپ, كەنەن مەن ۇلپىلدەككە وتاۋ تىگىپ بەرەدى. بۇل وقيعانىڭ ارتى ءبىراز داۋ-دامايعا ۇلاسىپ, ەكى جاق بيگە جۇگىنەدى. ايتىس-تارتىس اقىرى بەيبىت شەشىلەدى. قۇراقباي سىندى ەركوڭىل ادال دوستىڭ شىن دوستىعى وسى وقيعا ۇستىندە انىق كورىنەدى. كەنەن كەيىن بۇل وقيعانى داستان ەتىپ جىرلايدى. تەك قانا ۇلپىلدەكتىڭ ەسىمىن حانزادا دەپ وزگەرتەدى. – ەندى ون التىنشى جىلدىڭ وقيعالارىن دا ءبىراز ايتا كەتسەڭىز. – ون التىنشى جىلى پاتشانىڭ قازاقتاردى مايدانداعى قارا جۇمىسقا الۋ تۋرالى جارلىعى شىققاننان كەيىن ەل ءىشى دۇرلىككەنى بەلگىلى عوي. بۇل جارلىققا قارسى بولىپ, بالالارىن مايدانعا جىبەرگىسى كەلمەگەن ەل ادامدارى ءالي باتىردىڭ اينالاسىنا توپتاسادى. ولار كەيىن «اقتەرەك» دەپ اتالعان اۋىلدىڭ جوعارى جاعىنداعى تاۋ قۋىسىنا بەكىنەدى. ءاليدىڭ ءوزى ۇشقوڭىر جايلاۋىنا بارىپ, توقاشقا, بەكبولاتقا جولىعىپ قايتادى. كوتەرىلىسشىلەر قاتارى كۇن ساناپ كوبەيە بەرەدى. ءاليدىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ىشىندە كەنەنمەن بىرگە ەسداۋلەت قاندەكوۆ دەگەن اقىن دا بولادى. ماقسۇت باتىر ءوزىنىڭ ىستى ەلىنە بارىپ, بەس جۇزدەن استام جىگىتتەردى جيىپ كەلەدى. قاسقاراۋدان قانات باتىر ءۇش جۇزدەي جىگىتىمەن كەلىپ ءالي جاساعىنا قوسىلادى. كەنەن سول جولى: ەل-جۇرتىم, باس قوسالىق, اتتانالىق, ءاليدىڭ جاساعىنا ساپتانالىق! قورلىقتان دا سوعىسىپ ولگەن ارتىق, پاتشادان كەگىمىزدى اپ قالالىق! اتتانىڭدار, اۋ, اتتانىڭدار! – دەلىنەتىن «اتتان», سونداي-اق «16-جىل», «قايران ەلىم» دەگەن اندەرىن شىرقايدى, ءالي باتىر تۋرالى داستانىن شىعارىپ, ايتا باستايدى. كوتەرىلىسشىلەر پاتشانىڭ جازالاۋشى وتريادىمەن كولقامىس, ىرعايتى, قوپا, ماتىبۇلاق باسىندا كەزدەسىپ, قىرعىن سوعىستار بولادى. بىردە جەڭسە, بىردە جەڭىلەدى. وتە كوپ شىعىنعا ۇشىرايدى. اقىرى زەڭبىرەك, پۋلەمەتپەن قارۋلانعان پاتشا سولداتتارىنان جەڭىلىس تابادى. كوتەرىلىس باسىلادى. ەندى گۋبەرناتور, جاندارالدار كوتەرىلىسكە باسشىلىق جاساعان بەكبولات, توقاش, ءالي, قىرعىزباي سياقتى باتىرلاردىڭ, ولاردىڭ سەرىكتەرىنىڭ سوڭىنا تۇسەدى. ءالي قولعا ءتۇسىپ, جازالانادى. كوتەرىلىسشىلەر اراسىندا كەنەنمەن بىرگە بولعان ەسداۋلەت قاندەكوۆ اقىن ۇستالىپ, وعان كوتەرىلىستى جاقتاپ ولەڭ ايتتى دەگەن ايىپ تاعىلىپ, 20 جىلعا سوتتالادى. كەنەن بەس-التى جولداسىمەن اۋەلى ىلە, توپار جاعىنا بارىپ بوي تاسالايدى. سونداعى قويشىلار اراسىندا پانالاپ, اندا-ساندا «جەلتوراڭعى» اۋىلىنداعى بالتاعۇل بيگەلدى ۇلىنىڭ ۇيىنە سوعىپ, جان-جاقتان حابار الىپ تۇرادى. ءبىر جولى بالتاعۇل كەنەنگە ونى ىزدەۋشى جەندەتتەر ارا-تۇرا ونىڭ ۇيىنە بارىپ, قورداي اتىرابىنا سۇراۋ سالىپ جۇرگەنىن, ازىرگە دامىل تاباتىن تۇرلەرى جوق ەكەنىن, ەندى ىلە, توپار, بالقاش جاعىنا شىقپاقشى دەگەن سوزدەر ەستىگەنىن ايتادى. وسىدان سوڭ كەنەن تۇندەلەتىپ ۇيىنە جەتەدى دە, بالالارىنىڭ بەتىنەن ءسۇيىپ, جول ازىعىن قامداپ, قىرعىز ەلىنە, ىستىقكول جاعىنا ءوتىپ كەتەدى. سول جاقتا جاي مومىن شارۋانىڭ قالپىنا ءتۇسىپ, ەلەۋسىز, ەسكەرۋسىز جۇرە بەرەدى. قويشىلارمەن تاۋ اراسىندا قوي جايىسادى, شوپشىلەرمەن ءشوپ شابىسادى. ءسويتىپ جۇرگەندە كۇز وتەدى, قىس كەتەدى, كوكتەم جەتەدى. ەلىن, جەرىن ساعىنعان كەنەننىڭ ايگىلى «بۇلبۇل» ءانى سول كەزدە تۋادى. اڭگىمەلەسكەن بولات بوداۋباي, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
