«الەمگە تانىلۋىمىز – الاش مەرەيى»

اۋدارما ءبىر ۇلتتىڭ اسىل-جاۋھارلارىن الەم جۇرتشىلىعىنا تانىتۋدىڭ بىردەن-ءبىر قۇرالى. ەگەر تىلگە جان ءبىتىرۋ ارقىلى وقىرماندى ەلىكتىرىپ اكەتەتىن اۋدارمالار ءتول تۋىندىدان كەم تۇسپەسە, وندا اۋدارماشى ءوز دىتتەگەن ماقساتىنا جەتتى دەگەن ءسوز. وندايدا ءتارجىمالاۋشىنىڭ شەبەرلىگىنە, ونىڭ شىعارمانى ءبىر تىلدەن ەكىنشى تىلگە جاتىق سويلەتە بىلگەن تىرلىگىنە ەرىكسىز سۇيسىنەسىز. كەيبىر ەلدەردىڭ بۇل سالاعا باسا ءمان بەرىپ, اۋدارماشىلارعا قوماقتى قاراجات ءبولۋى – جان دۇنيەنى بايىتار وسى ءبىر رۋحاني قازىنانى باعالاۋدىڭ ءبىر ايعاعى. ال ەلىمىزدە بۇل سالاعا قاتىستى جۇمىستار ءالى دە ساياقسىپ تۇر. بۇعان نە كەدەرگى؟ وسى ساۋال توڭىرەگىندە قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, 2009 جىلى بەرليندەگى كوركەم شىعارما اۋدارماشىلارىنىڭ الەمدىك ادەبي كوللوكۆيۋىمىنا قاتىسقان, 2011 جانە 2014 جىلدارى ارنايى گرانتتى ۇتىپ الىپ, شۆەيتساريانىڭ تسيۋريح قالاسىنداعى لورەن اۋدارماشىلار ۇيىندە نەمىس تىلىنەن كوركەم تارجىمامەن اينالىسقان راۋزا مۇساباەۆامەن از-كەم اڭگىمە وربىتكەن ەدىك. – راۋزا مولدايىپقىزى, ءبۇ­گىنگە دەيىن ءسىز ءبىراز شەتەل جازۋ­شىسىنىڭ دۇنيەلەرىن اۋ­دار­دىڭىز. تاڭداۋىڭىز نەلىك­تەن سو­­لارعا ءتۇستى؟ – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا قازاق توپىراعىنا سوناۋ قاپ تاۋىنان, ەدىل بويىنان كۇشتەپ جەر اۋدارىلعان قاراپايىم نەمىس حالقىنىڭ باسىنان وتكەرگەن قيلى تاعدىرى قىزىقتىردى. جال­پى العاندا, ح.كلياين, ت.ۆالەك-دوبي, ي.پ.حەگەل, ۆ.برەدەل, ك.پەتكاۋ, ي.شلەيحەر, ا.داي-شاف, م.روميرەر, ك.الەحينا-لاكرۋا, س.بوندار, ە.پياتۋنين, ە.شەنكەل, ا.بەككەر, ۆ.كروپپ, ك.درويت, ت.ەفيموۆا سياقتى قالامگەرلەردىڭ, فرانتسۋز جازۋشىسى ا.مورۋانىڭ (نەمىس ءتىلى نۇسقاسىنداعى) شىعارماسىن, ەديت ءشميتتستىڭ «ولىگە قوڭىراۋ شالۋ» دەتەكتيۆتەر توپتاماسىن اۋداردىم. قازىرگى زامانعى نەمىس بالالار ادەبيەتى دە نازاردان تىس قالعان ەمەس. شۆەيتساريا بالالار جازۋشىسى ە.ءتسوپفيدىڭ, ا.شورنونىڭ جانە ا.ميۋللەردىڭ, گەرمانيا بالالار جازۋشىلارى ە.شوۋدىڭ, ز.كەسلەردىڭ, م.گوپفەرتتىڭ, ب.وبرەحتتىڭ, ۋ.كراۋزەنىڭ جانە ح.يوحانسەننىڭ سۋرەتتى كىتاپشالارىن نەمىس تىلىنەن تىكەلەي قازاقشاعا ءتارجىمالادىم. بۇل كىتاپشالار نەگىزى­نەن بالاباقشالار مەن باستاۋىش سىنىپ وقۋشى­لارىنا ارنالعان. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا تسەلينوگراد كالاسىنان درەزدەنگە كونىس اۋدارعان نەمىس جازۋشىسى ەلەونورا حۋممەلدىڭ «بەرلين بالىقتارى» رومانىن قازاقشالادىم. نەمىس بالالار جازۋشىلارىنىڭ ەرتەگىلەرى اسا تارتىمدى. بالا تۇگىلى ەرەسەكتىڭ ءوزىن ويعا قالدىرادى. – بىلۋىمشە, گەرمانيا جىل سايىن دۇنيە ءجۇزىنىڭ اۋدارماشىلارىنا ارنايى گرانت ءبولىپ, اۋدارما ىسىمەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك جاسايدى ەكەن. ولاردىڭ ىشىندە ءسىز دە بارسىز. سوندا قوماقتى قاراجاتقا اۋدارماشىلار شاقىرۋداعى ماقسات نە؟ – نەمىستەر ادەبي شىعارمالارىنىڭ الەمگە تانىلۋىنا اسا مۇددەلى. ولار ءۇشىن تورتكۇل ءدۇ­نيەنى ماشينا, ەلەكتر تەحنيكاسىمەن عانا ەمەس, ادەبيەتىمەن دە مويىنداتۋ ماڭىزىن جو­عالت­پاعان. ءارى وزگە ەلدەردىڭ ادەبي تۋىندىلارىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى دا ەرەكشە. گەرمانيا استاناسى بەرليننىڭ وزىندە ءبىر ايدا ەكى مارتە قالامگەرلەردىڭ وقىرماندارمەن كەزدەسۋى وتەدى. وندا اقىن-جازۋشىلار سياسى كەپپەگەن شىعارماسىنان ءبىر ساعات شاماسىندا ءۇزىندى وقيدى. ونداي كەزدەسۋلەرگە ءار ەلدەردەن اۋدارماشىلار شاقىرىلادى. قالىڭ وقىرمان دا سول جەردەن تابىلادى. سىنشىلار پىكىر ءبىلدىرىپ, وقىرماندار قالامگەرگە ساۋال جولدايدى. اۋدارماشىنىڭ كەيىننەن الگى شىعارمانى سونداعى اۋدارماشىلار ۇيلەرىنىڭ بىرىندە تۇرىپ الاڭسىز اۋدارۋىنا بار جاعدايدى جاسايدى. ول ءۇشىن گەرمانيا نەمە­سە شۆەيتساريادا ارنايى ستيپەن­ديا بولىنەدى. سونداي-اق, اۋ­دار­ما­شىنىڭ بارلىق شىعىنىن ءوز مويىندارىنا الادى. ال قويى­لار تالاپ – ساپالى اۋدارما جاساۋ. – ءتارجىما ارقىلى جاۋھار تۋىندىلارىمىزدى الەمگە ءالى دە ءوز دەڭگەيىندە ناسيحاتتاي الماي وتىرعانىمىز جاسىرىن ەمەس. مۇنىڭ سەبەبىن نەمەن بايلانىستىرار ەدىڭىز؟ – ءبىزدىڭ قازاق قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارى باسقا حالىقتاردىڭ تۋىندىلارىنان كەم ەمەس. كەز كەلگەن تاۋەلسىز ەل اۋىز ادە­بيەتىنەن باستاپ, جاۋھار تۋىندىلارىنىڭ الەم تىلدەرىنە اۋدارىلۋىنا ءۇستىرت قاراماۋى كەرەك. بۇل رەتتە تەلەديدار مىقتى يدەولوگيا قۇرالى دەي­تىن بولساق, كەي رەسپۋبليكالىق تەلەارنالار كورەرمەننىڭ تالاپ-تىلەگىنەن شىعىپ وتىر دەۋگە كەلمەس. حالىق قاپتاعان انشىلەردى دارىپتەۋدەن, ولاردىڭ نە ءىشىپ, نە كيگەندەرىن كورۋدەن ابدەن مەزى بولدى. بۇل رەتتە, ۇلى ادەبي شىعارمالارىمىزدىڭ الەم تىلدەرىنە اۋدارىلۋىنا مۇددەلىلىك تانىتىپ, وسى باعىتتا قارجى جۇمسالسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى. – اۋدارماشى شىعارما اۋدارۋ بارىسىندا بەلگىلى دارەجەدە سوزدىككە سۇيەنەدى. «قازاق-نەمىس» جانە «نەمىس-قازاق» سوزدىكتەرىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى قالاي؟ – ءتارجىما تۇرعىسىنان كەلگەندە, ەڭ الدىمەن سوزدىك شىعارۋ ءىسىن كەشەۋىلدەتۋدىڭ ءجونى جوق. نەمىس ءتىلى ەۋروپاداعى دامىعان بەس ۇلى ءتىلدىڭ ءبىرى سانالادى. ال بىزدە شيرەك عاسىردان بەرى «قازاق-نەمىس سوزدىگى» جاڭارتىلعان ەمەس. دالىرەك ايتقاندا, 1992 جىلى ق.مىرزابەكوۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن «قازاق-نەمىس سوزدىگى», 1994 جىلى م.تاتتىباەۆانىڭ «نەمىسشە-قازاقشا سوزدىگى» جارىق كوردى. سودان بەرى «ۇلكەن نەمىس-قازاق سوزدىگى» جانە «ۇلكەن قازاق-نەمىس سوزدىگىنىڭ» باس­پادان جارىق كورمەۋىنە قانداي سىلتاۋ ايتساق بولادى؟! وسىعان جاۋاپتى قۇزىرلى ورىندار جاۋىردى جابا توقىماي, ەڭ اۋەلى نەمىس ءتىلى سياقتى الەم تىلدەرىنىڭ سوزدىگىن شىعارۋدى قولعا السا عوي. ءتىل ۇنەمى دامۋ, تولىعۋ ۇستىندە بولاتىنىن ەسكەرسەك, سوزدىك تە جاڭارتىلىپ وتىرۋى كەرەك. تىپتەن, قازىردىڭ وزىندە كومپيۋتەر, سكاننەر سياقتى بەس مىڭ انگليتسيزم سوزدىك قورىمىزعا ەندى. ەلىمىزدە شەت تىلدەر اۋدارماشىلارىن دايارلاۋمەن اينالىساتىن جوعارى وقۋ ورىندارى قاي سوزدىككە سۇيەنەدى دەگەن ساۋال تۋىندايدى وسىندايدا. – شەتەل ادەبيەتىنىڭ وزىق تۋىندىلارىمەن سۋسىنداتىپ كەلگەن «الەم ادەبيەتى» جۋر­نالىنىڭ وقىرماندارمەن جۇزدەسپەگەنىنە دە ءبىرشاما ۋاقىت بولدى. بۇل باسىلىم سىزگە نەسى­مەن قۇندى؟ – 2006 جىلى استانادان كەڭەس يۋسۋپتىڭ جەتەكشىلىگىمەن شىققان «الەم ادەبيەتى» اسا اۋقىمدى جۇكتى موينىنا ابىرويمەن ارقالادى. ويتكەنى, وسى ۋاقىتقا دەيىن ادەبي جۋرنالداردا ءبىرلى-جارىم بولماسا, الەمدىك دەڭگەيدەگى جاۋ­ھارلاردىڭ جاريالانۋعا مۇمكىندىك بولا بەرمەدى. ال «الەم ادەبيەتى» ءار ءنومىرىن بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ وزىق تۋىندىلارىنىڭ اۋدارمالارىنا ارناپ وتىردى. ودان اۋدارما جانرىنىڭ پروبلەمالارى جايلى كەلەلى وي-تۇجىرىمدارعا قانىقتىق. قارجىنىڭ تاپشىلىعىنان بەرتىن كەلە بۇل جۋرنالدىڭ شىقپاي قالعانى وكىنىشتى. «الەم ادەبيەتى» سياقتى سالماقتى باسىلىمنىڭ ۇدايى جارىق كورۋىنە بيلىكتىڭ مۇددەلى بولعانى ابزال عوي. – قازىر كوركەم شىعارمانى وقيتىندار از دەپ جاتادى. وقىرماندى كىتاپپەن قالاي «اۋىر­­تۋعا» بولادى؟ – جۇرت قازىر كىتاپ وقۋعا ۋاقىتتىڭ تاپشى­لىعىن العا تارتادى. مۇندايدا اۋديوكىتاپتاردى دا قوسا شىعارعان ءجون بولار. «قازاق راديوسىنىڭ» ارداگەر ديكتورى امانجان ەڭسەباي ۇلىنىڭ م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىن وقىعان سەكسەن ساعاتتىق اۋديوسى تاماشا دۇنيە. ەلدىڭ بولاشاعى بۇگىنگى ۇرپاق دەسەك, ولاردىڭ كىتاپقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن بالاباقشادان باستاسا قۇبا-قۇپ. بىردە مەكتەپتىڭ ورتا بۋىن وقۋشىلارىمەن كەزدەسىپ, اۋدارمالارىمدى وقىدىم. سول جولى بالالار تاراپىنان قويىلعان ساۋالعا قاراپ, ويلى ۇرپاقتىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن اڭعاردىم. ولاردى كىتاپ وقۋعا تالپىندىرۋ ءۇشىن مەكتەپتە درامالىق قويىلىمداردى ساحنالاۋدى قايتادان جاڭعىرتۋ كەرەك سەكىلدى. جەر-جەردە كىتاپ اۆتورىمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرسا دەيسىڭ. – بەلگىلى ارميان سىنشىسى لەۆون مكرتچيان­نىڭ: «ەسلي ودنو ي توجە پرويزۆەدەنيە سۋششەستۆۋەت نا دۆۋح رازنىح يازىكاح, ۆ كونتەكستە رازنىح كۋلتۋر, تو و پولنوم سووتۆەتستۆي موجنو گوۆوريت ليش ۆ وپرەدەلەننوم سمىسلە. داجە نايتوچنەيشي پەرەۆود نە موجەت ۆو ۆسەم سوۆپادات س وريگينالوم, بىت «ابسوليۋتنو توچنىم». پەرەۆود ي نە دولجەن پولنوستيۋ پوۆتوريات وريگينال – يسكۋسستۆۋ پروتيۆوپوكازانى پوۆتورەنيا», دەپ ايتقانى بار ەكەن. ءسىزدىڭ ويىڭىز بۇل پىكىرمەن قانشالىقتى ۇندەسەدى؟ – ۇلى نەمىس اقىنى ي.ۆ.گەتەنىڭ ءبىر جارىم شۋماق «Wanderers Nachtlied» ولەڭىن يۋ.لەرمونتوۆ «گورنىە ۆەرشينى» دەپ اۋدارسا, ۇلى اباي «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» دەپ قازاقشالاعانى بارشاعا ايان. ولەڭنىڭ تۇپنۇسقاسىنداعى «ورمانداعى قۇستار دا ءۇنسىز» دەگەن جولدار ابايدا جوق. ولەڭدى لەرمونتوۆتان اۋدارعانى انىق. ول جولدار لەرمونتوۆتا دا كەزدەسپەيدى. بىراق اباي سول ءبىر تاماشا تابيعات ليريكاسىن شىرقاۋ بيىككە جەتكىزدى. بۇل جايىندا بەلگىلى قالامگەر گەرولد بەلگەر تاماشا تالدادى. ابايدىڭ شەبەرلىگى – ولەڭدى قازاقى بولمىسقا لايىقتاپ اۋدارۋ شەبەرلىگىندە, سۋرەت­كەرلىگىندە. بۇل – پوەزيا. پروزادا دا اۋدارماشى سوزبە-ءسوز اۋدارماي, قالامگەردىڭ ويىن ەكىنشى تىلدە ۇتىمدى بەرە بىلسە – ۇتقانى. بەلگىلى جۋرناليست, عالىم ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ ءبىر سوزىندە: «ءتولتۋما مەن تەلتۋمانىڭ تۇتاسۋى, اۆتور مەن اۋدارماشىنىڭ ءبىر اۆتورعا اينالۋى ءتارجىما ونەرىنىڭ تىلسىم سىرىنا تەرەڭ ءۇڭىلۋ كەرەك ەكەنىن ۇقتىرا تۇسەتىندىگىندە» دەپتى. شى­نىندا, اۋدارما جانرىنىڭ تۇڭعيىعىنا بويلاۋ, ونى وقىرمانعا ءتول شىعارماداي جاتىق جەتكىزە ءبىلۋ ءار اۋدارماشىنىڭ ماقساتى بولسا كەرەك-ءتى. – ەلىمىزدە مىقتى اۋدارماشىلار شوعىرىن قا­­لىپتاستىرۋ ءۇشىن قانداي العىشارت ءازىر­لەۋ كە­رەك؟ – 30 قىركۇيەك – حالىقارالىق اۋدارماشى­لار كۇنى. «ءىنجىلدى» لاتىن تىلىنە اۋدارعان يەرونيمنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى وسى ءبىر اتاۋلى كۇندى بىرقاتار ەلدەر ەرەكشە اتاپ وتەدى. ال بىزدە ءالى كۇنگە ەل مەن ەلدى جالعاستىراتىن التىن كوپىر ىسپەتتى اۋدارماشىلار شوعىرىن قالىپتاستىراتىن ۇيىمنىڭ ءوزى جوق. ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا, اسىرەسە, ءتارجىماشىلار ەتەنە ارالاساتىن, قىزۋ تال­قى جۇرەتىن ورتا بولۋى شارت. بۇل ورايدا, الماتىداعى گەتە ينستيتۋتى نەمىس ءتىلى اۋدار­ماشىلارىمەن ءبىراز شارۋانىڭ باسىن قايىردى. تاڭسۇلۋ راحىمباەۆا, يمان ەستاەۆ جانە سالتانات ءاشىروۆا جىر قۇلاگەرى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەر» پوەماسىن قازاق تىلىنەن تىكەلەي نەمىس­شەگە اۋداردى. اۋدارماشى ادىلبەك ءالجانوۆ ابايدىڭ «ەسكەندىر» پوەماسىن نەمىس تىلىنە اۋدا­رىپ, ايدى اسپاننان ءبىر-اق شىعاردى. قاي زاماندا بولماسىن قالامگەرلەر قالامىن شىڭداۋ ءۇشىن اۋدارماعا بەت بۇرىپ وتىرعان. – ءسىز شەتەلگە بارعاندا وزگە ەلدەردىڭ ءما­دەنيەتى, سالت-ءداستۇر, تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن جا­قى­­­­­نىراق تانىساسىز. تاڭعالعان ساتتەرىڭىز بولدى ما؟ – تاڭعالاتىن ساتتەر ءجيى بولادى. ماسەلەن, بىزدە قالادا ءيتى بار ءۇيدىڭ قورشاۋىنىڭ ەسىگىنە «ابايلاڭىز, قاباعان يت!» دەپ ايعايلاتىپ قويادى. ونى كورگەن ساتتە بويدى الدەبىر ۇرەي بيلەيدى. ال نەمىستەردە كەرىسىنشە, «ابايلاڭىز, مۇندا مەن ءۇرىپ تۇرمىن!» دەپ جازىپ قويادى. سول كەزدە ادامنىڭ دوسى سانالاتىن يتكە دەگەن جىلىلىق پايدا بولادى. ولاردا ەستەتيكالىق تالعام دەگەن وتە جوعارى. تىپتەن, قۋراعان اعاشتى كەسىپ تاس­تاعاننىڭ وزىندە, ونى جونىپ, الدەبىر مۇسىنگە اينالدىرادى. 2011 جىلى شۆەيتساريانىڭ تسيۋريح قالاسىنا بارىپ, قالانىڭ ىرگەسىندەگى لورەن اۋدار­ماشىلار ءۇيىن سۇراستىردىم. قازاقستاننان كەلگەنىمە قىزىعۋشىلىق تانىتقان اۋىلدىڭ الدەبىر تۇرعىنى جەتكىزىپ سالۋعا ىقىلاس تانىتتى. الگى ادامنىڭ جەتەگىندە ءيتى بار ەكەن. تاۋ­لاردى بوكتەرلەپ كەلە جاتىرمىز. اۋىلدىڭ سىرتىنا شىعا بەرگەنىمىزدە ءيتى جولدىڭ شەتىندەگى ءشوپ­تەسىنگە دارەت سىندىردى. سول ارادا يەسى ءيتى ءۇشىن مەنەن عافۋ ءوتىنىپ, جالما-جان ءناجىستى پاكەت­كە سالىپ, دەرەۋ سول ماڭداعى قوقىسقا تاستادى. ولار­دىڭ تابيعاتقا دەگەن كوزقاراسىن وسىدان-اق بىلە بەرىڭىز. – قازىر قانداي شىعارمانى اۋدارىپ جاتىرسىز؟ – نەمىس جازۋشىسى ەلەونورا حۋممەلدىڭ ەكىنشى رومانى «تاڭ جۇلدىزىن» قازاقشالاۋ­دامىن. شىعارمادا «بەرلين بالىقتارىنداعى» وقيعا ءارى قاراي ءوربيدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ءلايلا ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»