بيۋدجەتتىك زاڭ جوبالارى ماقۇلداندى

كەشە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى  نۇرلان نىعماتۋليننىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ كەزەكتى جالپى وتىرىسى ءوتىپ, وندا بىرنەشە ماڭىزدى ماسەلە قارالدى. سونىڭ ىشىندە «2016-2018 جىلدارعا ارنالعان رەس­­پۋب­ليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى 2016 جىلدىڭ بيۋدجەت شىعىستارىن ناقتىلاۋ جونىندەگى زاڭ جوباسى تال­قىلاندى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى وسى ماسەلەنى تالقىلاپ, ەلىمىزدەگى ەڭ باستى قارجىلىق قۇجاتتى قاراۋعا مۇقيات دايىندالعاندارى ۇلكەن بەلسەندىلىكتەرىنەن كورىنىپ تۇردى. زاڭ جوباسى تۋرالى باياندامانى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى قۋاندىق بيشىمباەۆ, قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ, ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆ جاسادى. قۋاندىق بيشىمباەۆ ءوزىنىڭ سوزىندە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قازان ايىندا «قاشاعان» كەن ورنىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنىڭ كۇتىلۋىنە جانە مۇنايدىڭ ورتاشا جىلدىق باعاسى وسۋىنە بايلانىس­تى قارا التىن ءوندىرۋ كولەمى 74 ملن توننادان 74,5 ملن تونناعا دەيىن ارتقانىن ايتتى. الايدا, ءىجو-ءنىڭ 2016 جىلعى ءوسىمى بۇرىن ماقۇلدانعان 0,15 پايىزدىق دەڭگەيدە قالادى ەكەن. ءسويتىپ, جان باسىنا شاققانداعى ءىجو كولەمى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 6,9 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە بولادى دەپ بولجانىپ وتىر. قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ ءوزىنىڭ سوزىندە ناقتىلانعان بيۋدجەت شىعىستارى نەگىزىنەن يندۋستريالاندىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى اياسىندا اگروونەركاسىپتىك كەشەندى جانە ەكسپورتتىق الەۋەتتى دامىتۋ ەسەبىنەن ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا جاردەمدەسۋگە;  ەكىنشىدەن, «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ودان ءارى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا باعىتتالاتىنىن اتاپ ءوتتى. ماكروبولجام بويىنشا كىرىستەر  2016 جىلى 4 200,2 ملرد تەڭگە كولەمىندە بولسا, بۇل – بەكىتىلگەن جوسپاردان 834,9 ملرد تەڭگەگە جوعارى. كىرىستەر بولجامىن ۇلعايتۋ ۇلتتىق قوردان بەرىلەتىن كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت كولەمىن 400,3 ملرد تەڭگەگە   قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. ناقتىلانعان بيۋدجەتتە بارلىق كىرىس مولشەرى 2 ترلن 880 ملرد تەڭگەنىڭ ورنىنا 2 479,7 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى, دەدى مينيستر. 2016 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى 8 646,7 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, ناقتىلانعان جوسپاردان 379,9 ملرد تەڭگەگە ارتۋى بولجانعان. سونىڭ ىشىندە اگروونەركاسىپتىك كەشەندى قولداۋ شىعىندارى – 97,3 ملرد تەڭگەگە; يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ 2-ءشى كەزەڭىن ىسكە اسىرۋ – 111,9 ملرد تەڭگەگە; كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ – 74,2 ملرد تەڭگەگە ارتپاق, دەدى ءوز بايانداماسىندا قارجى ءمينيسترى. سونداي-اق,   قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ قوسىمشا شارالارىنا – 70,2 ملرد تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر ەكەن. سونىڭ 42,7 ملرد. تەڭگەسى ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىلدى جانە قۇقىق ءتارتىبىن نىعايتۋ بويىنشا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋعا جۇمسالاتىن بولىپتى. ەكسپو قۇرىلىسىن, «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت»  عىلىمي نىساندارى قۇرىلىسىن ەكسپو-2017 قۇرىلىسىمەن ۇيلەستىرۋ جانە ت.ب. ءىرى جوبالارعا قوسىمشا 136,4 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا مينيستر ناقتىلانعان بيۋدجەت جوباسىندا كوزدەلگەن قوسىمشا شىعىستار كولەمىن, سونداي-اق جىلدىڭ اياعىنا دەيىن از ۋاقىت قالعانىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز بيۋدجەت قاراجاتىن ۋاقتىلى يگەرۋ بويىنشا بارلىق ىقتيمال تاۋەكەلدەردى تالداپ, ءتيىستى شارالاردى قابىلداپ جاتىرمىز, دەدى. سونىمەن قاتار, بيۋدجەت تاپشىلىعى بەكىتىلگەن 902,7 ملرد تەڭگە نەمەسە ءىجو-ءنىڭ 2%-ى دەڭگەيىندە ساقتالاتىنىن جەتكىزدى. باياندامالار اياقتالعان سوڭ دەپۋتاتتار سۇراق بەرۋ راسىمىنە كوشتى. العاشقى سۇراقتى قارجى مينيسترىنە دەپۋتات سەرىك قۇسايىنوۆ قويدى. ول بيۋدجەت كىرىسىنىڭ ۇلعايۋى دەۆالۆاتسيانىڭ, ياعني تەڭگە باعامىنىڭ جاڭا رەجىمىنەن بە, الدە سالىقتىق-اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋ ناتيجەسىندە بولدى ما دەگەن ناقتى سۇراقتى العا تارتتى. وعان مينيستر ەكى فاكتوردىڭ دا اسەرى بولعاندىعىن ناقتى ساندارمەن اتاپ كورسەتتى.  دەپۋتات ش.وتەمىسوۆ, «ەل ەكونوميكاسىنا قوسىمشا 225 ملرد تەڭگە جۇمساۋدى جوسپارلاپ وتىرسىزدار, ال وسى شىعىنداردىڭ تۇپكىلىكتى ناتيجەلەرى ەسەپتەلدى مە, قانشا جاڭا وندىرىستەر ىسكە قوسىلادى؟» دەگەن سۇراق قويدى. سونىمەن بىرگە, دەدى ول,  ەكونوميكاعا زەينەتاقى قورىنىڭ نەمەسە حالىقارالىق قارجىلاندىرۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قاراجاتتارى قوسىمشا تارتىلادى دەپ وتىرسىزدار. ولاردىڭ قاراجاتتارى قانداي ءوسىم پايىزىمەن تارتىلادى, ەرەجەسى جاسالعان با, قارجىلاندىرۋعا دايىن تۇرعان ءىرى جوبالار بار ما دەگەن ساۋالدار تاستادى ەكونوميكا ءمينيسترى ق.بيشىمباەۆقا. وعان تارتىلاتىن قاراجاتتار ۇزاق مەرزىمدى جوبالاردى قارجىلاندىراتىنى ايتىلدى. سونىڭ ىشىندە ونشاقتى ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالىق جوبالار بارى اتالدى. ناقتى ايتقاندا, ورالدا مۇناي وڭدەيتىن جاڭا زاۋىت, پاۆلوداردا مەتاللۋرگيا جانە كولىك قۇراستىرۋ زاۋىتى, ت.ب. سونىمەن قاتار, مينيستر نەسيەلەردىڭ ءوسىم پايىزى 7-دەن اسپاۋى كەرەك دەگەن شەشىم بارىن جەتكىزدى. دەپۋتات م.تىنىكەەۆ جولداردى كۇردەلى, اعىمداعى جوندەۋ باعدارلاماسى بويىنشا بىلتىر 1 114 شاقىرىمى جوندەلگەنىن ايتتى. بۇل – جوسپاردىڭ 86 پايىزى. مىنا ناقتىلانعان بيۋدجەت بويىنشا وسى جۇمىسقا قوسىمشا تاعى 1 ملرد 235 ملن تەڭگە سۇراتىپ وتىرسىزدار,  دەي كەلىپ, وسى قاراجاتتى يگەرە الاسىزدار ما, باعدارلاما تولىق ورىندالا ما دەگەن سۇراقتى ينۆەستيتسيا جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەككە قويدى. وعان مينيستر جوسپاردىڭ 10-15 پايىزعا ورىندالماي قالعان سەبەبى قارجىلاندىرۋدىڭ كەشىكتىرىلگەندىگىنەن بولعانىن ايتتى. ال قاراجات ۋاقتىلى بولىنسە, ءبىز جول قۇرىلىسىنىڭ بەلگىلەنگەن كولەمىن ورىنداۋعا دايىنبىز, دەپ قىسقاشا جاۋاپ بەردى. دەپۋتات ساپار احمەتوۆ ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ق.بيشىمباەۆتان وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىن­گى باعدارلاماسى اۋىلدىق ەلدى مەكەن­دەردى جىلۋمەن, سۋمەن, ەلەكتر قۋاتى­مەن قامتاماسىز ەتىپ كەلە جاتىر ەدى. بۇگىنگى زاڭ جوباسىندا وسى باعىتقا ءبولى­نەتىن قاراجاتتاردى 1 ملرد 430 ملن تەڭگەگە قىسقارتىپ وتىرسىزدار.  سون­د­ا قاي وڭىرلەردەگى قانداي جوبالار قىس­قار­تىلاتىن بولادى دەپ سۇرادى. وعان مينيستر كەيبىر جوبالاردى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۇسىنىستارىمەن قىسقارتىپ جاتىرمىز دەپ جاۋاپ بەردى. سونىمەن قاتار, ولار سولتۇستىك قازاقستان جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا قىسقارتىلاتىنىن جەتكىزدى. سونداي-اق, اقمولا, قاراعاندى, قوستاناي, جامبىل وبلىستارىندا دا وسىنداي قىسقارتۋلار كوزدەلگەنىن ايتتى. سۇراقتار اياقتالعان سوڭ زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ باستالدى. العاشقى ءسوزدى دەپۋتات ميحايل چيركوۆ الدى. بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگى بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 835 ملرد تەڭگەگە ارتقانى ءبارىمىزدى دە قۋانتادى. الايدا, مۇنى ۇكىمەتتىڭ ءتيىمدى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى دەپ ايتا المايسىڭ. ويتكەنى, وعان ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىمەن بايلانىسپايتىن مۇناي باعاسىنىڭ ءوسۋى جانە ۇلتتىق ۆاليۋتا كۋرسىنىڭ جاڭا رەجىمگە وتكەنى سياقتى فاكتورلاردىڭ ارقاسىندا عانا قول جەتكىزىلىپ وتىر. ال كىرىستەردىڭ ناقتى وسۋىنە توقتالاتىن بولساق, نەگىزگى كاپيتالدى ساتۋدان تۇسەتىن جوسپارلانعان 16,4 ملرد تەڭگە كىرىس تەك 9,5 ملرد قانا بولدى. بۇل نەنى كورسەتەدى, ءبارىن ساتا المادىق پا, الدە 40 پايىزعا جەڭىلدىك بەردىك پە؟ بيۋدجەت تاپشىلىعى 902 ملرد تەڭگە, ول ءىجو-ءنىڭ 2 پايىزى عانا دەپ تە قاتتى قۋانا المايمىز. ويتكەنى, سىرتقى قارىزىمىز 30 پايىزعا جۋىق. ودان ءارى دەپۋتات ناقتىلى جوبالارعا قاراجاتتىڭ ۋاقتىلى بولىنبەگەنىن قاتتى سىنادى. بۇدان كەيىن دە بىرنەشە دەپۋتات تالقىلاۋعا قاتىسىپ, ناقتىلانعان بيۋدجەت بويىنشا وزدەرىنىڭ ويلارىن ورتاعا سالدى. سونىمەن, ناقتىلانعان بيۋدجەت بويىنشا ينۆەستيتسيا جانە دامۋ مينيسترلىگىنە 146,6 ملرد تەڭگە, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە 115,4 ملرد تەڭگە, قورعانىس مينيسترلىگىنە 52,7 ملرد تەڭگە قوسىمشا شىعىندار ءۇشىن قاراجات بولىنەتىن بولدى. زاڭ جوباسى ماقۇلدانعان سوڭ ءماجىلىس توراعاسى ن.نىعماتۋلين قىسقاشا قورىتىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا قوسىمشا بولىنگەن 380 ملرد تەڭگەنى ۇكىمەت تيىمدىلىكپەن جۇمسايتىنىنا ءۇمىت ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار, وسى كۇنى ۇلتتىق قوردان 2016-2018 جىلدارعا ارنالعان كەپىل­دەن­دىرىلگەن ترانسفەرت تۋرالى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى دا زاڭ جوباسى  قارا­لىپ, ماقۇلداندى. بيۋدجەتتىك زاڭ جوبالارى ماقۇلدانعان سوڭ جالپى وتىرىس كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە باسەكەلەستىك ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا قاراستىردى. بۇل زاڭ جوباسى پرەزيدەنتتىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن ورىنداۋ جونىندەگى «100 ناقتى قادام»  ۇلت جوسپارىنىڭ 53 قادامىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان. ول 17 زاڭنامالىق اكتىگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەيدى. كەشەگى جالپى وتىرىستا قورشاعان ورتانىڭ تازالىعىن ساقتاۋ جونىندەگى «پاريج كەلىسىمىن راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى بويىنشا قورىتىندى ازىرلەۋ مەرزىمى بەلگىلەندى. كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر اياقتالعان سوڭ بىرنەشە دەپۋتات وزدەرىنىڭ ساۋالدارىن جاريالادى. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»