شەتتىڭ شەرلى شەجىرەسى

اۋدان ورتالىعىندا قۇرباندارعا ەسكەرتكىش ورناتىلدى قاراعاندى وڭىرىندە ساياسي قۋ­عىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇر­باندارى تۋرالى اڭگىمە قوز­عالعاندا, شەت اۋدانىنىڭ شەرلى شەجىرەسى الدىمەن اۋىزعا ىلىگەدى. بۇلاي بولاتىن سەبەبى – وسى اۋ­دان­نىڭ ورتالىعى اقسۋ-ايۋلى كەنتىندە كەۋدەسى التىن ساندىق قاريا كامەل جۇنىستەگى تۇرادى. بار سانالى عۇمىرىن ولكە تاريحىن زەرتتەۋگە ارناعان ۇلتجاندى ازا­مات وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنداعى بۇلعاق زامانىندا بولعان ناۋبەت پەن اشتىقتان قىناداي قىرىلعان جانداردىڭ كۇل استىندا كومىلگەن تاريحىن ارشىپ الۋ­مەن ۇزاق ۋاقىتتان بەرى تاباندى تۇردە اينالىسىپ ءجۇر. كەلەر ۇرپاق ۇمىت­پاسىن دەپ دابىل قاعۋمەن, دامىلسىز ايتۋمەن, دۇركىن-دۇركىن جازۋمەن كەلەدى. تاياۋدا, ناۋبەتتەن ناقاق كەت­كەن­دەردىڭ قاي جەردە اتىلىپ, قاي شۇڭقىرعا توپ-توبىمەن كومىل­گەنىن جادىندا ساقتاپ قالعان جازۋ­شىنىڭ قوزعاۋ سالۋىمەن تاعى ءبىر ساۋاپتى شارۋا ىسكە استى: اۋدان ور­تالىعىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش-مونۋمەنت بوي كوتەردى. زادى, بۇل يگى ءىستىڭ باستاۋىن­دا شەت اۋدانىنىڭ بۇرىنعى اكىمى, قازىر قاراعاندى وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى بولىپ قىز­مەت ەتەتىن رىسقالي ءابدى­كەروۆتىڭ تۇرعانىن ايتا كەتكەن ءجون. وسى ازامات وبلىس ور­تا­لىعىنا قىزمەت اۋىستىرار الدىندا اتالعان ەسكەرتكىشكە دەپ اۋدان بيۋدجەتىنە 7 ميلليون تەڭگە سالدىرتىپ كەتكەن ەكەن. جاقسى ءىستىڭ جالعاسىن ءىلىپ اكەتكەن جاڭا اكىم مارات جان­داۋ­لەتوۆ ءوزىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتىن وسى ەسكەرتكىشتى ورناتۋدان باس­­­تادى. الدىمەن مونۋمەنتتىڭ  ماكەتىن اۋىل اقساقالدارىنا تانىستىرىپ, ولارعا ماقۇلداتىپ العان. سودان كەيىن بارىپ ىسكە كاسىبي شەبەرلەر كىرىسىپ, ە.يسەنوۆ باسقاراتىن «اسسار KZ»  فيرما­سى ەكى ايدىڭ ىشىندە قولعا العان شار­ۋانى اياعىنا دەيىن جەتكىزگەن. ەسكەرتكىش-مونۋمەنت اشىلماي تۇرىپ, اۋدان اكىمدىگىنىڭ ءماجىلىس زالىندا وتكەن عاسىردىڭ توق­سانىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا تۇسىرىلگەن دەرەكتى فيلم كورسەتىلدى. سول جىلدارى اۋداننىڭ  ءار جەرىندە جازىقسىز قۇربان بول­عان­داردىڭ جەرلەنگەن ورىندارى انىقتالىپ, زەرتتەلە باستاعان ەدى. جازۋشى كامەل جۇنىستەگىنىڭ باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن بۇل دەرەكتى فيلمدەگى زوبالاڭدى ناقتى دالەلدەر كەلتىرە وتىرىپ ايتقان ازاماتتاردىڭ كوبى بۇل كۇندە ارامىزدا جوق. كوپشىلىك قاۋىم ءفيلمدى كورە وتىرىپ, زۇل­مات جىلدارىنىڭ كۋاسى بولعان جانداردىڭ جازىقسىز جاپا شەككەن قۇرباندار تۋرالى ايتقان ەستەلىكتەرىن تىڭداپ, قاسىرەتتى كەزەڭنىڭ مول ماعلۇماتىنا قا­نىقتى. ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ەس­كەرتكىش-مونۋمەنتتىڭ اشىلۋىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىV سامميتىندە جاريالاعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىن جانە سەمەي يادرولىق پولي­گونىنىڭ جابىل­ۋىنا 25 جىل تولۋىن اتاپ وتۋگە ارنالعان «اق ورامال» رەسپۋبليكالىق اكتسيا­سى, سونىمەن قاتار, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىل­دىعى اياسىنا ورايلاستىرعانى دا كوكەيگە قونىمدى شىقتى. بيىكتىگى بەس مەترگە جەتەتىن مونۋمەنت مازمۇنىنان شىنجىردان كىسەن سالىنعان ەكى قولدىڭ كۇلدىرەۋىشى عانا سىنعان قارا شاڭىراقتى قۇلاتپاي, بىلەگىمەن قىسىپ امان  الىپ قالعان كورىنىستى تانۋعا بولادى. ەسكەرتكىش تاقتاعا ماياسار اقىننىڭ ولەڭىنەن «ءتۇ­تىنى تۇمان بولعان قايران ەلىم, ءبىر ۇيدەن قىستاۋ باسى قالمادى عوي» دەگەن ەكى جولى ويىلىپ جازىلعان.  مونۋمەنتتىڭ ماڭايى تەمىر شارباقپەن قورشالىپ, قوس قاپتالىنا كۇننەن قۋات الاتىن شامدار ورناتىلىپتى. سايا­باق­تاعىداي اينالا اعاش وتىر­عىزىلىپ, جاعالاي ساكىلەر قو­يىلعان. ەسكەرتكىش-مونۋمەنتتى اشۋ قۇرمەتىنە اۋدان اكىمى مارات  جانداۋلەتوۆ, «حح عاسىردىڭ اسا كورنەكتى ادامى» اتاعىنىڭ يەگەرى, پروفەسسور تەمىرعالي كوكەتاەۆ, جازۋشى كامەل ءجۇنىس­تەگى, اۋداندىق سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى كەڭەسى ءتور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى مەدەت بايتاناسوۆ, «اق تىلەك» قوعامدىق قورىنىڭ ءتورايىمى, اۋدان اكىمى جانىنداعى ايەلدەر ءىسى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كوميسسيا حاتشىسى رايا تولەگەنقىزى يە بولدى. ەسكەرتكىش تاقتا بەتىنەن اق ماتا سىپىرىلىپ تۇسكەننەن كەيىن ءسوز سويلەگەندەر ادامنىڭ جانى تۇرشىگەتىن دەرەكتەردى العا تارتتى. ماسەلەن, اشارشىلىق كەزىندە ەكى ميلليونعا جۋىق قازاق قىرىلسا, ءبىر عانا شەت اۋدانىنىڭ وزىندە 40 مىڭنان استام حالىق قۇربان بولىپ, سودان بار-جوعى بەس مىڭعا تاياۋ ادام عانا امان قالىپتى... ءراسىمنىڭ سوڭىنا تامان جازىقسىز قۇربان بولعان وسى مارقۇمداردىڭ رۋحىنا ارنالىپ قۇران باعىشتالدى. جاڭادان بوي كوتەرگەن ەڭ­سەلى ەسكەرتكىشتىڭ ورنىنداعى ەسكىسىن دالانىڭ دولى جەلى وسىدان ءبىراز بۇرىن قيراتىپ كەتكەن بولا­تىن. «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن وسى دا, ولكە شەجىرەسىنىڭ شى­راعدانىن وشىرمەۋدى مۇرات ەتكەن يگى جاقسىلاردىڭ بۇل ءىسىن ۇلت تاريحىنا دەگەن تاعزىمنىڭ تورەسى دەپ تانىعان ءجون بولار.  قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان» قاراعاندى وبلىسى, شەت اۋدانى