ازيا ەلدەرىنىڭ حالقى وتە جىلدام قارقىنمەن ءوسىپ جاتىر. ونىڭ سەبەبى نەدە؟ سالدارى قانداي بولۋى مۇمكىن؟ ءبىرىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ورتاسىندا ازيادان باستالعان حالىقتاردىڭ ۇلى كوشى ريم يمپەرياسىن كۇيرەتتى. ازيا جانە افريكا ەلدەرى حالقىنىڭ قازىرگى ميگراتسياسىن سول وقيعالارمەن سالىستىرۋعا بولا ما؟ رەسەيلىك دەموگراف, ەكونوميكا عىلىمىنىڭ دوكتورى اناتولي ۆيشنەۆسكي مەن lenta.ru پورتالىنىڭ سۇحباتىندا وسى تاقىرىپتاعى سۇراقتار قوزعالادى. Egemen.kz سۇحباتتان تسيتاتالار ۇسىنادى.
الەمنىڭ حالىق سانى تەز ءوسىپ جاتقان ايماقتارىندا 6 ميلليارد ادام شوعىرلانعان, ونىڭ 4,5 ميللياردقا جۋىعى – ازيادا. 20 جىلدان كەيىن-اق مۇنداعى حالىق سانى 5 ميللياردقا جەتەدى.
رەسەيدە 145 ميلليون حالىق بار. رەسەي تەرريتورياسىنىڭ 75 پايىزى – ازيادا. الايدا ونىڭ ازيالىق بولىگىندە 30 ميلليونعا جەتپەيتىن حالىق تۇرادى.
حالىق سانىنىڭ كۇرت ءوسۋى ازيانىڭ وزىنە قاۋىپتى. دەموگرافيالىق جارىلىستاردان ازيا قوعامدارىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان بالانس بۇزىلىپ, الەۋمەتتىك شيەلەنىستەر تۋىپ جاتىر. جينالا كەلە ولار الەۋمەتتىك جارىلىستارعا سەبەپ بولۋى مۇمكىن.
مۇنداي جاعداي قىتايدا بولا قالسا, سىلكىنىستەر رەسەيگە اسەر ەتپەي قويمايدى. كوشى-قون قىسىمى اسكەري قىسىمعا اينالۋى ادامزات تاريحىندا كوپ بولعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا تۇركيا 20 ميلليونداي عانا حالقى بار ەل ەدى. ونىڭ جانىندا حالىق سانى ون ەسە كوپ ۇلان-عايىر كەڭەس وداعى تۇردى. قازىر تۇركيا حالقىنىڭ سانى 4 ەسە ءوسىپ, وزگەلەر ساناساتىن ۇلكەن كۇشكە اينالدى.
قىتاي مەن ءۇندىستان شە؟ وسى ەكى ەلدىڭ حالقى عانا الداعى 30-35 جىلدا 3 ميللياردقا جەتەدى. ەكەۋىنىڭ دە شەشىلمەگەن پروبلەماسى باستارىنان اسادى.
ءحىح عاسىر ورتاسىندا ءۇشىنشى الەم ەلدەرى مەديتسينا, گيگيەنا, تاعى دا باسقا سالالاردىڭ جەتىستىگىن يگەرۋگە كوشتى. ءولىم-ءجىتىم ازايدى, ال تۋ دەڭگەيى جوعارى كۇيىندە قالا بەردى.
ماسەلەنىڭ نەگىزىندە ءولىم-ءجىتىمنىڭ كۇرت ازايۋى جاتىر. مىڭداعان جىلدار بويى ءولىم-ءجىتىم جەر شارىنداعى حالىق سانىنىڭ ءوسۋىن رەتتەپ وتىردى. قازىر ول بۇل رولىنەن ايرىلدى.
ەۋروپادا ءولىم-ءجىتىم XVIII عاسىردا پاستەر, كوح نەمەسە فلەمينگتەردىڭ جاڭالىعىنان بىرتىندەپ ازايدى. ازيا بۇكىل جەتىستىكتى دايىن كۇيىندە الدى. ءولىم-ءجىتىم ساناۋلى جىلدا ازايدى. ال تۋ دەڭگەيى تەز وزگەرمەيدى. ول ءۇشىن مادەني وزگەرىستەر كەرەك.
تۇبىندە تۋ دا ازايادى. بىراق ول ءولىمنىڭ ازايۋىنان 20-30 جىلعا كەشىككەننىڭ وزىندە دەموگرافيالىق جارىلىسقا اپارىپ سوعادى.
حالىق سانى وسۋىمەن بىرگە كورشى ەلدەرگە قىسىم دا وسەدى.
قازىر كوشىپ-قونۋشىلاردىڭ كوبەيۋى – ايماقتىق ەمەس, عالامدىق قۇبىلىس. ءبىرىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ورتاسىنداعى حالىقتاردىڭ ۇلى كوشى كەزىندە جەر شارىنىڭ حالقى 200 ميلليوننان اسپايتىن. قازىر تەك ميگرانتتاردىڭ سانى 250 ميلليوننان كوپ.
ادامزاتتىڭ بۇكىل تاريحىندا ميگراتسيا دەموگرافيالىق پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ جولى بولىپ كەلدى. العاشقى ادامدار افريكادا پايدا بولدى, سوسىن كوشىپ-قونىپ بۇكىل جەر بەتىنە تارادى. بىزگە ونىڭ قاتىسى جوقتاي كورەمىز. الايدا, بۇگىنگى اقش تۇرعىندارى ءسال عانا بۇرىنعى كوشى-قون كەزىندە پايدا بولدى ەمەس پە؟
اقش مەكسيكادان كۇشتى ميگراتسيالىق قىسىم كورىپ وتىر. وندايدى قىسىمدى ءبىز ازىرگە قىتايدان سەزىپ وتىرعان جوقپىز. الايدا, بولاشاقتا نە بولاتىنىن كىم بىلەدى؟
دەموگرافيالىق جارىلىستاردىڭ سوڭى نەگە اپارىپ سوعاتىنى تۋرالى تەك جورامال جاساۋعا بولادى. الايدا, ونىڭ ءبىر ناتيجەسى حالىقارالىق تەرروريزم بولۋى مۇمكىن دەسەك, قاتەلەسە قويمايمىز.
قازىر ونى كوبىنە يسلام فۋندامەنتاليزمىمەن بايلانىستىرادى. بىراق ماسەلە يسلامدا ەمەس. يسلام ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگىندە حالىق سانى تەز وسۋدە. تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگىن قۇرايتىن جاستار ەكونوميكانىڭ ناشارلىعىنان وزدەرىنىڭ بولاشاعى جوق ەكەنىن كورىپ وتىر. وسىنىڭ ءبارى تەرروريزمگە اپارادى.
مودەرنيزاتسيا تۇرعىنداردىڭ ءبىر بولىگىن مارگينالدانۋعا اپارادى. ولاردىڭ كوكەيىندەگىسىن ءدال تاباتىن ەكسترەميستىك يدەولوگيالار قاشان دا دايىن تۇرادى.
الايدا, كوشى-قوندى تەرروريزممەن بايلانىستىرۋعا بولمايدى. ونىڭ ءوز سەبەپتەرى بار. ءۇشىنشى الەم ەلدەرىندە مودەرنيزاتسيا باستالدى. بۇل اۋىلدىق جەردە جۇزدەگەن جىل بويى تۇرىپ كەلگەن سان ميلليون ادامعا قوزعاۋ سالدى. ولاردىڭ ەڭ بەلسەندى بولىگى دامىعان ەلدەرگە بەيبىت نيەتپەن اتتاندى.
دەموگرافيالىق ءوسىم حالىقتاردىڭ ارالاسۋىنا اپارادى – ودان ەشقايدا قاشا المايمىز. باتىسقا قونىس اۋدارۋشىلار كوبەيە بەرەدى. قازىر ءبىزدىڭ كورىپ وتىرعانىمىز – بۇل پروتسەستىڭ باسى عانا.
بۇدان از عانا ۋاقىت بۇرىن دامىعان ەلدەردە ادامزاتتىڭ ۇشتەن ءبىرى ءومىر سۇرەتىن. قازىر وندا 20%-دان از بولىگى تۇرادى. ءححى عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي ولاردىڭ ۇلەسى 12%-عا تومەندەيدى دەگەن بولجام بار.
رەسەيگە كوشى-قون قىسىمى نەگىزىنەن ورتالىق ازيادان كەلىپ جاتىر. بۇل تاڭداناتىن نارسە ەمەس – ونداعى تۇرعىندارعا ءبىزدىڭ ءتىلىمىز بەن مادەنيەتىمىز تانىس. دەگەنمەن, بولاشاقتا ءبىز قىتايدان نەمەسە ازيانىڭ باسقا دا الىپتارىنان كەلەتىن قىسىمنان قاۋىپتەنۋىمىز كەرەك.
