بەلسەندىلىك تانىتقاندار دا, تانىتپاعاندار دا بار

كەشە ورتالىق سايلاۋ كو­ميس­سياسىنىڭ توراعاسى كۋان­دىق تۇرعانقۇلوۆ جۋرناليستەر ءۇشىن بريفينگ وتكىزىپ, 3 ساۋىرگە تا­عاي­ىن­دالعان قازاقستان رەس­پۋبلي­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كانديدات­تاردى ۇسىنۋدىڭ قو­رى­تىندى­لا­رى, ۇسىنىلعان ءۇمىت­كەرلەردىڭ كونس­تيتۋتسيا مەن «قا­زاقستان رەس­پۋب­لي­كا­سىنداعى ساي­لاۋ تۋرا­لى» كونس­تي­تۋتسيا­لىق زاڭدا قوي­ى­لاتىن تالاپ­تارعا سايكەس­تى­گىن تەكسەرۋ بارى­سى, سونداي-اق كان­ديداتتاردىڭ قول جيناۋ بوي­ىنشا جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىستا­رى تۋرالى حاباردار ەتتى. كوميسسيا توراعاسىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, پرەزيدەنتتىككە بارلىعى 22 كانديدات ۇسىنىلدى. ولاردىڭ ىشىندە ساياسي پارتيالاردان ۇسى­نىلعان – 3 كانديدات, قوعامدىق بىرلەستىكتەردەن – 1, ال ءوزىن ءوزى ۇسىنعاندار – 18. ۇسىنىلعان ۇمىتكەرلەردىڭ 18-ءى ەر ادام, 4-ەۋى ايەل. كانديداتتاردىڭ اراسىندا 21-ءى جوعارى ءبىلىمدى, 1-ەۋى ارنايى ورتا ءبىلىمدى. ات­قاراتىن قىز­مەتتەرى بويىنشا قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى, پارلامەنت سەناتى­نىڭ دەپۋتاتى, ءبىر مەملەكەتتىك مەكەمە قىزمەتكەرى, بەس كوم­مەر­تسيالىق قۇرىلىمنىڭ, ءبىر ساياسي پارتيا, بەس قوعامدىق بىرلەس­تىكتىڭ قىزمەتكەرلەرى, سونداي-اق ەكى زەينەتكەر, ءتورت ۋاقىتشا جۇمىس ىستەمەيتىندەر بار. جەتى كانديدات – ءۋاليحان قايساروۆ, ءسالىم وتەن, امانتاي اسىلبەك, مەيرامكۇل قوجاعۇلو­ۆا, مايا قاراماەۆا, جاقسىباي بازىلباەۆ جانە مەلس ەلەۋسىزوۆ 2005 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ءوز كانديداتۋرالارىن ۇسىنعان بولاتىن. سولاردىڭ ىشىندە ج.ءبا­زىلباەۆ پەن ا.اسىلبەك ءوز كاندي­داتۋرالارىن وسىمەن ءۇشىنشى رەت ۇسىنىپ وتىر. ورتالىق سايلاۋ كو­ميسسياسى وتكىزگەن تەكسەرىس­تەر­دىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا 22 كان­ديداتتىڭ 12-ءسىنىڭ كونستيتۋتسيا مەن «قازاقستان رەسپۋبليكا­سىن­داعى سايلاۋ تۋرالى» كونستي­تۋتسيالىق زاڭ قوياتىن تالاپتارعا سايكەس ەكەندىگى انىقتالعان. ال بەس كانديداتقا قاتىستى لينگۆيستيكالىق كوميسسيا مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرمەگەن دەگەن تۇجىرىم جاسادى. وسىعان بايلانىستى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ولاردى پرەزيدەنتتىككە كانديدات رەتىندە تىركەۋدەن باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىل­دادى. ءۇش ۇمىتكەر بەلگىسىز سەبەپتەردەن لينگۆيستيكالىق كوميس­سيا­نىڭ وتىرىسىنا بەلگىلەنگەن كۇنى كەلمەدى. ءبىر كانديدات مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرۋىن انىقتاۋ جونىندەگى راسىمنەن ءوتۋ­دەن باس تارتتى. تاعى ەكى ۇمىتكەر ءوز كانديداتۋرالارىن الىپ تاس­تادى. قازىرگى كەزدە كونستيتۋتسيا مەن «قر سايلاۋ تۋرالى» كونس­تيتۋتسيالىق زاڭ قوياتىن تالاپ­تارعا سايكەستىگى انىقتالعان كان­ديداتتاردىڭ بارلىعىنا سايلاۋ­شى­لاردان قول جيناۋ ءۇشىن قول قويۋ پاراقتارى بەرىلدى. قول جي­ناۋدى پرەزيدەنتتىككە كانديدات­تىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدارى ۇيىمداستىرۋدا. بۇل رەتتە ءاربىر قول قويۋ پاراعىنىڭ رەتتىك ءنومىرى بولۋى كەرەك جانە وندا كاندي­داتتىڭ تەگى, اتى, اكەسىنىڭ اتى, ۇمىتكەردى قولداپ قول جيناعان سەنىم بىلدىرىلگەن ادامنىڭ جەكە قولى, ونىڭ تەگى, اتى جانە اكە­سىنىڭ اتى, سونىمەن بىرگە, قول جيناۋ جۇرگىزىلگەن ەلدى مەكەننىڭ اتاۋى كورسەتىلۋى ءتيىس. تولتى­رىلعان قول قويۋ پاراقتارى اۋماق­تىق سايلاۋ كوميسسيالارىنا تاپسىرىلادى. قۋاندىق تۇرعانقۇلوۆ, سون­داي-اق كانديداتتاردىڭ قول جيناۋ كورسەتكىشتەرىنە دە توقتالىپ ءوتتى. وڭىرلەردەن كەلىپ تۇسكەن مالىمەتتەرگە قاراعاندا, 23 اق­پانداعى جاعداي بويىنشا, م.دۋامبەكوۆتىڭ ەلىمىزدىڭ 13 ءوڭىرىن­دە, س.وتەننىڭ 5 وڭىردە سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدارى تىركەلگەن. ال ج.احمەتبەكوۆتىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدارى قولداپ قول جيناۋ­دى ەلىمىزدىڭ بارلىق 16 وڭىرىندە جۇرگىزۋدە. سونىمەن قاتار, كانديداتتار ع.قاسىموۆ پەن م.ەلەۋسىزوۆتى قولداپ قول جيناۋ دا بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ولاردىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدارى 15 وڭىردە تىركەلگەن. وسى تۇستا ايتا كەتەيىك, اتالعان سوڭعى ءۇش كانديدات وزدەرىن قولدايتىن پارتيا­لاردىڭ فيليالدارى مەن قوعام­دىق قوزعالىستاردىڭ وڭىرلىك قۇرىلىمدارىن كەڭىنەن پايدالانۋ ۇستىندە. قول قويۋ پاراقتارى بەرىلگەن وزگە كانديداتتار قازىر­شە بەلسەندىلىك تانىتپاي وتىر. پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەرلەر­دىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭ­گەر­گەندىگىن انىقتايتىن لينگۆيس­تي­كالىق كوميسسيا ويداعىداي جۇ­مىس ىستەگەندىگىن, تالاپ بۇرىنعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدان جوعارى بولعاندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. بريفينگ بارىسىندا لينگۆيستي­كا­لىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتو­رى, پروفەسسور شەرۋباي قۇر­مان­باي ۇلىنا كانديداتتاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنە بايلانىستى سۇراق قويىلعان ەدى. – پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەر­لەر­دىڭ اراسىندا شانحاي ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمى, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى سياقتى حالىقارالىق ۇيىم­دار­دىڭ بار ەكەنىنەن بەيحابار ازاماتتار دا كەزدەستى, – دەدى ول. – لينگۆيستيكالىق كوميسسياعا ال­عاش رەت سىناق تاپسىرعاندار وزدە­رىنىڭ بىلىمدەرىن تەكسەرەتىن ساۋالداردان گورى, ولاردىڭ قازاق ءتىلىن مەڭگەرگەندىگىن انىقتايتىن سۇراقتار قويۋدى ءوتىندى. «قازاق­ستاننىڭ بايلانىستارى», «حا­لىق­ارالىق قاتىناس اياسىنداعى قازاقستان» سەكىلدى تاقىرىپتارعا كانديداتتار جاۋاپ بەرە المادى. شەرۋباي قۇرمانباي ۇلىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, كوميسسيا وتىرىس­تارىندا ۇمىتكەرلەردىڭ ءبىلىم دەڭ­گەيىن نەمەسە ەرۋديتسياسىن ەمەس, ولاردىڭ ءتىلدى باعالايتىن تاپ­سىر­مالار بەرىلگەن. ەكىنشى ءما­سەلە بويىنشا ادەبي شىعارما­لار­دى قانشالىقتى ساۋاتتى وقي­تىندىقتارىنا باسىمدىق بەرىلگەن. سوندىقتان دا ۇمىتكەرلەرگە بەرىلگەن تاپسىرمالاردىڭ بارلى­عى ولاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەندىگىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءاليسۇلتان قۇلانباي.