25 اقپان, 2011

ساعات جوندەۋشى

1017 رەت
كورسەتىلدى
9 مين
وقۋ ءۇشىن
ارينە, ماعان ءابدىراشيد شيرحانوۆ سياقتى عاجايىپ كاسىپ يەسىمەن جولىعۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. ادال ەڭبەگىمەن باقىتتى, باقۋاتتى عۇمىر كەشكەن اقساقالدىڭ باقيلىق بولعانىنا دا ونشاقتى جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالىپتى. ۇيالى كوزىنە زيالىلىق تۇنعان, ۇلكەن ءبىر اۋلەتتىڭ يەسى بولعان ۇيعىر قارياسى قاراپايىم كاسىپپەن ادامداردىڭ ولشەۋسىز قۇرمەتىنە بولەنىپ وتۋگە بولاتىنىن دالەلدەگەن, دارىپتەۋگە لايىق عاجايىپ جان ەكەن. دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ساعات جوندەۋشىسى اتانعان اقساقالدىڭ تاعدىرىنان تاعىلىم الارلىق تۇستار جەتكىلىكتى. جۇزبە-ءجۇز وتىرىپ, وسىن­داي سيرەك اداممەن سىرلاسا ال­ماساق تا, ءابدىراشيد شير­حا­نوۆ­تىڭ ءوسىپ-ونگەن ۇرپاعى, ال­ماتىداعى جىبەك جولى كوشەسى بويىنداعى جارتى عاسىرعا جۋ­ىق تاپجىلماي تۇرعان ساعات ءجون­دەيتىن دۇڭگىرشەگى ونىڭ ورنىن ەش جوقتات­پاي­دى. قىسقاسى, جوق ادام­دى ىزدەتكەن نەندەي ءجايت ەدى؟ وسى ارادا مىندەتتى ءتۇر­دە ءابدىراشيد اق­سا­قال­دىڭ گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەسىمى ەنگەنىن ايتا كەتكەن ءلا­زىم. ول كىسى 65 جىلدىڭ ىشىندە 500 مىڭنان استام ساعات جوندەپ جانە ساعات جوندەۋشىلەردىڭ 41 ادامنان تۇراتىن ءاۋ­لە­تىن قۇرۋشى دەگەن اتاق­قا رەسمي تۇردە يە بول­عان.  ياعني, ونىڭ ءوزى­­نەن تىكەلەي تاراعان ۇلدارى, نەمەرەلەرى مەن كۇيەۋ بالالارى وسى كاسىپتى ءالى كۇنگە دەيىن ءناسىپ ەتىپ وتىرعان جا­يى بار. جانە ءابدى­ر­ا­شيد شير­حا­نوۆ­تىڭ ساعات جوندەيتىن ءدۇڭ­­­­گىرشەگى دە سول باياعى كۇ­يىن­دە, سول بايا­عى ورنىندا سان مىڭداعان سا­عات­تار­دىڭ توقتاپ قالعان «ءجۇ­رە­گىنە» جان بىتىرۋمەن كەلەدى. تىقىلداعان تىلىمەن ۋاقىت­تىڭ ءۇنىن شىعارىپ تۇرعان سا­عاتتار – قازىرگى ەڭ كۇردەلى مە­حانيزمدەردىڭ, ءتىپتى كومپيۋتەر­دىڭ دە اتاسى ەكەنى ايتىلىپ قالادى. اقيقاتىندا سولاي. قا­راپايىم قول ساعاتتاردان باستاپ, عۇمىرى عاسىرلاردان دا اسىپ جىعىلاتىن سيرەك كەزدەسەتىن ساعاتتارعا دەيىن كىلتي­پانىن تاۋىپ جوندەي بىلەتىن جان قاي كەزدەن, قاي ۋاقىتتان باستاپ دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ جەكە ساعات جوندەۋشىسى بولعانى وزىنە عانا ءمالىم. بىزگە بەلگىلىسى, بايلىققا قىزىقپاعان ديماش اعاداي تۇلعانىڭ جەكە سا­عاتتارىنىڭ كوللەكتسياسى بول­عانى جانە ولاردى تەكسەرىپ, ءجون­­دەپ, ۋاقىتىن دۇرىستاپ وتى­رۋ تەك ءابدىراشيد شير­حا­نوۆقا عانا  بۇيىرعان. ادام تاني بىلەتىن, قولىنان ءىس كەلەتىن جانداردى قاشاندا قاس­تەر تۇتقان ديماش اعامىز ساعات جوندەۋشىسىن وتە سىي­لاعان دەسەدى. ءوز ءىسىنىڭ حاس شەبەرىنە قو­ناەۆ­تىڭ عانا ەمەس, ەيزەنش­تەين­نىڭ, برەجنەۆتىڭ, لياششەن­كو­نىڭ دە ساعاتىن جوندەتۋگە الىپ كەلىپ وتىرعان. ونىڭ 65 جىل بويى  «تىرىلتكەن» جارتى ميلليوننان استام ساعاتتارىن تىزبەكتەسەك, مۇمكىن باسقا دا تانىمال تۇلعالار شىعا كەلەر, ءبال­كىم؟! بىراق, ماسەلە شير­حا­نوۆتىڭ كىمدەردىڭ ساعاتىن ءجون­دەگەنىندە ەمەس, قالاي جوندە­گە­نىندە, عالامات بىلگىرلىگىندە! انى­عىراعى, ساعات شەبەرى مۇن­داي ايگىلى جانداردىڭ ساعاتىن جوندەدى دەگەننەن گورى, رەستاۆراتسيالاپ وتىرعان دەسەك دۇرىس بولاتىن سەكىلدى. – ءبىزدىڭ اكەمىز عانا ەمەس, بابامىز دا ساعات جوندەي بىلگەن ەكەن. بىراق, اكەمىزدى بۇل كا­سىپكە شىنداپ باۋلىعان ادام  يۋ انلاي دەگەن قىتاي شەبەرى كو­رىنەدى. ال بابامىزدىڭ 1900 جىلى گەرمانيادان الدىرتقان كىشىگىرىم ستانوگى بولعان. 1898 جىلى جاسالعان وسى قول ستا­نوگىمەن ساعاتتىڭ ەڭ مايدا, ەڭ كۇر­دەلى بولشەكتەرىن جاساپ شى­عارۋعا بولاتىن. قازىر ول ستانوك ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ ەڭ قادىرلى جادىگەرى. اتا-بابامىزدىڭ كوزىن­دەي بولىپ تۇر, – دەيدى ءاب­دى­را­شيد اقساقالدىڭ ۇلى ءابدى­ماجيت شيرحانوۆ. – اكەمىز قوناەۆپەن دە وسى­لاي تابىسقان. دي­ماش اعانىڭ كوللەكتسياسىندا سيرەك كەزدەسەتىن كونە ساعاتتار دا بولعان. سولاردىڭ ءتىلىن بىلگەن ادام ءبىزدىڭ اكەمىز. برەجنەۆتىڭ دە «ۆىمپەل» دەگەن قالىڭدىعى بار بولعانى 2 مم. ساعاتى بولىپتى. بۇل دۇنيە­جۇ­زىندەگى ەڭ سيرەك, ەڭ جۇقا ساعات. جۇقالىعى شۆەي­تسا­ريانىڭ ساعات­تارىنان دا اسىپ ءتۇس­كەن. برەج­نەۆتىڭ سول ساعاتى الماتىعا كەلگەندە بۇزىلىپ قا­لادى. سونى باس حاتشىنىڭ كو­مەك­شىلەرى بىزگە الىپ كەلگەن ەكەن. اكەمىز نەمىس ستانوگىنىڭ كو­مەگىمەن وسى سا­عاتتى جوندەپ بەرگەن. لەنين­گراد­تاعى ەرميتاج ساعاتتارىن, گەرمانيادان اكەلىن­گەن كەيبىر سا­عاتتارعا دا جان بىتىرگەن, – دەيدى ماقتانىشپەن ۇلى ءابدىماجيت. – ادامنىڭ جاساعانىن – ادام جاسايدى. تەك ەرىنبەسەڭدەر بول­عانى. بىراق, زەينەتكەردەن اقشا الماڭدار. يماندى بولىڭدار, يمان بار ادامدا – ىنساپ تا بو­لادى. تەك سىنىپ قالعان, سا­لىپ بەرگەن بولشەگىڭنىڭ عانا اقىسىن ال. قارت ادامداردى ريزا ەتىپ جىبەرىڭدەر!  باتاسىن بەرىپ, راحمەت ايتىپ كەتسە – ىستەرىڭ العا جۇرەدى دەپ وتىراتىن اكەمىز, – دەيدى ۇلى ءابدىماجيت بىزگە. ۇلدارى اكەلەرىنىڭ مۇقتاج ادامدارعا ۇنەمى قارايلاسىپ, وتى­­نى جوققا وتىن,  كۇيى جوققا قولعابىس ەتىپ جۇرەتىنىن دا ىس­تىق ىقىلاسپەن ەسكە الادى. «باتامەن – ەر كوگەرەدى, جاڭ­بىرمەن – جەر كوگەرەدى» دەگەن ءسوزدىڭ راس ەكەندىگىنە وسى ءاڭ­گىمەدەن كەيىن تاعى دا كوزىڭىز جەتە تۇسەدى. قازاقستاندا تاتۋ-ءتاتتى, باقۋاتتى كۇن كەشىپ كەلە جاتقان ايگىلى دە قادىرلى ۇيعىر اۋلەتى وسى شيرحانوۆتار. ءابدىراشيد اقساقال 82 جا­سىن­دا ءوز ۇرپاعىنىڭ ورتا­سىندا, سوڭعى ساتتەرىنە دەيىن ساعاتتارىن تىقىلداتىپ جوندەپ وتىرىپ, اۋىر­­ماي-سىرقاماي كوز جۇمعان. ال مىنا ءبىر ەستەلىكتە, ياعني 81-گە كەلگەن تۋعان كۇنىنە 10 با­لا­سىنان تۋعان 40 نەمەرەسى مەن 14 شوبەرەسى, اعايىن-تۋ­عان­دارى قاتىسىپ, توبەلەرىنە كوتەر­گەنى تۋرالى ايتىلادى. سودان بەرى دە توعىز جىل ءوتىپ, تالاي تاڭ اتىپ, كەش باتىپ, شيرحانوۆ­تار­دىڭ باسىنا باس, جاسىنا جاس قو­سىلىپ جاتقان جايى بار. بۇل وتباسىنىڭ ءاربىر ءمۇ­شەسى اي­نالاسىنا ادال ەڭ­بە­گىمەن سىيلى. قازىر ءابدىراشيد اتانىڭ دۇڭگىرشەگىندە ەكىنشى ۇلى ابدۋلاتيف ساعات ءجون­دەپ وتىر. مىنا سا­عات­تى مەن جوندەي ال­ماي­مىن دەپ ايت­پايدى. ەسىن ءبىلىپ, ەتەگىن جاپ­قالى بەرى اكەسى قان­داي ساعات جوندە­مەگەن, قان­­داي ساعاتقا جان بىتىرمەگەن. اكەنىڭ جا­نىن­دا تاپجىلماي وتى­رىپ, كا­سىبىن با­قى­لاعان بالا­لا­رى كىپ-كىش­كەن­تاي «ءجۇ­رەگى» بار ساعات­تىڭ ءاربىر ءبول­شەگىن بەس ساۋسا­عىن­داي جاتتاپ وسە­دى. – ساعاتتاردىڭ ىشىندە كۇردەلىلىگى جاعىنان, بولشەكتەرىنىڭ ەسەپسىز كوپتىگى جاعىنان «رەپەتيتور» الدا ەدى. بۇل ساعات قازىر تەك مۋزەيلەردە عا­نا بار. اكەمىز ونى ايت­پاعاننىڭ ءوزىن­دە سىرباز «سەي­كو», «وريەنت», سەنىمدى «پوبە­دا­نى» سۋدا جۇزگەن با­لىقتاي ءتىلىن تاباتىن. جا­پون سا­عاتتارىن جا­پون­داردىڭ ءوزى سياقتى ءدال ءجۇ­رەدى ءارى تاپ-تۇيناقتاي دەپ جاقسى كو­رەتىن, – دەيدى شەبەردىڭ ۇلدارى. سيرەك ماماندىق يەسى بولماسا دا, شيرحانوۆتىڭ قاراپايىم ساعات جوندەۋشى­سى بولسا دا اسا تانىمال­دى­لى­­عىنىڭ سىرى نەدە؟ ال­دىمەن شەبەرلىگىندە, سوسىن ادالدىعىندا بولسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ول كىسى 39 جىل بويى ءبىر جەردە, ءبىر ءدۇڭ­گىر­شەكتە تابان اۋدارماي جۇ­مىس ىستەگەن. مىنا قىزىقتى قاراڭىز, ۇلدارىنىڭ اي­تۋ­ىن­شا, ول كىسى تۋرالى ءتۇرلى باسىلىمداردا 39 ماقالا جا­رىق كورگەن جانە 2 دەرەكتى فيلم تۇسىرىلگەن. ۋاقىت ارينە العا جىل­جۋدا, دۇڭگىرشەگى دە ازداپ ورنىنان جىلجىعان, ەڭ باس­تىسى كاسىبى ءوزى كەتكەن سوڭ دا جالعاسىن تاپقانىنا قۋا­ناسىڭ. التى ۇلى دا, ءتىپتى ءتورت قىزىنىڭ دا ساعات جوندەۋگە يكەمى بار. اۋلەت­تەرىنەن باسقا دا ىسمەرلەر, زەرگەرلەر شىققان. شير­حا­نوۆ­تىڭ زەرگەرلىك ونەر قون­عان ۇلى – ءابدۋحاميت. قازىر وزگە ۇلدارى ابدۋلازيز مەن شۋحرات, كەنجەسى ابدۋعاني دا تىرسىلى توقتاعان ساعات كورسە توسىرقاپ تۇرمايدى. باقىتتى عۇمىر كەشىپ, تال ەگىپ, ۇل-قىز ءوسىرىپ, ادال كا­سىپپەن اينالىسقان عا­جا­يىپ عۇمىر يەسى دۇنيەدەن وزعاندا الماتى باسىلىم­دارى: «ۋا­قىت ءامىرشىسىنىڭ جۇرەگى توق­تادى» دەپ وكى­نىش­پەن جا­زىپ­تى. قارا­پا­يىم كاسىپتى كەرەمەت ونەرگە, ءومىرىنىڭ وزەگىنە اينال­دى­رىپ, تاماشا تا­عى­لىم­مەن ءومىر سۇرگەن جان ءوز ءىسىن دە ءوز بيىگىنە كوتەرىپ كەتكەنىن قالاي ءتانتى بولماسسىڭ. جۇ­مىستىڭ جامانى, مامان­دىق­تىڭ قورى بولمايتىنىن وسىنداي قاسيەتتى جاندار عانا ۇلىقتاي الماق! ايناش ەسالي, الماتى. سۋرەتتە: ءابدىراشيد شير­­حانوۆ. 90-شى جىلدار.
سوڭعى جاڭالىقتار

تابيعات سىناعىنا توسقاۋىل

ايماقتار • بۇگىن, 09:00

كەلەلى كەڭەس كەلەشەگى

پىكىر • بۇگىن, 08:58

سوت تورەلىگىنە سەنىم ارتىپ كەلەدى

زاڭ مەن ءتارتىپ • بۇگىن, 08:55

استىقتان – ازىققا دەيىن...

ءوندىرىس • بۇگىن, 08:40

العىس ارقالاعان اكىم

قوعام • بۇگىن, 08:38

ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر...

ءبىلىم • بۇگىن, 08:28

جامبىل بابادان باتا العان

زەردە • بۇگىن, 08:25