الەم جانە قازاقستان
جاھانمەن ۇندەس جارقىن ەل
تۇڭعيىق تاريح. سول تۇڭعيىقتىڭ ەڭ تەرەڭىنەن باستاۋ الىپ, بەتىنە دەيىن ۇزىلمەي كەلە جاتقان بىردە تۇما, بىردە تۇزدى قارت ەۋروپا تاريحى. اۋماعى ازياداي بولماسا دا, ابىرويى تەز بيىكتەگەن, حالقىنىڭ تىعىزدىعى دا تىم جوعارى, وركەنيەت باستاۋىندا تۇرعان قۇرلىق. وسىدان ەكى-ءۇش عاسىر بۇرىنعى زاماندا-اق ەۋروپالىق دامۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىق, ونداعى عىلىمعا, ونەرگە دەگەن قۇشتارلىق, ەۋروپامەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولۋعا ۇمتىلىس ەۋرازيانى مەكەندەگەن مەملەكەتتەردىڭ تاراپىنان دا انىق سەزىلە باستادى. جارتىلاي ەۋروپا قۇرلىعىندا ورىن تەپكەن رەسەي پاتشالىعى دا ءوز دامۋ جولىندا ەۋروپادان ساباق, ونىڭ وزىپ كەتكەن وركەنيەتىنەن ونەگە الىپ وتىردى. رەسەيدىڭ ۇلى پاتشاسى پەتر ءى وزىمەن ءوزى بولىپ كەلگەن رەسەي «ۇيىنەن» ەۋروپاعا «تەرەزە» اشتى. ال وركەنيەت عاسىرىندا تاۋەلسىز قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «ەۋروپاعا جول» اتاۋلى اۋقىمدى مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ساي ەلىمىزدە يگىلىكتى ىستەر اتقارىلۋدا. تاريحى تەرەڭنەن باستالاتىن ەۋروپا ەسكىرمەسە دە كونەرە باستاعانى, الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ زاردابىن كەيبىر ەلدەرىنىڭ قىر ارقاسىمەن سەزىنىپ وتىرۋى كۇرمەۋى وڭاي تارقاتىلا قويمايتىن كەيبىر قايشىلىقتار مەن كۇردەلىلىكتەرگە اكەلگەنى جاسىرىن ەمەس. الەمدىك اۋقىمدا بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بىرەگەيى ەقىۇ-نىڭ قىزمەتىنىڭ ۋاقىت تۋىنداتىپ وتىرعان كۇردەلى ءماسەلەلەردى مەيلىنشە وڭ شەشۋ باعىتىنداعى جۇيەلىلىگى مەن ىرعاقتىلىعىن, جىتىلىگىن قالىپتاستىرۋ كەلەشەكتىك ماڭىزعا يە بولدى. ودان ەلدەر اراسىنداعى, كونتينەنتتەر, كونفەسسيالار, دىندەر اراسىنداعى بەيبىت ءومىر, ساياسي ساۋاتتىلىق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا, ت.ب. حالىقارالىق ءمۇددەلەردىڭ تاۋەلدىلىگى انىق سەزىلدى. وسىدان ءتورت جىل بۇرىن ەقىۇ-عا توراعالىق تاڭداۋىنىڭ, ايتىپ وتىرعانىمىزداي, كۇردەلى كەزەڭدە قازاقستان مەملەكەتىنە توقتاۋىنىڭ ءوزى تەكتەن-تەك ەمەس ەدى. ەقىۇ-عا قازاقشا ايتقاندا, ءمۇيىزى قاراعايداي مەملەكەتتەر مۇشە. بىراق تاڭداۋ, سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, مۇشە بولعانىنا كوپ ۋاقىت وتپەگەن, ەقىۇ ومىرىندە اسا «تانىمال» ەمەس قازاقستان مەملەكەتىنە نەگە ءتۇستى؟ بۇل سۇراققا الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ءۇش-ءتورت جىل بويى جاۋاپ بەرىپ كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋ جىلىنىڭ ءاربىر ساعاتى سول جاۋاپتاردىڭ دالدىگىن, دۇرىستىعىن دالەلدەي ءتۇستى. قازاقستان مەملەكەتى وسىناۋ بەدەلدى, بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماق, مۇددەلەستىك, ورتاق ماقساتتىلىقتى ورنىقتىرا ءتۇسۋدى مىندەت ساناعان, موينىنا العان ەقىۇ-عا توراعالىق جىلىن تياناقتى ءناتيجەلەرىمەن كورنەكىلەي ءتامامداپ, قازاقستاننىڭ بەدەلدى ۇيىم باسىنداعى توراعالىق قىزمەتى تورتكۇل دۇنيە تاراپتارى تالقىلاپ, دۇرىستىعىنا ءشۇبا كەلتىرمەگەن تاڭداۋدىڭ تالابى دەڭگەيىنەن كورىنىپ, كوپتەگەن ەلدەر مەن مەملەكەتتەردى تولعاندىرعان تاقىرىپتاردى شەشۋگە ەۋروپا ەلدەرىن ۇتىمدى ۇيىمداستىرا ءبىلدى. كوپتى كورگەن كونەكوز, تالعامپاز, قانداي قيىن ماسەلەنى شەشەردە دە بالاما, قوسالقى نۇسقالارسىز بولمايتىن ءوركەنيەتتى مەملەكەتتەر ۇيىمداستىعىنا جەتەكشىلىك ەتۋ جۇمىسىندا قازاقستان ءوز قولتاڭباسىن قالدىرا الدى. ەقىۇ-نىڭ باستى مىندەتى, ماقساتى ادامزاتتىڭ بەيبىت ءومىرىن, بەيمارال, قامسىز بولاشاقتى بەكىتە ءتۇسۋ بولسا, ونى جۇزەگە اسىرماقشى, وعان مۇرىندىق بولماقشى مەملەكەتتىڭ ءوزى بەيبىتشىلىكتىڭ قازانىن الدىمەن ءوز تورىندە, ءوز ىشىندە قايناتا العان, بىرلىگى باياندى, تىرلىگى تۇعىرلى, ءىسى وڭىنان وڭعارىلعان مەملەكەت بولماعى توراعالىق ەتپەكشى ەل سيپاتىنىڭ ەڭ باستى كورسەتكىشى ەدى. وزگە تۇگىلى ءوز تىرلىگىن ۇيىمداستىرا الماي, بەرەكە-بىرلىككە, ەل ءىشى ىنتىماقتاستىعىنا, ەكونوميكالىق دامۋعا تورەلىك ەتۋگە دارمەنى جەتپەي, سۇتتەي ۇيىپ, سۋرەتتەي كورىنە الۋعا قولى قىسقالىق ەتىپ وتىرعان ەلدەرگە مۇنداي بيىك جاۋاپكەرشىلىك سەنىپ تاپسىرىلماسى ايتپاسا دا ءتۇسىنىكتى بولاتىن. حالىقارالىق دەڭگەيدە, قۇرلىقارالىق ءولشەمدە ابىرويعا يە بولىپ, ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋ تالاپتارىنا ساي بولۋ وزىنەن-ءوزى كەلگەن جوق. ول وراسان ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولدى. الەم مەملەكەتتەرىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ مۇددەسىن ءوز ەلىنىڭ, ءوز حالقىنىڭ مۇددەسىندەي سەزىنە الاتىن, 55 ەلدىڭ قاجەتىن ءوز قاجەتىندەي, ورتاق قاجەتتىلىكتەي تۇسىنەتىن, سونىڭ ارقاسىندا بەيبىتشىلىكتى, الەمدىك ءبىر-بىرىنە سەنىم مەن سىيلاۋشىلىقتى مەملەكەتارالىق, حالىقارالىق بەيبىتشىلىك ەرەجەسىنە, نورماسى مەن ستاندارتىنا اينالدىرا الۋ قابىلەتى بار ەلگە كورسەتىلگەن سەنىم ەقىۇ توراعالىعى ارقىلى ايشىقتالعان ەدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, تەرەڭ تاريحى بار, وركەنيەتتى, ەۋروپالىق ەلدەردىڭ ۇجىمداستىعىن باسقارىپ, ولاردىڭ ورتاسىندا تورەلىك ايتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ونداي ورتادا ءسوز الىپ, جەتەكشىلىك جاساۋ دەگەنىمىز مايداننىڭ جەڭىسى تىلدىڭ بەرىكتىگىنە بايلانىستىلىعى سياقتى (بەينەلەپ ايتار بولساق), ارتىڭداعى ءوز ەلىڭنىڭ قانشالىقتى بەرەكەلى, مادەنيەتتى, ەكونوميكالىق جاعدايى جاقسىلىعى, بولاشاعىنىڭ سەنىمدىلىگى سياقتى كورسەتكىشتەردىڭ, فاكتورلاردىڭ جوعارى دا بەرىك ەكەندىگىنە بايلانىستى. ءىس جۇزىندە وزىندە جوق نارسەنى – قوعامدىق كەلىسىمدى, ۇلتارالىق تاتۋلىقتى, دىنارالىق تۇسىنىستىكتى ۋاعىزداۋ ەشكىممەن دە قابىلدانا قويماسى حاق. سوندىقتان ءبىزدىڭ قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى جاعدايى وزگەلەر ءمۇددەسىنە مۇمكىندىك جاسالار مىنبەردەن سويلەۋگە ءمۇمكىندىك بەردى. ءبىزدىڭ قازاقستان مەملەكەتىنىڭ الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ ءالى دە بولسا ايىلىن تولىق جيا قويماعان, قيىنشىلىعى جوق ەمەس كەزەڭدە ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى, ارينە, بۇل جۇمىستاعى جاۋاپكەرشىلىكتى ەسەلەي ءتۇستى. سونىمەن قاتار, سوڭعى جىلدارى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ءمان بەرىلمەگەن كەيبىر ماسەلەلەردى جاڭعىرتۋ, جولعا قويۋ, ەقىۇ-نىڭ قۇزىرەتىندەگى ماسەلەلەرگە قايتا ورالۋ سياقتى تۇستار دا قوزعاۋىن كۇتىپ كەلگەن. سولاردىڭ ءبىرى بىرنەشە جىل بويى وتكىزىلمەگەن سامميت ەدى. مىنە, بۇل سامميت تە ساتىمەن ءوتتى. وسىناۋ, ەۋرازيا مەملەكەتتەرىنىڭ سان ءتۇرلى ماسەلەلەرگە ساراپتاما جاسالىپ, بولاشاعى بولجانار, بەيبىتشىلىگى مەن ىنتىماقتاستىعى بەكي ءتۇسىپ, ءداستۇرلى دوستىعى دامي تۇسۋىنە العىشارتتار ءتىزىمى تولىقتىرىلعان حالىقارالىق القالى جيىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق جىلىنىڭ جەمىسى, جالپى ەقىۇ-نىڭ بىرنەشە جىلدىڭ قورىتىندىسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, الداعى بەيبىت تە بەرەكەلى جىلدار جوسپارىنا جوبالار جاساۋ, ولاردى باس قوسا, اقىل توعىستىرا وتىرىپ بەكىتۋ شاراسى بولىپ تابىلدى. استانا ءسامميتى ەۋروپا, ازيا, ەۋرواتلانتيكا ەلدەرىنىڭ بەيبىتشىلىك, ىنتىماقتاستىق نەگىزىندەگى دامۋ داڭعىلىنىڭ, ونىڭ تاريحىنىڭ قازاقستان مەملەكەتى جازعان توزباس, تاماشا پاراعى بولىپ, جاھانمەن ۇندەستىك تاپتى. قاجىمۇقان ەسقاليەۆ, اقىن. اتىراۋ
