مۇراتى – ەلىنىڭ قۋاتى

وتاننىڭ, ونىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ بەلگىلى ءبىر زاڭدار مەن ەرەجەلەر اياسىندا, وبەك­تيۆتى قاجەتتىلىك پەن سۇرانىسقا ساي, تابيعي-جۇيەلى ىرعاقپەن ءومىر ءسۇرۋىن, جەتىلۋىن, وسىلايشا ادامزات وركەنيەتىنە ولجا سالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ەڭ باعالى مەملەكەتتىك – قۇقىقتىق قۇندىلىق.  1711 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ابىلايدىڭ ءبىر مۇشەلگە تولار-تولماس شاعىندا قازاق ەلىنە اپات قاۋپى تونەدى, دەربەستىگىن ساقتاۋ ءومىر مەن ءولىم ماسەلەسىنە اينالادى. دەمەك,  ابىلاي  وتان, مەملەكەت, تاۋەلسىزدىك ءتارىزدى قۇندىلىقتاردىڭ پارقى مەن نارقىن بالا كەزىنەن ءبىلىپ ەسەيدى, جاستاي كوزگە ءتۇستى. كەيىندە كەڭەسشىسى بۇقار جىراۋدىڭ: «سەن جيىرما جاسقا جەتكەن سوڭ, التىن تۇعىر ۇستىندە اقسۇڭقار قۇستاي تۇلەدىڭ», دەگەن سوزدەردى ايتۋى بەكەر ەمەس. ابىلايدىڭ باتىرلىق, قولباسشىلىق, ساياسي قايراتكەرلىگى ەرتە اشىلعانىن شوقان دا قۋاتتايدى. ابىلايدىڭ مەملەكەتتىك ىستەردى شەشۋگە تىكەلەي ارالاسقانىن 1740 جىلعى ورىنبور كەلىسسوزدەرى كۋالاندىرادى. سول جىلعى 28 تامىز  بەن 1 قىركۇيەك ارالى­عىندا ابىلمامبەت حان باس­قارعان ورتا ءجۇز دەلەگاتسياسى گەنەرال-لەيتەنانت ۆ.­ۋرۋ­سوۆ­پەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, رە­سەيدىڭ بوداندىعىن قا­بىل­دايدى. ورىس شەنەۋ­نىك­تەرىنىڭ قولىنان شىققان قۇجاتتا مىناداي جولدار بار: «ابىلاي سۇلتان حاننان گورى سوزشەڭ ەكەن جانە شاپشاڭ جاۋاپ بەرەدى ەكەن: ءبىزدىڭ ءىس-قىلىقتارىمىزعا تاڭ قالماڭىزدار, ورىستار­مەن قارىم-قاتىناسقا ءۇي­رەنەمىز, بىرتە-بىرتە جاقىن­دا­سامىز, دەپ قالدى دا, تاعى: ءۇي ىشىندە باس كيىمشەڭ وتىرعانىمىزدى دا ءتۇسى­نىڭىزدەر, ءبىزدىڭ قالىپتاسقان داعدىمىز وسىلاي دەدى. حان دا مۇنى قۇپتادى». داستارحان باسىنداعى ءراسىم دە نازار اۋدارارلىق: پاتشا اعزامنىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن توست ايتىلعاندا, حان مەن سۇلتان بۇرىن ادەتىندە بولماعان نارسەدەن شارشاپ قالعاندىعىن ايتىپ, پاتشا اعزامنىڭ مەيىرىن سەزىپ, شاراپسىز دا كوڭىلىمىز كوتەرىلىپ وتىر دەپ, شاراپ ىشۋدەن باس تارتىپتى. سول جولى ورتا ءجۇز بولاشاعى جايلى كەلىسسوزدەر ورتاسىندا  جۇرگەن ابىلاي بار بولعانى 29 جاستا ەدى. بۇدان كەيىنگى وقيعالار بارىسى دا سى­ناققا تولى. 1741-1743 جىلدارعى جوڭعاريا تۇتقىنىنان بوسانۋى, وعان قازاق ەليتاسى­نىڭ بەلسەنە ارالاسۋى, رەسەي ساياساتكەر­لەرىنىڭ ءوز تۇرعىسىنان مۇددەلىلىك تانىتۋى, جوڭعار بيلەۋشىسى قالدان سەرەننىڭ شەشىمى ابىلايدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قاي­راتكەر بيىگىنە كوتەرىلگەنىن ايعاقتاي تۇسەدى. XVIII عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارى ورتاسىنان اۋا قىتاي بيلەۋشىلەرى ابىلايمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس جاساپ, ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى, وڭىردەگى  بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىق ءما­سەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلادى. قۋلىعىنا قۇرىق بايلامايتىن قىتاي ساياساتى, بىرىنشىدەن, قازاق ەلىن قاراماعىنا الۋ نيەتىن جاسىرمادى. ەكىنشىدەن, جوڭعارلار ۋاقىتشا جاۋلاپ العان قازاق جەرىنىڭ قايتارىل­مايتىنىن ەسكەرتتى. ۇشىنشىدەن, كەز كەلگەن سىلتاۋمەن قازاقتارعا قارسى قارۋلى كۇش قولدانۋ قۇقىعىن وزدەرىندە قالدىراتىنىن الدىن-الا پاش ەتتى. تورتىنشىدەن, ابىلاي فەنومەنىن, قازاق ەلىندەگى بيىك بەدەلىن مويىندادى. قازاق حاندىعىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋ مۇراتىن كوزدەگەن ابىلايدىڭ سان الۋان قىزمەتىندە حالىقارالىق قاتىناستار مەن سىرتقى ساياسات ستراتەگيالىق باسىمدىققا يە ەكەنىن ايتۋىمىز قاجەت. قىتايمەن ساۋدا-ساتتىقتى نىعايتۋ, رەسەيدەن قارۋ-جاراقتى, ءوندىرىس قۇرال-جاب­دىقتارىن الۋدى جولعا قويۋ, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن تاۋار اينالىمىن تۇراقتان­دىرۋ, ءتۇرلى كاسىپ يەلەرىمەن جانە الەۋمەتتىك قاۋىممەن – ديپلوماتتارمەن, ساۋداگەرلەرمەن, ماماندارمەن كەزدەسۋلەر, كەلىسسوزدەر بارىسىندا, حات الماسۋ, ارنايى ەلشىلىك ارقىلى  ءاردايىم تالقىلانىپ جاتاتىن. ابىلايدىڭ تاپسىرىسى بويىنشا قۇرىلعان دەلەگاتسيالار پەكينگە, پەتەربورعا, باسقا دا ءىرى قالالارعا بارىپ, قازاق ەلىنىڭ سىرتقى بايلانىستارىن بايىتا الدى. ابىلاي كەرەك كەزىندە كورشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى قايشىلىقتى, داۋلى ماسەلە-لەردى ءوز پايداسىنا جاراتا دا ءبىلدى. بىردە قارسىلاسىنا قاتال, تىك مىنەز تانىتسا, كەلەسىدە جاۋ جاعىنان دا وداقتاس تاۋىپ, ونى مول سىي-سىياپاتپەن باۋىرىنا تارتا الدى. حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن جوڭعاريانى ايتپاعاندا, قىتايمەن قارۋلى قاقتىعىس­تارعا, سوعىس ارەكەتتەرىنە دەيىن بارعانى, رەسەيگە دە ايبار كورسەتىپ, شەكاراداعى ورىس اسكەرىن ابىگەرگە تۇسىرگەنى ۇلى تۇلعانىڭ ساياساتتاعى سۇڭعىلالىعىن بىلدىرەدى. ءايت­پەسە, ابىلاي                رەسەيدىڭ, قىتايدىڭ اسكەري الەۋەتىن, وندىرىستىك-تەحنيكالىق باسىمدى­عىن, وت قارۋىمەن جاراقتانعانىن بىلگەن جوق ەمەس, ءبىلدى. 1760-1770 جىلداردا قىرعىز ەلىنە, قوقاندىقتارعا جورىعى, ەدىل قالماق­تارىن تالقانداۋى قازاقتىڭ ەتنيكالىق اۋماعىن بەكەمدەۋىمەن قاتار, قازاق ەلىنىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى, ورتالىق ازياداعى بەدەلى مەن ەگەمەندىگىن تاماشا ناتيجە­لەرمەن كومكەرۋگە قول جەتكىزدى. ابىلاي حاننىڭ بيلىگى شارىقتاۋ شىڭىنا جەتكەن, تاۋەلسىزدىك مۇراتى قازاقتىڭ ساناسى مەن جۇرەگىن بيلەگەن XVIII عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارى اياعىن شوقان بىلايشا سۋرەتتەيدى: «ۆلاست ابلايا ۆ وردە بىلا ۋپروچەنا ناكرەپكو, ي بولشايا وردا (ۆ ناشيح بۋماگاح ۋسۋنسكيە ۆولوستي) پريزنالا تاكجە ەگو ۆلاست. دجۋنگارى بىلي ۋنيچتوجەنى كيتايتسامي; تورگوۋتى, رازگرابلەننىە كيرگيزامي, وسوبەننو ساميم ابلاەم, كوە-كاك دوتاششيليس دو يلي, گدە ي پوپاليس ۆ حيترىە سەتي كيتايسكوي پوليتيكي. يايتسكيە كازاكي, وبەسسيلەننىە پۋگاچەۆسكيم بۋنتوم ي پرينياتىە ۆ رۋكي پراۆيتەلستۆا, نە موگلي دەلات ساموۆلاستنىح ۆتورجەني; وستاۆاليس ۆراگامي كيرگيزوۆ تولكو حيترىە بۋرۋتى ي وتچاستي سرەدنەازياتسكيە ۆلادەلتسى, سترەميۆشيەسيا ك وتتورجەنيۋ وت كيرگيزسكيح سۋلتانوۆ تۋركەستانا, سۋزاكا, سايراما ي درۋگيح گورودوۆ مەجدۋ چۋ ي تاشكەنتوم. ۆەرا ي ۋبەجدەنيە ۆ سۆەرحەستەستۆەنۋيۋ سيلۋ, كوتورايا رۋكوۆوديلا ابلاەم, دالا كيرگيزسكومۋ نارودۋ نەبىۆالۋيۋ وتۆاجنوست». دەگەنمەن, مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق ارە­ناداعى قارىمى ەلىشىلىك احۋالمەن انىقتا­لاتىنىن جوققا شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. ابىلاي تاريح ساحناسىنا كوتەرىلگەن تۇستاعى قازاق حاندىعى, بىرىنشىدەن, بۇرىنعىداي ورتالىق­تانعان مەملەكەت ەمەس ەدى, ەكىنشىدەن, رەسمي دايەكتەلگەن بيلىك ۆەرتيكالى مەن اكىم­شىلىك-اۋماقتىق جۇيەسى بولعان جوق, ءۇشىن­شىدەن, جالپىعا بىردەي مىندەتتى زاڭ شىعارۋ­شى, اتقارۋشى, سوت بيلىكتەرى السىرەپ, ولاردىڭ فۋنكتسياسىن حان, حانعا جاقىن جەكەلەگەن ادامدار اتقاردى, ياعني بيلىك وكىلەتتىگى  مەن قۇقىق پارمەندىلىگى ءبىر ىزگە تۇسىرىلمەگەندىكتەن قوعام­نىڭ ۇيىسۋى, باسەكەگە قابىلەتتىلىگى قيىنشى­لىقتارعا تاپ بولدى. تورتىنشىدەن, 1723-1726 جىلدارعى اپات زاردابىنان مەم­لەكەتتىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, رۋحاني ءومىرىن ۋاقىت ۇدەسىنە ساي جاڭعىرتۋ مۇمكىنشىلىگى تارىلدى. زاڭ كۇشىمەن بەكىتىلگەن اكىمشىلىك-ايماقتىق بىرلەستىكتەر تۇزىلمەگەندىكتەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ مەن ورتالىق مەملەكەتتىك بيلىك اراسىنداعى بايلانىس تانىمال جاندار ار­قىلى كوبىنەسە رۋلىق-تايپالىق قاتىناستار سيپاتىندا ءوربىدى. ناتيجەسىندە حالىقتىڭ نەگىزگى دەنى رەسمي بيلىكتەن جازباشا پارمەن كۇتكەننەن گورى اۋىلداعى سۇلتانعا, بيگە, باتىرعا, تارحانعا, قوجاعا, رۋباسى مەن اقساقالعا جۇگىنۋمەن ومىرلىك قاجەتتىلىكتەرىن شەشە بەردى. تىكەلەي حالىقتىق دەموكراتيا ۇستانىمى مەن قۇندىلىقتارى XVIII عاسىردا قازاق حاندىعىنداعى بيلىكتىڭ ءپىشىنىن, ماز­مۇنىن وسىلايشا انىقتاپ جاتتى. ەڭ باستىسى – كەرەي مەن جانىبەكتەن بەرىدە, تاۋكە حان دۇنيەدەن وزعانشا ۇلت مەملەكەتتىلىگى مەن بيلىك جۇيەسىنە ءتان ەرەكشەلىكتەر قالىپتاسقان ەدى. بىرنەشەۋىن اتاپ وتسەك, ولار: بىرىنشىدەن, تەڭىزدەي تۋلاعان تاريح تولقىنىندا دۇنيەگە كەلگەن قازاق حاندىعى مەملەكەت رەتىندە العاشقى كۇننەن ىشتەي جەتىلە ءتۇستى, كورشى ەلدەرمەن باسەكەگە توتەپ بەردى. ول ەكونوميكالىق قۋاتىنىڭ ارتۋىمەن, حالىق سانىنىڭ ۇلعايۋىمەن, اۋماقتىق كەڭەيۋىمەن كومكەرىلدى. XVI عاسىردىڭ جازبا دەرەگى «باداي ال-ۆاكاي» حاندىقتى «قازاقستان» دەپ اتاعانى مەملەكەتتىڭ بۇرىنعىدان نىعايعانىن ءارى ەتنيكالىق سيپاتىن كورسەتسە كەرەك. ىرگەلەس جوڭعار مەن قىتاي دا, قىرعىز بەن وزبەك تە, نوعاي مەن ورىس تا قازاق حاندىعىنىڭ كۇ­شەيۋىنە قارسىلاسپاسا, سەپتەسكەن ەمەس. قايتا بىرەن-ساران موعولدار مەن نوعايلار قازاق مەملەكەتىمەن باسەكەلەسۋگە شىداماي, قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولدى. دەمەك, XV-XVII عاسىرلار اياسىنداعى قازاق بيلەۋشىلەرى حالىق مۇددەسىنەن, ۋاقىت ۇدەسىنەن شىققانى تاريحي اقيقات. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتى, تاۋەلسىزدىكتى نى­عاي­تۋدا قازاق حالقىنىڭ بىرلىگى شەشۋشى ءرول اتقاردى. تاريحي تامىرى ساق داۋىرىندە جاتقان مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ تۇتاستىعى, ساندىق جانە ساپالىق ءوسۋى مەن جوعارى قاسيەتتەرى قيلى تاعدىرمەن قازاقتار قۇرامىنا كىرگەن تۇركىلىك, تۇركىلىك ەمەس ەتنوستاردى – موعول­داردى, نوعايلاردى, ارابتاردى, ت.ب. تەگىس قازاقتاندىرىپ جىبەردى. مەملەكەتتىڭ باسقارۋ جۇيەسى قارىمسىز, بيلەۋشىلەرى قاۋقارسىز بولسا, حالىقتىڭ تۇتاسۋى, باسقالاردان دارالانۋى جۇزەگە اسپاس ەدى. ۇشىنشىدەن, قازاق حاندىعى ەۋروپا مەملەكەتتەرى كۇرت كوتەرىلگەن, كۇش العان, امەريكا مەن افريكا قۇرلىقتارىن وتارلاۋعا كىرىسكەن, ۇلى  جىبەك جولى قۇلدىراۋعا بەت العان تۇستا دۇنيەگە كەلىپ, الەمدىك سىناققا بىردەن كيلىكتى. بۇل دا ۇلتتىق مەملەكەتتىگىمىزدىڭ شىڭدالا تۇسۋىنە تىكەلەي اسەر ەتتى. تورتىنشىدەن, XV-XVII عاسىرلاردا بيلىك جۇيەسى تارماقتالىپ, زاڭ شىعارۋ, اتقارۋ جانە سوت سالالارى ورنىقتى. باسقاعا ۇقسامايتىن وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى دە بار ەدى. ول – ادام بوستاندىعى مەن ءومىرىنىڭ مەيلىنشە جوعارى باعالانۋى. بيلىك جۇيەسى ءبىرىنشى كەزەكتە بايلىق پەن مەنشىككە ەمەس, رۋلىق, قاۋىمدىق ءومىر سالتىنا, جەتى اتا يدەولوگياسىن ۇستانعان ادام مۇددەسىنە قىزمەت ەتتى, ال ءاربىر قازاق ءوزىن رۋىنان جوعارى دا, رۋىنان تىس تا قويۋدان اۋلاق تۇردى. الەۋمەتتىك ۇيىمداسۋدىڭ تاپتىق, انتاگونيستىك نەگىزدەن گورى رۋلىق-تايپالىق قاتىناستارعا قۇرىلۋى جانە تارماقتالعان بيلىك جۇيەسىنىڭ قىزمەتى ءبىر-بىرىمەن ۇندەسىپ جاتتى. بەسىنشىدەن, بيلىك, ادام, قۇقىق قارىم-قاتىناسى العاشقىدا سالت-داستۇرمەن رەتتەلىپ, كەيىندە «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», ءاز-تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسى», يسلام ءدىنىنىڭ, تاڭىرىلىك دۇنيەتا­نىم­نىڭ قاعيدالارى اياسىندا ءوربىپ, دەمو­كراتيانىڭ ۇلتتىق مودەلىن قالىپتاستىردى. ادامنىڭ ءومىرى, بوستاندىعى مەن باس ەركى دالا دەموكراتياسىنىڭ وزەگىن قۇرادى. بيلەر ينستيتۋتى شەشىمىنىڭ حان جارلىعىمەن بىردەي دارەجەدە اتقارىلعانى, شەشەندىك ونەردىڭ بيىك مارتەبەسى, سوزگە توقتاۋ وسىعان ايعاق. ارينە, بۇل ۋتوپيستەر مەن ماركسيستەر ورناتۋدى ارمان­داعان­داي الەۋمەتتىك بىرتەكتى, قاۋىمدار مەن ازاماتتار اراسىندا سىي­لاستىق پەن ۇيلەسىم تولىق سالتانات قۇرعان, ماتەريالدىق يگىلىكتى «اركىمگە ەڭبەگىنە قا­راي, اركىمنەن قابىلە­تىنە قاراي» تەڭدەي بولگەن قوعام ەمەس-ءتىن. قايشىلىعى دا, قاق­تى­عىسى دا ءبىر وزىنە جەتىپ جاتتى. ول قازاق مەملەكەتىن كلاسسيكا­لىق دارەجەگە كوتەرگەن تاۋكە حانعا دەيىن دە, تاۋكە حاننان كەيىن دە بايقالعان ەدى. ايتا­لىق, بۇرىندىق حان تاقتا وتىرعان كەزدىڭ وزىندە-اق قاسىم سۇل­تاننىڭ اتاق-ابىرويى ەرەكشە ارتىپ, ءتۇپتىڭ تۇبىندە بۇرىندىقتىڭ ەلدەن كەتۋىنە اكەلدى (XVI ع.). مەملەكەت بيلەۋشىلەرى اراسىندا تاققا تالاس بولماسا, مارعاسقا جىراۋدان (XVII ع.) قالعان: «ەي, قاتاعاننىڭ حان تۇرسىن, كىم ارامدى انت ۇرسىن, ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم ەسىگىڭدە كەلىپ تۇر: العالى تۇر جانىڭدى, شاشقالى تۇر قانىڭدى!» –  دەگەن جولدار بۇگىنگى كۇنگە جەتەر مە ەدى؟ اۋىز ادەبيەتىندە ساقتالىپ قالعان وسىناۋ قاقتىعىس تاريحى جازباشا دەرەكتەرمەن دالەلدەنىپ وتىر: 1628 جىلى ەسىم حان تاشكەنتتى بيلەپ تۇرعان تۇرسىن حاننىڭ باسىن الادى. بىراق, تۇتاستاي شول­عاندا, قازاق مەملەكەتتىلىگى «اقتابان شۇبى­رىندى, القاكول سۇلاما» زامانعا دەيىن سىرتقى جاۋلارىنا دەس بەرمەگەنى, ەل ىشىندە قوعامدىق كەلىسىمدى, حالىقتىڭ ەگەمەندىگىن, بيلىكتىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاي العانى اقيقات. التىنشىدان, بيلىك, قۇقىق جانە ازاماتتار اراسىندا ورنىققان اقنيەت ىزگىلىك پەن دالا دەموكراتياسى قوعامنىڭ تۇراقتى دا كۇش جيناي دامۋىنا سەپتەستى. ويتكەنى, ادام ەركىن­دىگىنىڭ شامادان تىس شەكتەلمەۋى, قاۋىمدىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جەكە ادام تاعدىرىن انىق­تاۋداعى شەشۋشى ءرولى, باسقارۋ اپپارا­تىنىڭ ىقشامدىعى, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ قاۋىمدىق مۇددەگە جەگىلۋى قايشىلىقتاردى اسقىندىرماي, حالىقتى اشىندىرماي, مەملە­كەتتىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىردى. «اقتابان شۇبىرىندىدان» سوڭ وسىلاردىڭ ءبارى سىر بەردى, داعدارىسقا ءتۇستى. العاشقىدا داعدارىسقا نەگىز جوقتاي كورىندى. 1716 جىلى ورتا ءجۇزدىڭ حانى بولىپ قايىپ سايلاندى, 1718 جىلى ابىلقايىر كىشى جۇزگە حان بولدى. بۇل قازاق حاندىعىنىڭ ىدىراۋى ەمەس ەدى. اباي ايتقانداي, «ءار ءجۇزدىڭ حالقى ءوز ىنتى­ماعىمەنەن ءبىر تۋىسقانعا ەسەپ بولىپتى». ءتىپتى كەڭەستىك تاريحناما دالەلدەۋگە تىرىسقان­داي, قوعامداعى داعدارىستىڭ, سەپاراتيستىك قوزعالىستىڭ, كورشى مەملەكەتتەر ارانداتۋى­نىڭ دا ناتيجەسى ەمەس, تاريحي دامۋىنداعى وزىندىك بيىك ساتىسىنا كوتەرىلگەن ۇلتتىق مەم­لەكەتىمىزدىڭ شارۋاشىلىق, ساياسي, ايماقتىق قاجەتتىگىنەن تۋعان وبەكتيۆتى قۇبىلىس بولاتىن. بۇل جەردە دامۋ تەزيسىن بەكەر العا تارتىپ وتىرعان جوقپىز. ەتنيكالىق, ساياسي, شارۋاشىلىق-مادەني تۇرعىدان كەلسەك, تاريحي دامۋ دەگەنىمىز, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, شىققان تەگىنەن, باستاۋ بۇلاعىنان, ارناسىنان ساباق­تاستىعىن ۇزبەگەن, ءماندى بايلانىسى مەن قاتى­ناسىن ساقتاعان قوعام قۇرىلىمى, فۋنكتسياسى, الەۋەتى وزگەشە جاڭا قۇبىلىستاردىڭ تابيعي-ىرعاقتى تۇردە دۇنيەگە كەلىپ ورنىعۋى. ساباقتاستىق پەن جاڭا قۇبىلىستار تابيعي-ىرعاقتى نەگىزدە جانە ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەگى قاجەتتىلىككە ساي زاڭدىلىقتار اياسىندا ءورىل­گەندە تاريحتاعى, ەتنوس بولمىسىنداعى, اسىرەسە رۋحاني الەمىندەگى تۇتاستىقتى ءبىر داۋىردەن ەكىنشى داۋىرگە جالعايدى. ءار ءداۋىردىڭ وزىنە لايىق ىشتەي جەتىلۋى, جاڭا قۇبىلىستاردىڭ تەرەڭدەي ءتۇسۋى, قۇرىلىمدىق, وڭىرلىك ەرەك­شەلىكتەردىڭ بەدەرلەنۋى بولاتىنى تۇسىنىكتى جايت. ەندەشە, ءXVII–XVIIى عاسىرلار مەجەسىندە حاندىقتىڭ ىشكى, سىرتقى ءومىرى مەيلىنشە كۇردەلىلەنگەندىكتەن, بۇدان بۇرىن دا ەل باسقارۋ جۇيەسىن شەكتەن تىس ورتالىقتان­دىرۋدان باس تارتقان دالا دەموكراتياسى قوعامنىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋىن جاڭا بيىككە كوتەردى. ەگەر ءۇش جۇزگە ءبولىنۋ قازاق قوعامىنىڭ شىن ماعىناسىنداعى السىزدىگىن, ىشتەي ىدىراۋىن بىلدىرسە, ول 1723 جىلعى كەنەتتەن كەلگەن اپاتقا توتەپ بەرە الماس ەدى, قاتەرلى دۇشپانعا بىرلەسە تويتارىس بەرۋ يدەياسى توڭىرەگىندە توپتالا قويماس ەدى. الايدا, مەملەكەت تاعدىرى مەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تيىمدىلىگى ىشكى فاكتورلارمەن عانا انىقتالا بەرمەيدى عوي. تۇتاس قازاق حاندىعى ۇشكە ءبولىنىپ جاتقان XVIII عاسىر باسىندا رەسەي مەملەكەتى ءى پەتر پاتشانىڭ رەفور­مالارىمەن ىلگەرىلەي العا باسىپ,  ەۋروپاداعى پوزيتسيالارىن نىعايتقانىنا قوسا شىعىسقا دا كوز سالا باستادى. 1722-1723 جىلدارى پەرسياعا قارسى سوعىسىپ, كاسپي تەڭىزىنىڭ باتىس جانە وڭتۇستىك جاعالاۋلارىنا يەلىگىن ورناتتى. XVIII عاسىر قارساڭىندا باتىس موڭعو­ليانى وزىنە قاراتقان قىتاي 1715 جىلى شىعىس تۇركىستاندى جاۋلاپ الدى. ەكى بۇيىردەن قىسقان الپاۋىت يمپەريالار ۇلى دالاعا جاقىنداپ قالعاندا قازاق حاندىعىنىڭ ىشكى فاكتورلارعا باسىمدىق بەرە دامۋى, ارينە, بولاشاقتاعى ستراتەگيالىق ۇتىلىستىڭ العىشارتتارىن قالاپ بەردى. ءۇش ءجۇزدىڭ بيلەۋشىلەرى رەسەي مەن قىتاي­دىڭ قازاق ەلىنە, مەملەكەتىنە, تاۋەلسىزدىگىنە قاتەر توندىرەرىن بىلمەدى ەمەس, ءبىلدى. بىراق, تابيعي-ىرعاقتى نەگىزدە ءپىسىپ-جەتىلگەن ۇدەرىستى – ءۇش ءجۇزدىڭ باسىنا ءۇش حاننىڭ كەلۋىن توقتاتاتىن, ەڭ بولماعاندا ۋاقىتشا تەجەيتىن قارسى كۇش شىقپادى. بۇل قازاق حاندىعىن مەيلىنشە كۇشەيتكەن ءاز تاۋكەنىڭ دە قولىنان كەلمەدى. تۇتاس قازاق مەملەكەتىنىڭ ءۇش جۇزگە ءبولىنۋى, 1723-1726 جىلدارعى «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما», 1731 جىلدان رەسەيگە بو­داندىقتى قابىلداۋ ءداستۇرلى بيلىك جۇيەسىنىڭ السىرەۋىن تەزدەتتى. ۇلتتىق مەملەكەتتە بيلىك جۇيەسى داعدارىسقا تۇسكەنىن باراق سۇلتاننىڭ كىشى ءجۇزدىڭ حانى ابىلقايىردى 1748 جىلى ءولتىرۋى, ونىڭ ورنىنا ورىس اكىمشىلىگىنىڭ ايتقانىنان شىقپايتىن نۇرالىنىڭ حان سايلانۋى دا دايەكتەي تۇسەدى. يمپەريالىق «ءبولىپ ال دا, بيلەي بەر» ساياساتى ىسكە قوسىل­دى. «كىشى ءجۇزدىڭ حانى نۇرالى قازاقتاردىڭ حانى بولىپ بەكىتىلگەندە, قانداي دا ءبىر ءجۇزدىڭ اتى اتالماعان بولاتىن, – دەپ جازىپتى ءىى ەكاتەرينا پاتشا 1778 جىلعى 21 قىركۇيەكتە. – مۇنىڭ ءمانىسى – نۇرالى ورتا ءجۇزدى وزىنە قاراتۋعا كۇش سالسىن دەگەن نيەتىمىز ەدى. الايدا ونىڭ قولىنان مۇنداي ءىس كەلمەگەنى بىلاي تۇرسىن, ول ءوزىنىڭ كىشى جۇزىندە دە ەشقانداي لاۋازىم-شەنى جوق وزگە سۇلتاندار مەن ەل اعالارىنىڭ ۇستىنەن بيلىگىن اسىرا الماي وتىر». شىعىس تۇركىستاندى باعىندىرىپ, جوڭعا­ريانى جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرگەن يمپەرا­تورلىق قىتاي قازاقتارمەن تىكەلەي بايلانىسقا شىعۋمەن تاۋەلسىزدىككە قاۋىپتى ۇلعايتتى. ءتۇرلى سىلتاۋمەن قىر كورسەتىپ, بيلىك جۇيەسى ورتالىقتانباعان قازاقستانعا قىسىمدى كۇشەيتە ءتۇستى, شىعىستاعى ءبىراز جەردى وزىنە قاراتىپ الدى. قىتاي فاكتورىنان الىستاعى نۇرالى حان دا مازاسىزدانعانى – تاريحي فاكت. 1757 جىلى قىتاي اكىمشىلىگى ابىلايعا جولداعان حاتىندا كىمنىڭ كىم ەكەنىن اشىق جاريالايدى. «ەگەر سەندەرگە  موڭعولعا جاساعانداي ىشكى جاساق ءتارتىبىن قولدانساق, – دەلىنگەن حاتتا, – قىسىم كورىپ قالاسىڭدار. دەمەك, بۇرىنعى قوعامدىق سالت-جۇيەلەرىڭدە بولا بەرىڭدەر...ال سەنىڭ ەلشىڭ بىزگە جەتكىزگەن: «تارباعاتاي تەگىندە ءبىزدىڭ بايىرعى جاي-لاۋىمىز ەدى, سول جەردى پاتشا بىزگە بەرسە», – دەگەن سوزگە كەلسەك, بۇل جەرلەر جاڭا عانا تىنىشتاندىرىلعان. ءالى يەن جاتقان ءوڭىر. پاتشا, ءاسىلى, ول جەردى سەندەرگە قيىپ بەرە سالۋشى ەدى, بىراق سەندەر بىزگە ەڭبەك سىڭىرگەن جوقسىڭدار, ەبىن تاۋىپ ەل بولىپ العانسىڭدار». وسىنداي قوقان-لوققى كەيىن دە جالعاسا بەردى. قالاي دەگەنمەن, جانتۇرشىگەرلىك ءارى قانكەشۋ XVIII عاسىرداعى قازاق مەملەكەت­تىلىگىنىڭ ەڭ وسال جەرى حاندىق ورتالىق بيلىك پەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ اراسىنداعى بايلانىستىڭ ءھام باعىنىشتىلىقتىڭ بۇزىل­عانىندا جاتىر. ءبىر ورتالىققا باعىنعان ۇلتتىق مەملەكەتكە ءتان سوڭعى ءىس-شارالار 1726 جىلى ورداباسىندا, 1730 جىلى اڭى­راقاي شايقاسىنىڭ الدىندا ءۇش ءجۇز بيلەۋشىلەرىنىڭ باس قوسۋىمەن, جوڭعارلارعا بىرلەسە تويتارىس بەرۋ ستراتەگياسىن انىق­تاۋىمەن اياقتالدى. بۇدان كەيىنگى ۋاقىتتا بارشاعا مىندەتتى, «جەتى جارعىداي» پارمەنى بار مەملەكەتتىك قۇجات تۋىنداعان ەمەس. بۇل ورايدا, كەرۋەن  توناۋمەن اينالىسقان بوتا­قاندى جازالاعانى ءۇشىن ابىلايعا قارسى قاراكەسەك رۋىنىڭ كوتەرىلگەنىنەن حاننىڭ قاتىگەزدىگىن, قانىپەزەرلىگىن ىزدەمەۋ كەرەك. قايتا XVIII عاسىردىڭ اياق كەزەڭىندەگى قازاق قوعامى بۇرىنعى ساياسي تۇتاستىقتى جاتسىن­عانىن, كىمنىڭ بولسىن جەكە-دارا بيلىك جۇرگىزۋىن قابىلداماعانىن ۇققان ءجون. قازاقستاندى قول استىنا وتكىزۋدى كوكسەگەن قىتاي دا, رەسەي دە بيلىك پەن بيلەۋشىلەردى ءوز ىرقىنا كوندىرۋگە بارىن سالدى. حان مەن ونىڭ اينالاسىنداعىلارعا وڭىرلەردەگى ءوزىن-ءوزى باسقارىپ وتىرعان سۇلتانداردى, بي-باتىرلاردى, رۋ باسىلاردى قارسى قويۋدا ابجىلدىك تانىتتى. ابىلايدىڭ كوزى تىرىسىندە وتارلاۋشىنىڭ قۋلىعى وتپەدى. ازاتتىق ءۇشىن جانتالاس, وتاندى قورعاۋ جولىنداعى سوعىس حالىق اراسىنان ۇلى تۇلعالاردى تۋعىزدى. ەندەشە, بيلىك ۆەرتيكالى مەن مەملەكەتتىك باسقارۋ اپپاراتى زامانا تالابىنا جاۋاپ بەرە الماعان ورتادا تاۋەلسىزدىك مۇراتىنىڭ سال­تاناتى ءۇشىن ابىلاي تىندىرعان اسقارالى ءىستىڭ ماڭدايالدىسىنا ۇلتتىق ەليتا شوعى­رىن قالىپتاستىرۋعا سەپتەسۋىن جاتقىزعانى­مىز ءجون. ۇلى بيلەۋشىنىڭ اينالاسىنا ايگىلى بيلەر (قازىبەك, بايدالى), جىراۋلار (بۇقار, ۇمبەتەي), قولباسشىلار مەن باتىرلار (قابانباي, بوگەنباي), ونەرپازدار, ءبىلىمپازدار, شەشەندەر توپتاستى. ولاردىڭ كەمەل اقىلى مەن قايراتكەرلىگىنە سۇيەنبەي, ابىلايدىڭ ابىلاي اتانۋى ەكىتالاي ەدى. ۇلى بيلەۋشى مەن تۇلعالاردىڭ ۇلت تاري­حىنداعى, ازاتتىقتى ساقتاپ قالۋداعى ەرەن ەڭبەگى ابىلاي زامانداسى ۇمبەتەيدىڭ ايگىلى جىرى – بوگەنباي قازاسىن حانعا ەستىرتۋىندە ءتاڭىرىنىڭ بەرگەن سىيىنداي ۇلىقتالىپ, ونى ۇمىتۋعا بولمايتىنى وسيەتتەلگەن. جيناقتاي ايتساق, 20 جاسىنان دوداعا كىرىپ, جارتى عاسىر اتتان تۇسپەگەن ابىلاي بار قايراتىن سالعانمەن ءبىر ورتالىققا باعىنعان قازاق حاندىعىن قۇرا المادى, وعان ءۇش جۇزگە ءبولىنۋ ۇدەرىسى, جات ەلدەردىڭ كەسە-كولدەنەڭ تۇرۋى  مۇمكىندىك بەرمەدى. بيلىك جۇيەسىن, مەملەكەتتى ورتالىقتاندىرۋ قيلى زاماندا تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋدىڭ باستى شارتى ەكەنىن جاقسى تۇسىنگەن ابىلاي حان تاعىندا وتىرىپ تا وسى جولدان تايمايتىنىن رەسەي پاتشاسى ءىى ەكاتەريناعا جولداعان حاتىندا اشىق بىلدىرەدى: «مەنىڭ اتالاس تۋىستارىم ابىلقايىر مەن ابىلمامبەت حاندار ومىردەن ءوتتى, – دەلىنگەن ەكەن حاتتا. – ولاردىڭ ءىزىن باسقان ماعان حاندىق كەزەك كەلدى. ولار قايتىس بولعاننان كەيىن قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزى – ۇلى ءجۇز, ورتا ءجۇز جانە كىشى ءجۇزدىڭ حاندارى مەن سۇلتاندارى, تاشكەنت پەن تۇركىستان ايماعىنىڭ ۇلكەن-كىشىسى تىلەك قوسىپ, 1771 جىلى تۇركىستان قالاسىندا, ءبىزدىڭ مۇسىلمان جۇرتىنىڭ اۋليەسى قوجا احمەت زيراتىنىڭ باسىندا, ءوز ءداستۇرىمىز بويىنشا قۇران ۇستاپ, قول جايىپ, مەنى قازاقتىڭ ءۇش الاشىنىڭ حانى ەتىپ, اق كيىزگە كوتەردى». ابىلاي قالا سالۋدى, حالقىن وتىرىقشىلىققا كوشىرۋدى ارمانداعان ەكەن. بۇل دا ورتالىقتانعان مەملەكەت تۇسىندا شەشىلەتىن مىندەت ەدى. ەلدىڭ تاعدىرى, حالىق بولاشاعى قىلىش ۇستىندە قىلپىلداعان تۇستا جۇدىرىقتاي جۇمىلعان كۇشتى مەملەكەتتىك بيلىك, تاۋەل­سىزدىك مۇراتىنا شەكسىز ادال ءارى حاريزماسى مەيلىنشە وتكىر بيلەۋشى كەرەك ەكەندىگى كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى, قازاقستان ازاتتىعىنىڭ العاشقى جىلدارى تاعى دالەلدەندى. 1995 جىلى پارلامەنتتىك-پرەزيدەنتتىك بيلىك تۇرىنەن پرەزيدەنتتىك بيلىككە كوشۋىمىز جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان مەملەكەتىن قۇرۋعا سەرپىن بەردى. بۇل ابىلاي ارمانىنىڭ جۇزەگە اسقان ءساتى ەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ قازاقستان حال­قىنا بيىلعى جولداۋىندا ۇلكەن ماقتانىش­پەن ايتىلعانداي, «ءبىز وسىلايشا از جىلدا ابىرويى ارتقان ايبىندى ەلگە, قۋاتتى ۇلتقا اينالدىق». الدىمىزدا اتقارىلار قىرۋار ىستەر بار. بارشامىزدى ابىلاي رۋحى قولداي بەرسىن! حانكەلدى ءابجانوۆ, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.