بالا ءولىمى قايتسە ازايادى؟

سەنىمدى دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنسەك, تمد ەلدەرىمەن سالىس­تىرا قارا­عان­دا ەلىمىزدە بۇعان دەيىن سابيلەر­دىڭ شەتىنەۋ كورىنىس­تەرى الدىڭعى ورىن­داردىڭ بىرىندە بولىپ كەلىپتى. ايتسە دە سوڭعى كەزدە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاش­قى جىل­دارىنداعى بۇل جوعارى كورسەت­كىشتىڭ 18,4-تەن 9,2 پروميلگە, ياعني 50 پايىزعا دەيىن تومەن­دەگەنىن ءبىر ەسەپتەن شۇكىرشى­لىك ەتۋگە بولاتىن دا سەكىلدى. ارينە, بالا ءولىمىن كۇرت تىيۋ, بىردەن توق­تاتۋ وڭاي ەمەس ەكەنى دە, ءتىپتى, ءمۇم­كىن ەمەس ەكەنى دە تالاسسىز. دەگەن­مەن, جوعارىدا كورسەتىلگەن پروميل­دىك ەسەپتەۋلەرگە شاققان­دا ەلىمىزدە بالا ءولىمى كورسەتكىشىن تومەندەتۋ جولدارى بار ەكەنى انىق. مۇنداي قورىتىندىعا ءبىز وبلىس­تا رەسپۋبليكامىزداعى پەدياتريا جانە بالالار حيرۋرگياسى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ماماندارى ءجۇر­گىز­گەن مونيتورينگتىك زەرتتەۋلەردەن كەيىن كەلىپ وتىرمىز. اتالعان ورتا­لىقتىڭ ديرەكتورى, مەديتسينا عىل­ىم­دارىنىڭ دوكتورى ريزا بوران­باەۆانىڭ مالىمدەۋىنشە, سابيلەر مەن بالالار ءولىمىن جانە وسى ورايدا قايعىلى جاعدايلارمەن اياقتالاتىن كورىنىستەردى اۋىزدىقتاۋ ماسەلەسى – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. وسى مىندەتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ولار ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىنا بارىپ, كونسۋلتاتيۆتىك-ادىستەمەلىك كومەكتەر بەرۋدى داستۇرگە اينالدىرا باستاپتى. سونىمەن بىرگە, بىرقاتار ناقتى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى جونىندە دە شەبەرلىك ساعاتتارىن ءوت­كىزۋ ۇيعارىلعان. تەكسەرۋگە قۇرىلماعان, تەك ءبىر جاق­تى مونيتورينگتىك تالداۋلار ءجۇر­گىزۋدى العا قويعان ورتا­لىق مامان­­دارىنىڭ ءىسساپارى رەسپۋب­ليكا­داعى بالا ءولىمى ءجيى كەزدە­سەتىن وڭىرلەردەن باستالىپتى. موني­­­­تورينگ­تىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ بارى­­سىن­دا ولار بالالاردى ەمدەۋ مەكە­­­مە­­لەرىنىڭ كادرلارمەن قانشا­لىقتى دەڭگەيدە قامتىلعانىنا دا نازار اۋدارىپ وتىرادى ەكەن. سون­داي-اق, مەديتسينالىق كارتالار­عا جاسال­عان جان-جاقتى ءارى تەرەڭ ءتۇر­دە زەرت­تەلگەن تالداۋلار دا بىرقا­­تار «اتتە­گەن-ايلاردىڭ» بەتىن اشىپ­تى. ال جاعدايلارى وتە اۋىر, ءارى كۇر­دەلى اۋرۋلارعا بەرىل­گەن جوعارى بىلىك سي­پاتىنداعى كەڭەس­تەر­دىڭ دە تيگىزگەن پايداسى مول بولعانى بايقالادى. سونىمەن بىرگە, وڭىرلەردەگى ءسابي­لەر مەن بالالاردىڭ شەتىنەۋ كورى­نىس­تەرىن تومەندەتۋگە مەديتسينا­لىق قوندىرعىلار مەن قۇرال-جاب­دىق­تاردىڭ تيگىزەتىن پايداسى مەن كومەگى دە مول ەكەنى تالاسسىز. ورتالىق مامان­­دارىنىڭ وسىنداي وزەكتى دە قاجەت­تى ماسەلەلەر جونىندە وي-پىكىر قورىتۋى  جانە ادىستەمەلىك كومەك­­تەر كورسەتىپ جۇرگەندەرى  تەك قول­­داۋعا ءارى قۇپتاۋعا لايىقتى  ءىس بول­ماق. بالا ءولىمى كورسەتكىشى باتىس قازاق­ستان وبلىسىندا كانداي دەڭ­گەيدە؟ ءبىز بۇعان اتالعان ورتالىق مامان­دارى جۇرگىزگەن مونيتورينگتىك زەرت­تەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى نەگىزىندە جاۋاپتار قايتارعاندى ءجون كوردىك. بۇل ورايدا بىردەن ايتارىمىز, تۋا ءبىتتى جانە ءسابيدىڭ اعزاسىندا كەيىن پايدا بولعان ءارتۇرلى اۋرۋلار مەن دەرتتەردىڭ سالدارىنان بولاتىن بالالار ءولىمى دەڭگەيى رەسپۋب­لي­كالىق ورتاشا كورسەتكىشتەن ءبىر­شاما تومەن ەكەندىگى. ءتىپتى, ريزا زۇلقار­ناي­قىزىنىڭ ايتۋى بويىنشا, وبلىستا اتالعان كورسەتكىش رەسپۋبليكا ايماقتارى اراسىنداعى ەڭ تومەنگى ورىنداردىڭ ءبىرىن قۇرايدى ەكەن. بۇل ارينە, وڭ قۇبىلىس. سونىمەن بىرگە, بۇل كورىنىس ءوڭىر پەدياترلارىنىڭ بىلىك­تىلىگى مەن كاسىبي شەبەرلىكتەرىنىڭ جوعارى ەكەنىن دە كورسەتە الادى. ەڭ باستىسى, وبلىستا دارىگەرلەر قىزمەتى وڭ جولعا قويىلعان. ايتسە دە قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, قازاق ادەبيەتىنىڭ بۇگىنگى اقساقالى, قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قارا نارى شەرحان مۇرتازا ايتقانداي – بۇل ىستە ءبىر كەم دۇنيەنىڭ ورىن الىپ وتىرعانى وكىندىرمەي قويمايدى. بۇل جوعارىدا ايتىلعانداي ءارتۇرلى اۋرۋلاردىڭ سالدارىنان ورىن الاتىن بالالار ءولىمىنىڭ دەڭگەيى وتە تومەن بولا تۇرا, سابيلەر مەن بالالار اراسىندا كەزدەيسوق, كۇتپەگەن قاي­عىلى وقيعالاردىڭ ازايماي وتىر­عانى. ءتىپتى, وسى وپىندىرارلىق ماسە­لەنى تۇتاستاي ءبىر ءوڭىردىڭ پروب­لە­ما­لىق ەرەكشەلىگى دەسە دە بولادى. ارينە, بۇل ماسەلەنى رەتتەۋ­دىڭ جولدارى جەتكىلىكتى. ءارى بۇعان تو­لىق مۇمكىندىكتەر بار ەكەنى دە بەل­گىلى. سايىپ كەلگەندە, مۇنى تەك وبلىس­تاعى دەنساۋلىق ساقشىلارىنىڭ قولىن­­دا تۇرعان ءىس دەۋگە بولمايدى. بۇل ءۇشىن ورتاق ماقساتتى كوزدەيتىن ۆەدومس­تۆوارالىق بۋىندار قۇرىلسا, مۇن­داي ناقتى ءىس-قادامدار ونى بول­دىر­­ماۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك. ءبىر ءسوز­بەن ايتقاندا, بۇل قالىڭ جۇرت­­شى­­لىق پەن جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ورگان­داردىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ مەن ىشكى ىستەر باس­قار­مالارى قىزمەتىن ءبىر ارناعا جۇمىل­دىرۋ دەگەن ءسوز. قىسقاسى, بويىندا ەشقانداي دەرتى جوق, ساپ-ساۋ سابيلەر مەن بالا­­لار­دىڭ قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا ومىردەن كەتە بارۋى – قولدان  جاسال­­عانمەن پارا-پار كورىنىس ەمەس پە؟ وڭىردە, وزگەسىن ايتپاعاندا, تەك بيىلعى جىلدىڭ باسىنان بەرى ون­داعان ءبۇلدىرشىن كەزدەيسوق وقي­عالار­دىڭ سالدارىنان مەرت بولىپتى. ونىڭ دەنى ءبىر جاسقا دەيىنگى بوبەك­تەر ەكەن. ءسوز جوق, ولار مۇن­داي قايعىلى جاعدايلار ورىن ال­ماعاندا قول-اياقتارى بالعاداي, قوعام­­نىڭ تولىق­قاندى مۇشەسى بولىپ قا­لىپ­تاسار ەدى-اۋ. ورىن العان وكىنىشى مول كورىنىس­تەردىڭ باستى سەبەبى, جول-كولىك وقي­عالارىنىڭ اسەرىنەن بولعان اۋىر جاراقاتتار مەن اتا-انالار­دىڭ ۇقىپسىزدىعى بولىپ وتىر. ومىراۋىن­داعى انا ءسۇتىن ەمىپ ءجۇر­گەن سابيلەردىڭ اراسىندا كومىر قىش­قىلىنىڭ شامادان تىس كوپ شوعىرلانىپ, وتتەگىنىڭ جەتىسپەۋى­نەن بولاتىن, انا سۇتىنە قاقالىپ-شاشالۋدان, تۇنشىعۋدان, قۇسىقتى جوتەلدەن ورىن الاتىن قايعىلى وقيعالار وبلىستا ءجيى كەزدەسۋدە. جاس انالار ءوز پەرزەنتتەرىن ومىراۋ سۇتىمەن قورەكتەندىرۋ كەزىندە ونى دۇرىس ۇستاماۋىنان كەزدەسەتىن قايعىلى جايتتەرگە نە دەرسىز؟ بيىل­عى ماۋسىمدا بالالاردىڭ سۋعا باتىپ كەتۋ دەرەكتەرى بىرنەشە دۇركىن قايتالاندى. سۋعا باتىپ, ومىرمەن قوشتاسقان بالالاردىڭ سانى بىل­تىر­عى دەڭگەيدەن ارتىق بولدى. وبلىستا بالالار دەنساۋلى­عىن ساقتاۋعا قاتىستى بۇدان باسقا قان­داي وزەكتى ماسەلەلەر بار؟ تاعى دا سول ەلىمىزدەگى پەدياتريا جانە بالا­لار حيرۋرگياسى عىلىمي-زەرت­تەۋ ور­تا­­لىعىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, مۇن­­داعى باستى پروبلەما كادرلاردىڭ تاپ­شى­لىعىنان تۋىندايدى. الايدا, بۇل شەشىمىن تاپپايتىن ماسەلە ەمەس. ءوز­گەسىن ايتپاعاندا, ءتىپتى, مۇنى رەتتەۋگە پەدياتريا جانە بالالار حيرۋرگياسى ماسەلەلەرىمەن شۇعىلداناتىن اتالمىش رەسپۋبليكالىق ورتالىقتىڭ ءوزى دە كومەگىن تيگىزە الاتىنىنا وسى ماتەريالدى گازەتكە ازىرلەۋ بارىسىندا كوز جەتكىزدىك. ويتكەنى, ولار بالالاردى ەمدەۋ­مەن قوسا, وسى سالاعا قاجەتتى كادر­لار ازىرلەۋ ىسىمەن دە شۇعىلدانادى ەكەن. بۇل ارادا ماماندىق دەڭگەيىن كوتەرۋ ىسىنە باسىمدىقتار بەرىلىپتى. سوعان سايكەس, ورتالىق رەسپۋبليكا وڭىرلەرىنەن پەدياتريا ماماندارىن ءارتۇرلى مەرزىمدەگى ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ كۋرستارىنا شاقىرۋ ءتارتىبىن ەنگىزگەن. بۇل جونىندە ورتالىق جەتەكشىلەرىنىڭ ارنايى جۇمىس جوسپارى جاساقتالعان. ءبىز بۇگىنگى ماتەريالىمىزدا تۇتاس­تاي رەسپۋبليكا جانە جەكەلەگەن ءوڭىر مىسالىندا بالالار ولىمىنە ءارى ولار­دى شەتىنەتپەۋگە جول بەرمەيتىن ءبىر­قاتار جايتتەردى تىلگە تيەك ەتتىك. وسىندا ايتىلعان ماسەلەلەر قالىڭ جۇرت­شىلىق پەن ءتيىستى ۇيىمداردىڭ نازارىنا ءىلىنىپ جاتسا, ويعا العان ماق­ساتىمىزدىڭ ورىندالعانى. تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان» باتىس قازاقستان وبلىسى