اراب الەمىندەگى ەكسترەميزم

تاياۋ شىعىس الەمنىڭ ەڭ مازاسىز ايماعىنا, دالىرەك ايتقاندا, اراب الەمى كوپجاقتى شيەلەنىستەر مەن ەكسترەميستىك بەلسەندىلىكتىڭ نەگىزگى وشاعىنا اينالىپ وتىرعانى بەلگىلى. مۇسىلمان الەمىنىڭ بەلگىلى بولىگىن تۇراقسىزدىق جايلاپ, ءدىن اتاۋلىعا مۇلدەم جات زورلىق-زومبىلىق, تەرروريزم, قانتوگىس, الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك سياقتى جاعىمسىز جايتتار بەلەڭ الدى. بۇدان دا زورى, ءدىنىمىزدىڭ اتىن جامىلىپ, مۇسىلمان حالىقتاردىڭ سان عاسىرلىق ءداستۇرلى يسلامي مادەنيەتىنە جات, ءارتۇرلى استىرتىن ماقساتتارعا قىزمەت ەتەتىن ترانسۇلتتىق ەكسترەميستىك اعىمدار كۇشەيىپ, شارتاراپقا تارالىپ, ىقپالدى كۇشتەرگە اينالدى. وسى ورايدا مۇسىلمان الەمىندە, اسىرەسە اراب ەلدەرىندە ءداستۇرلى ەمەس, دەسترۋكتيۆتى اعىمدار قالىپ­تاسۋى­نىڭ تاريحي جانە الەۋمەتتىك-پسيحو­لوگيالىق نەگىزدەرىن, يدەولوگيالىق سيپاتىن انىقتاپ, اتالعان ماسە­لە­لەردىڭ شەشىمىندە مەملەكەتپەن بىرگە قوعامنىڭ الەۋەتتى ءرولى تۋرالى ويلانۋ قاجەت. وسى رەتتە ءبىزدى ءدى­ني ەكسترەميزمنەن ەڭ كوپ زارداپ شەك­كەن اراب ەلدەرىنىڭ ويشىلدارى مەن ماماندارىنىڭ پىكىرلەرى قىزىق­تىرادى. تاريحي سەبەپتەر. اراب ەلدەرىندە ەكسترەميزمنىڭ تارالۋى ايماقتىڭ سوڭعى ءبىر جارىم عاسىر­لىق تاريحىمەن, ەۋروپانىڭ ساياسي ىقپالىمەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاش­قى كەزەڭىمەن, اسىرەسە, 1950-1980-جىلدارداعى تۇراقسىزدىق فاك­تور­لارىمەن (پالەستينا قاقتى­عىسى, «قىرعي قاباق» سوعىس) بايلا­نىستى بولدى. وسمانلى يمپەريا­سى ىدىراعاننان بەرى اراب مەملە­كەت­تىلىگىنىڭ كونتسەپتۋالدى ماسەلەلەرى ايماقتىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. تاۋەلسىزدىك العان اراب ەلدەرى قوعامىندا سىرتقى كۇشتەر مەن وتارشىلدىققا قارسى توڭكەرىسشىل يدەيالار, اسىرەسە پان-اراب ۇلتشىلدىعى كۇشەيدى. وتارشىلدىققا رەاكتسيا رەتىندە يسلامشىلدىق تا دامي بەردى. تاياۋ شىعىستا قالىپتاسقان گەوسايا­سي احۋالعا بايلانىستى اراب-مۇسىل­مان مەملەكەتتەرىندە اسكەري ەليتا­لاردىڭ ءرولى ارتىپ, سوتسياليزمنەن كەيىن يسلاميزم سياقتى ترانسۇلتتىق يدەولوگيالاردىڭ تارالۋىنا قو­لاي­لى جاعداي قالىپتاستى. اراب-يزرايل سوعىستارى ناتيجەسىندە اراب ۇلتشىلدىعى يدەولوگياسى تىعىرىققا تىرەلىپ, قوعامنىڭ باسىم بولىگى اراب سوتسياليزمىنەن كوڭىلى قالىپ, جىلدام تۇردە قايتا يسلامدانا باستادى. حالىقتىڭ ەلەۋلى بولىگىنىڭ يسلامدانۋىمەن قاتار, يسلاميزم يدەيالارى دا كەڭ تارالدى. بيپوليارلىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا ءسوتسياليزمنىڭ تارالۋىنا توسقاۋىل بولاتىن قارسى كۇش رەتىندە اسىرە ءدىنشىل, راديكالدى قوزعالىستارعا ءارتۇرلى كۇشتەر تاراپىنان ارنايى قولداۋ كورسەتىلدى. وسىنداي ءارتۇرلى توتاليتارلىق يدەو­لوگيالاردىڭ, سونداي-اق, اراب ەل­دەرىندەگى مەملەكەت پەن قوعام قاتى­ناس­تارىنىڭ ىقپالىمەن اراب الەمى اركەلكىلەنىپ, ىدىراڭقى سيپات الدى (Mehran Kamrava). كەيبىر مەملەكەتتەردە اسكەري ديكتاتۋرا ورناپ, اسىرە ءدىني قوزعا­لىس­تاردىڭ قىزمەتىنە قاتاڭ تىيىم سالىندى. شەكتەن تىس قىسىم كور­گەن ءدىني قوزعالىستار جابىق جاع­دايدا دامىپ, ساياسي كۇن ءتارتىبى جەتىل­دىرىلدى, ءوزارا ىقپالداسىپ, بىرىگە باس­تادى. ايماقتاعى گەوساياسي جانە اسكەري قاقتىعىستاردىڭ اسەرىمەن ءدىني ەكسترەميستىك قوزعالىستاردىڭ ءبىر بولىگى راديكالدانىپ, جيحاد يدەيا­سى (راديكالدى يسلاميزم) توڭىرەگىنە توپتاستى, ەكىنشى بولىگى دەموكراتيا جولىمەن ساياسيلانا (ساياسي يسلاميزم) باستادى. وسى جاعدايدا ايماقتا سايا­سي ماقساتتى كوزدەيتىن «تاليبان», «حاماس», «حەزبوللا» جانە تاعى باسقا يسلاميزم يدەولوگياسىن ۇستاناتىن قوزعالىستار قالىپتاستى. بۇعان قوسا, ايماقتا ساياسي ماقساتقا جەتۋدە راديكالدى جولدى تاڭداعان تەرروريزم كەڭ تارالدى. تاكفيري, حاريجي, راديكالدى ءسالافي «ىلىمدەرىن» ۇستاناتىن يسلامشىل نەمەسە جيحادشىل توپتار كوبەيدى. ءارتۇرلى كۇشتەر اراسىنداعى كونفەسسياارالىق قاقتىعىستار سەبەپتى ايماقتاعى ەلدەر جىك-جىككە ءبولىنىپ, قوعامدى بە­رە­كەسىزدىك پەن تۇراقسىزدىق جايلادى. «ءال-قايدا» سياقتى قيراتقىش الەۋەتى شەكسىز تەررورلىق ۇيىم­دار­دىڭ ساحناعا شىعۋىمەن دۇنيەجۇزىلىك تەرروريزمگە قارسى كۇرەسۋدىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى. تەرروريزم اراب الەمىمەن قاتار, ازيا جانە افريكانىڭ ءارتۇرلى ايماقتارىندا تارالۋدا. اراب ەلدەرىندە ساياسي يسلامنىڭ دامۋ تاريحىندا بىرنەشە سەرپىلىس كەزەڭى بولدى. يسلامشىل قوزعالىستار 1980-2005-جىلداردا سۋدان, گازا مەن الجيردە, ال سوڭعى جىلداردا تۋنيس, ليۆيا, ماروككو, مىسىر, سيريا, يەمەن, يوردانيادا بەلسەندى بولدى. كەيبىر ساياسي پارتيالار قۇرىلىپ, «مۇسىلمان باۋىرلار» مەن سالافيلەر ساياساتقا ارالاستى. 2015 جىل ساياسي كۇن ءتارتىبى بار يسلامشىل قوزعالىستار ءۇشىن بەتبۇرىستى كەزەڭ بولدى. ولار سوڭعى جىلدارى يسلام الەمىندە جيىلەپ كەتكەن قاندى تەررور وقيعالارىنىڭ ىقپالىمەن قوعام مەن مەملەكەتتەن بۇرىنعىداي قولداۋ تابا الماي, قىزمەتىنە شەكتەۋ قويىلىپ, ساياساتتان شەتتەتىلە باستادى. تاياۋ شىعىس ايماعىنداعى سىرتقى كۇشتەردىڭ گەوساياسي تەكەتىرەسى, اشىق ايتقاندا, اۋعانستان, يراك, ليۆيا ەلدەرىنە جاسالعان اسكەري ينتەرۆەنتسيالار, سيرياداعى گيبريدتىك سوعىس «ءال-قايدا», «دايش» (قازاق­ستاندا تىيىم سالىنعان) سياقتى تەر­رورلىق ۇيىمداردىڭ جۇمىلىپ, ىق­پال­داسۋىنا الىپ كەلدى. مەملەكەت­تىلىك داستۇرلەرى كۇشتى بىرنەشە اراب ەلىنىڭ (ليۆيا, يراك, سيريا) ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىگىنە جويقىن زالال كەل­تى­رىلىپ, تىكەلەي ىدىراۋ قاۋپى ءتونىپ, ەسەسىنە ەكسترەميستەر كۇشەيىپ كەتتى. سيرياداعى حالىقارالىق شيەلەنىس دۇنيەجۇزىلىك تەرروريزمنىڭ باستى تارالۋ وشاعىنا اينالدى. ەكونوميكالىق سە­بەپ­تەر. اراب الەمىندە ەكسترە­ميس­تىك يدەولوگيالاردىڭ قولداۋ تابۋىنا الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق سەبەپتەردىڭ اسەرى زور. 1960-1970-جىلداردان باستاپ راديكالدى ءيسلاميزمنىڭ قالىپتاسۋىنا الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك, جەمقورلىق, شەكسىز بيلىك, جۇمىس­سىز­دىق, كەدەيلىك, ازىق-ت ۇلىك تاپ­شى­لىعى, دەموگرافيالىق احۋال, ءتيىس­تى رەفورمالاردىڭ كەشىكتىرىلۋى سياق­تى فاكتورلار دا ىقپال ەتتى. 2007 جىلى باستالعان دۇنيەجۇزىلىك قار­جى داعدارىسىنىڭ اسەرىمەن ورىن ال­عان 2011 جىلعى «اراب كوكتەمى» وقي­عا­لارى ءبىرىنشى كەزەكتە الەۋمەتتىك سيپاتتا وربىگەنى ءمالىم. قوعامدىق-پسيحو­لو­گيا­­لىق استارلارى. يسلام قوعا­مىن­­داعى ماڭىزدى ۇردىستەردىڭ, اراب الە­مىن­دەگى مەملەكەتتىلىك داعدارىس­تىڭ, قوعامنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ رادي­كال­دانۋىنىڭ الەۋمەتتىك-پسيحو­لوگيالىق ءتۇپ نەگىزدەرىن جاقسى ءتۇسى­نۋ قاجەت. مۇسىلمان قوعامىندا ءدىن­نىڭ ءرولى قانداي بولۋى ءتيىس دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندەگى پىكىرتالاس ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. يسلامشىل يدەو­لوگيالاردى ۇستاناتىن توپتار باس­تاپقىدا وزدەرىن ساياساتتان الىس ۇس­تاعانىمەن, ءارتۇرلى ساياسي فاكتور­لار­دىڭ ىقپالىمەن قوعامنان گورى مەم­لەكەتكە كوبىرەك ءمان بەرە باستادى. سەبەبى, كوپ قىسىم كورگەن كەيبىر اسىرە ءدىني قوزعالىستار جاعدايدى تۇبە­گەيلى وزگەرتۋدىڭ جولدارىن ىزدەپ, ءناتي­جەسىندە بيلىككە ۇمتىلاتىن بولدى. مەملەكەت پەن بۇقارا حالىقتى وزگەر­تۋدىڭ ىڭعايلى ءتاسىلى رەتىندە «جوعا­رىدان تومەنگە» قاعيداسىن قابىلداي باستادى. نەگىزى, سوڭعى ءبىر عاسىردا پايدا بول­عان ءيسلاميزمدى مۇسىلمان وركە­نيە­تىنىڭ جالعاسى دەۋ قيىن. كەرىسىنشە, ءبىز كورىپ وتىرعان يسلامشىلدىق سوڭعى ساياسي وزگەرىستەر مەن جاڭا زامانعا رەاكتسيا رەتىندە پايدا بولدى دەۋگە نەگىز بار. «مەملەكەت» ۇعىمى اراب ەلدەرى ءۇشىن باس قاتىراتىن نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەكەنى راس. اراب تاريحشىسى باشير ءنافيدىڭ پىكىرىنشە, يسلاميزم اراب ەلدەرىندەگى مەملەكەتتىك داعدارىستا ماردىمدى شەشىم تابا المادى. ويتكەنى, يسلام تاريحىندا بولعان مەملەكەت ۇعىمى قازىرگى ورتالىقتاندىرىلعان, كوپتەگەن سالالاردى قامتيتىن ەۋروپا ۇلگىسىندەگى مەملەكەتتەن بىرقاتار سيپاتتارى بويىنشا بولەك بولعاندىقتان, سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ال ساياسي كۇن ءتارتىبى بار ءدىنشىل توپتار وسى تاريحي فاكتوردى ەسەپكە الماعاندىقتان, قازىرگى كەڭ اۋقىمدى مەملەكەت ۇعىمىن قاتە تۇسىنەدى. ياعني, يسلام تاريحىنداعى ساياسي تاجىريبە قازىرگى مەملەكەتتىلىكتەن باسقاشا بولدى. يسلام تاريحىندا XIX عاسىرعا دەيىن مەملەكەت ءدىننىڭ جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن كوتەرگەن جوق. مەملەكەتتىڭ زاڭدىلىعى يسلاممەن بايلانىستى بولسا دا, بۇل تۇرعىدا مەملەكەت بيلىگى شەكتەۋلى بولىپ, كوبىنەسە قاۋىپسىزدىك پەن اكىمشىلىك ماسەلەلەرمەن اينالىستى. ال قازىرگى اسىرە دىنشىلدەر مەملەكەتتى يسلامداندىرعىسى كەلەدى. وسى جاعىنان راديكالدى يسلاميزم جاڭا مەملەكەتتىلىكتىڭ پايدا بولۋىنا رەاكتسيا رەتىندە دە قالىپتاستى. وسى ارادا مەملەكەتتىڭ يسلاممەن بايلانىسى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن ورىندى ساۋال تۋىندايدى. باشير نافي ءدىننىڭ نەگىزى مەملەكەت ەمەس, جاماعات, ياعني قوعام دەيدى. يسلاميستىك قوزعالىستار بويىنشا مامان م.م. ءاش-شانقيتيدىڭ ويىنشا, يسلامشىلدار قوعامنىڭ ەمەس, بەلگىلى ءبىر توپتىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىن ۇيىمدار بولىپ قالىپتاسۋدا. يسلا­ميزم بىركەلكىلىككە, توتاليتاريزمگە بەيىم بولعاندىقتان, كوپدىندى ءجا­نە كوپۇلتتى قوعامدار ءۇشىن قاۋىپ ءتون­دىرەدى. سوندىقتان ساياسي يسلام مەن را­ديكالدى اعىمداردىڭ اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ بارىن جوققا شىعارۋ قيىن. مىسىرلىق عالىم ناسەر ءاريفتىڭ پىكىرىنشە, اسىرە ءدىنشىل اعىم وكىلدەرى قوعامداعى جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن سىناپ, جامان تۇستارىن ىزدەپ تۇرۋعا بەيىم. سەبەبى, ولار وزدەرىنىڭ بولمىسىن اقتاپ الىپ, قوعامداعى زاڭدىلىعىن كۇشەيتۋ جانە جەتەكشىلىگىن بەكەمدەۋ ءۇشىن ءاردايىم ماڭايىنداعىلاردى سىناۋعا, ايىپتاۋعا ءماجبۇر. ءتىپتى, راديكالدى اعىمدار ءۇشىن قوعامنىڭ تۇزەلگەنى, زاماننىڭ دۇرىستالعانى ءتيىمسىز بولۋى مۇمكىن. ەركىندىك شەكتەلگەن سايىن ولار ءوسىپ-ونە بەرەدى. ادىلەتسىزدىك, ز ۇلىمدىق جانە جەمقورلىق بولعان ەلدەردە بەلگىلى ىشكى جانە سىرتقى كۇشتەر يسلامشىل توپتاردى پايدالانادى. كەلەڭسىز وقيعالار كوبەيگەن سايىن ولار دا كۇشەيە تۇسەدى. اسىرە دىنشىلدەر ديناميكالىق كۇش رەتىندە قوعامعا تاۋەلدى, ونىڭ بولشەگى ەكەنىن مويىنداپ, قوعامعا قاراي وڭ قادام جاساۋلارى ءتيىس. بارىنە قوعام باعا بەرەدى. سەبەبى, يسلامنىڭ دامۋى مەن كەلەشەگىن يسلامشىل توپتار ەمەس, قوعام انىقتايدى. ىقتيمال كەرى اسەرلەر.راديكاليزمگە بەيىم قاتىگەز جاس­تاردىڭ قالىپتاسۋىندا تاياۋ شىعىس ەلدەرى قوعامىنداعى وتباسىلىق ءتار­بيە­نىڭ, مەنتاليتەتتىڭ, قاتاڭ پاتريارحالدى ءتارتىپتىڭ دە كەرى اسەرى بولۋى مۇمكىن. جيحادشىل, راديكالدى يسلامشىل توپتاردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ولار مۇسىلمان الەمىندە ءبىر جەتەكشى مەملەكەتتىڭ شىعىپ (حاليفات يدەياسى), گەوساياسي سۋبەكتىلىككە ۇمتىلعانىن قالايدى. ولار ءۇشىن الەم «دارۋل-حارب» جانە دارۋل-يسلامنان» تۇ­رادى. الايدا, اسىرە دىنشىلدەر با­تىس ەلدەرىندە مۇسىلمانداردىڭ ءومىر سۇرۋىنە ەشقانداي قاۋىپ ءتونىپ تۇرما­عانىن ۇمىتادى. ياعني, جيحادتى قاجەت ەتەتىندەي باتىستا مۇسىلماندار ءۇشىن ەكزيستەنتسيالدى قاۋىپ جوق. سونداي-اق, مۇسىلماندار ءوز­دەرىنىڭ جالپى دامۋدا ارتتا قالعا­نىن مويىنداپ, العا قادام جا­ساۋى قاجەت. ويتكەنى, يسلام ەلدەرى الەم­نىڭ ءبىر بولىگى عانا بولعاندىقتان, مۇسىلماندار مۇسىلمان الەمىمەن دە ىقپالداسۋعا ءماجبۇر. سوندىقتان ءبىز «وركەنيەتتى يسلام», «قوعامدىق يسلام» مودەلدەرىن ورنىقتىرۋعا تۇبەگەيلى نازار اۋدارۋىمىز قاجەت. جانات مومىنقۇلوۆ, ساياساتتانۋشى