بۇۇ شەشىمى شىۇ اياسىندا قولداۋ تابا ما؟

الماتىدا 22-23 اقپان كۇن­دەرى قازاقستاننىڭ شانحاي ىن­تىماقتاستىق ۇيىمىنا 2010-2011 جىلدارداعى توراعالىعى اياسىندا «قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق جولىنداعى 10 جىل: شىۇ كەڭىستىگىندەگى قازىرگى زامان­عى جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى ءساتتى تاجىريبەلەر» اتتى عىلى­مي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. اتالعان ۇيىمنىڭ اتىن قوڭىر تىرشىلىك كەشكەن قاراپايىم ەلدىڭ قۇلاعى شالىپ قالسا دا, ونىڭ ات­قارىپ جاتقان تىرلىگىن ەگجەي-تەگجەيلى بىلە بەرمەسى انىق. اقي­قا­تىندا, شىۇ قاۋىپسىزدىك پەن ىن­تىماقتاستىققا تولىق قىزمەت ەتە الدى ما؟ ساياساتتان تىسقارى قاۋ­ىم شىۇ سوڭعى 10 جىلدا نە ءبىتىردى؟ تۇراقتىلىعىمىزعا نە بەردى, تۇتاستىعىمىزعا ىقپال ەتتى مە, دەپ ساۋال تاستاسا, بىلاي دەپ ءتۇي­ىندى جاۋاپ بەرۋگە بولار ەدى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيى­مى 10 جىلدا تۇراقتىلىقپەن ءجا­نە قاۋىپسىزدىكپەن قامتۋدىڭ, جا­ھان­دىق جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى بىرىگىپ كۇرەس جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى فاكتورىنا اينالدى. ۇيىم­نىڭ حالىقارالىق-قۇقىقتىق با­زاسى جاسالدى. جەكە ينستيتۋت رەتىندە قالىپتاسۋ جولىندا ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىكتەرى بەكىتىلىپ, «لاڭ­كەستىكپەن كۇرەس جونىندەگى» شانحاي كونۆەنتسياسى قابىلداندى. 10 جىلدا وسى باعىتتا 40-قا جۋىق قۇجات ازىرلەندى. الايدا, بۇگىنگى كۇنى دۇنيە ءالى مازاسىز كۇي كەشۋدە. اۋعانستاندا تۇراقتىلىق ور­ناعان جوق. ەسىرتكى تاسىمالى مەن ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان قىل­مىس, لاڭكەستىك الەمگە قاۋىپ تۋ­عىزۋدا. ۇيىم وسى باعىتتاعى جۇمىسىن كۇشەيتە تۇسپەك. 7 جىل بۇرىن زاڭسىز ەسىرتكى اينالى­مى­مەن كۇرەس جونىندەگى كەلىسىم قا­بىلداندى. بيىل استانادا وتەتىن سامميتتە «ەسىرتكىمەن كۇرەس» سترا­تەگيالىق جوباسى ازىرلەنبەك. شىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ, با­قىلاۋشى مەملەكەتتەر مەن ءارىپ­تەستەردىڭ باسىن قوسقان حالىق­ارالىق جيىندى اشقان قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىن­باسارى قايرات سارىباي: «بۇل شارا شىۇ-نىڭ 10 جىلدىعىنا ارنالعان. ەندىگى جەردە وسىدان 10 جىل بۇرىن قۇرىلعان ۇيىمنىڭ بولاشاعى قانداي بولماق؟ باستى پروبلەمالار ايماقتاعى قاۋىپ­سىز­دىك, جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەر دەسەك, ولاردىڭ قالاي الدىن الۋعا بو­لادى؟ قالاي ەڭسەرەمىز؟ ەڭسەرۋ جولدارىندا ءبىز قالاي ءوزارا ىن­تىماقتاسامىز؟ جاڭا ەكونومي­كا­لىق-گۋمانيتارلىق سالادا ىقپال­داسۋ قالاي بولماق؟» دەگەن ساۋالدار تاستاپ, ساراپشىلاردى وسى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ەكى كۇن وي ءبولىسىپ, ورتاق مامىلەگە كەلۋگە شاقىردى. – ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەردى ەڭسەرۋدىڭ جولىن ىزدەۋدە ءوزارا ىقپالداسۋ, – دەدى قايرات سارىباي. وسىلايشا شىۇ-نىڭ 10 جىلدىعىنا ارنالعان حا­لىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ تا­قىرىپتىق سەسسيالارىندا قازىرگى تاڭداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەر جان-جاقتى قوزعالدى. كونفەرەنتسيا با­رىسىندا ايتىلعان ۇسىىنىس-ءپى­كىرلەردىڭ اۋقىمدى بولىگى 15 ماۋ­سىمدا استانادا مەملەكەت باس­شىلارى دەڭگەيىندە وتەتىن كەزدەسۋدە تالقىلانباق. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, كونفەرەنتسيا تاقىرىبى ۇيىمنىڭ قاۋ­ىپسىزدىك سالاسىنداعى 10 جىل­دىق كەزەڭدەگى قىزمەتىنە شولۋ جا­ساۋعا ارنالعان. القالى جيىندا قازىرگى تاڭداعى ەڭ وزەكتى ماسە­لەلەر «ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋدەگى شىۇ-نىڭ ءرو­لى مەن ماڭىزى», «شىۇ-نىڭ كە­ڭەيۋ كەلەشەگى مەن حالىقارالىق بايلانىستاردى دامىتۋ», «شىۇ كەڭىستىگىندەگى ەسىرتكى قاۋپىنىڭ ءوسۋ فاكتورلارى», «شىۇ كەڭىستىگىن­دەگى جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەر» اتتى 4 سەسسيادا كەڭىنەن ءسوز بولدى. العاشقى سەسسيادا ايماقتىق قاۋىپسىزدىك, ونىڭ ىشىندە اۋعان­ستانداعى احۋال مەن لاڭكەستىك, سەپاراتيزم جانە ەكسترەميزمگە قار­سى كۇرەس ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ال 2-سەسسيادا جاڭا مۇشەلەر قا­بىلداۋ ارقىلى ۇيىمدى كەڭەي­تۋدىڭ كەلەشەگى جايلى ءسوز قوز­عالدى. ال 3-4-سەسسيالاردا ەسىرتكى قاۋپى, زاڭسىز كوشى-قون, ادام مەن قارۋ ساۋداسى, ترانسۇلتتىق ۇيىم­داسقان قىلمىستارعا قارسى كۇرەس پەن تەحنوگەندىك جانە تابيعي اپات­تار, حالىقارالىق اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ج­و­نىندە اڭگىمە قوزعالدى. ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون, شىۇ-نىڭ ايماقتىق لاڭكەستىككە قارسى قۇرىلىمى 2004-2010 جىلدارى 500 لاڭكەستىك وقيعانىڭ الدىن العان. بۇل تۋرالى شىۇ-نىڭ اي­ماقتىق لاڭكەستىككە قارسى قۇ­رى­لىمى اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ دي­رەكتورى جەڭىسبەك جۇمانبەكوۆ مالىمدەدى. ول شىۇ-نىڭ قۇزىر­لى ورىندارى لاڭكەستەردىڭ 360 بازاسىن انىقتاعانىن رەسمي ءتۇر­دە مالىمدەدى. – لاڭكەستەردىڭ بازالارىنان 317 جارىلعىش قۇرىلعىلار, 1167 دانا اتىس قارۋلارى مەن 1400-دەن استام جارىلعىش زاتتار ءتار­كى­لەندى. 50-دەن استام ادامنىڭ لاڭ­كەستىك ارەكەتتەرىنە توسقاۋىل قوي­ىلدى, – دەدى جەڭىسبەك جۇمان­بەكوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, 2010 جىلعى ماۋسىم ايىندا استانادا شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشى­لا­رىنىڭ كەزدەسۋىندە بىرقاتار قۇ­قىقتىق قۇجاتتارعا قول قويىلعان. سونىڭ ىشىندە 2011-2016 جىل­دارعا ارنالعان شىۇ-نىڭ لاڭ­كەستىك ۇيىمدارعا قارسى ستراتە­گياسى قابىلدانعان. ەكى كۇنگە سوزىلعان جيىن با­رىسىندا قازاقستاننىڭ شىۇ قىز­مەتى بويىنشا ۇلتتىق ۇيلەستى­رۋشىسى ءارى قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە تاپ­سىرمالار جونىندەگى ەلشىسى شاحرات نۇرىشەۆ شىۇ-نىڭ استانادا وتەتىن سامميتىندە جاڭا ءمۇ­شەلەر قابىلداۋ قاراستىرىلماي­تىنى تۋرالى جەتكىزدى. جانە ول استانادا وتەتىن شىۇ-نىڭ مە­رەيتويلىق سامميتىندە ۇيىمعا مۇشە بولامىن دەپ نيەت ءبىلدىرۋشى مەملەكەتتەردىڭ مىندەتتەمەلەرى جونىندەگى مەموراندۋم بەكىتىلەتىنىن ايتتى. – بىلتىر تاشكەنتتە وتكەن شىۇ سامميتىندە جاڭا مەملەكەتتەردى قابىلداۋ بويىنشا ەرەجە قابىلدادىق. وندا جاڭا ەل­دەردىڭ قانداي تالاپتاردى ورىن­داۋ قاجەتتىگى ايتىلعان بولاتىن. بيىل استانادا وتەتىن مەرەي­توي­لىق سامميتتە مۇشە بولامىن دەپ نيەت ءبىلدىرۋشى مەملەكەتتەردىڭ مىندەتتەمەلەرى جونىندەگى مەموراندۋم بەكىتىلەدى, – دەدى قازاق­ستاننىڭ شىۇ قىزمەتى بويىنشا ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشىسى شاحرات نۇ­رىشەۆ. ەلىمىز سىرتقى ىستەر مي­نيسترلىگىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسىنىڭ ايتۋىنشا, استاناداعى سامميتتە كىرۋگە نيەت بىلدىرگەن مەملەكەت ۇيىمعا قو­سى­لۋ ءۇشىن قانداي قارجىلىق, قۇ­قىق­تىق مىندەتتەردى ورىنداۋى كەرەكتىگى عانا انىقتالادى. سوندىق­تان وندا جاڭا مۇشەلەر قابىلداۋ ماسەلەسى قاراستىرىلمايدى. بۇ­عان دەيىن ايماقتىق بۇل ۇيىمعا كىرۋگە يران, پاكستان, ءۇندىستان قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەن بولاتىن. الايدا, بۇل ماسەلە, شاحرات نۇ­رىشەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, شىۇ-دا ءالى قاراستىرىلماعان. سونداي-اق, كونفەرەنتسيانىڭ كەلەسى كۇنى شىۇ اياسىنداعى اۋ­عانستانمەن بايلانىس توبى ەكى­جاقتى بايلانىستاردى ارى قاراي قالاي نىعايتۋ قاجەتتىگىن جانە قانداي تالاپتارعا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن پىسىقتاپ جات­قانى بەلگىلى بولدى. – قازاقستان تاراپى اۋعان­ستانعا 50 ميلليون دوللارمەن ەسەپ­تەلەتىن كولەمدە كومەك كور­سەتتى. اۋعانستاننان ستۋدەنتتەر قابىلداپ جاتىر. شىۇ-عا مۇشە رەسەي, قىتاي سياقتى وزگە ەلدەر دە اۋعانستانمەن تىعىز ەكونو­مي­كالىق ىنتىماقتاستىق ورناتۋدا. بىراق ونىڭ ءبارى ەكىجاقتى نەگىزدە جاسالۋدا, – دەدى شاحرات نۇرى­شەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, شىۇ ايا­سىندا اۋعانستانمەن بايلانىس توبى ناتيجەلى جۇمىس جاساۋدا. سونىڭ نەگىزىندە قازىر ولار ەكى­جاقتى بايلانىستاردى جانە ۇيىم مەن اۋعانستاننىڭ ورتاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارى قاراي قا­لاي نىعايتۋ كەرەك, قانداي تالاپ­تارعا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن دايەكتەپ جاتىر. جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرىندەگى احۋال قازىر بۇكىل الەمنىڭ تىنىشىن كەتىرىپ وتىرعاندا, شىۇ دا ودان بەيتاراپ قالا المايتىنى بەلگىلى. – قازىر تاياۋ شىعىس ەلدەرىندەگى احۋال بويىنشا الەمدە ەكى­جاق­تى جانە كوپجاقتى كونسۋلتاتسيالار جۇرگىزىلۋدە. شىۇ ايا­سىندا ازىرگە مۇنداي شارالار جاسالعان جوق. دەگەنمەن, بۇل ماسەلەنى شىۇ-عا توراعالىق ەتۋشى ەل رەتىندە قازاقستان الداعى ۋاقىتتا سىرتقى ساياسي ماسە­لە­لەر­مەن اينالىساتىن ءتۇرلى مەكەمەلەر اراسىندا رەسمي نەمەسە بەيرەسمي جاعدايلاردا تالقىلاۋدى جوسپارلاپ وتىر, – دەدى شىۇ-نىڭ باس حاتشىسى مۇراتبەك يمان­اليەۆ. ونىڭ سوزىنە قارا­عان­دا, بۇل پىكىرتالاسقا قاتىساتىن بارلىق تالاپتار ءوز ۇيعارىم­دا­رىن ورتاعا سالماق. ول استانا­داعى شىۇ-عا مۇشە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءسامميتى كەزىندە دە تالقىلاناتىن بولادى. حالىقارالىق عىلىمي-ءتاجى­ري­بەلىك كونفەرەنتسيادا, سونداي-اق لاڭ­كەستىك-ەكسترەميستىك ۇيىمدار­عا قاتىستى بۇۇ شەشىمى شىۇ اياسىندا دا قولداۋ تابۋى كەرەكتىگى ءسوز بولدى. – شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر لاڭكەستىك-ەكسترەميستىك ۇيىم­دار­دىڭ بارىنە بىردەي تىيىم سالىپ وتىرعان جوق. بۇۇ-نىڭ شەشىمى بولسا دا سولاي بولىپ وتىر. ءما­سە­لەن, «ءال-كايدا» ۇيىمىنا شىۇ-داعى 5 ەلدە تىيىم سالىنعان. قى­تايلىق ارىپتەستەرىمىز «ءال-كاي­دا» قىزمەتىن سەزىنبەگەندىكتەن, وع­ان قارسى ەشقانداي شارالار قول­دانعان جوق. سول سياقتى شى­عىس تۇركىستان يسلام قوزعالىسى ۇيى­مىنا دا 5 ەلدە عانا تىيىم سا­لىن­عان, – دەدى جەڭىسبەك جۇمانبەكوۆ. ج.جۇمانبەكوۆتىڭ پىكىرى مىنا­داي. بۇۇ لاڭكەستىك-ەكسترەميستىك ۇيىمدارعا قاتىستى ارنايى شەشىم قابىلداعاننان كەيىن شىۇ دا بىرىڭعاي ورتاق ۇيعارىمعا كەلۋى كەرەك. قازىرگى تاڭدا شىۇ ايماعىنداعى 58 ۇيىمنىڭ بەس-التاۋى بويىنشا عانا مۇشە ەلدەردە ورتاق شەشىم قابىلدانعان. ونى ساراپشىلار توبى انىقتاپ ءبىر شەشىم جاساۋى كەرەك. قازىر قازاقستان شىۇ اۋماعىنداعى 58 لاڭكەستىك-ەكترەميستىك ۇيىمدار­دىڭ 20-دان استامىنا عانا تىيىم سالعان. سوندىقتان شىۇ-داعى قايتا قۇرىلىمداۋ حاتشىلىقتى عانا ەمەس, ونداعى بارلىق قۇ­رى­لىمداردى دا قامتۋى كەرەك. ءويت­كەنى, كەيبىر قۇرىلىمداردا دەربەس جۇمىس جاسايتىن ەكى مەكەمە بار. ولار ءبىر-بىرىنە باعىنبايدى. بۇل – دۇرىس ەمەس. شىۇ اياسىنداعى ارىپتەستىك­تىڭ تاعى ءبىر پايدالى قىرى – وعان مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قۇزىرلى ورگاندارىنىڭ اقپاراتتىق تۇر­عى­دا قامتاماسىز ەتىلۋى. بۇل تۋرالى قازاقستان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانات جاراسوۆ ايتا كەلە: – شىۇ ايماقتىق لاڭكەستىككە قارسى قۇرىلىمىنىڭ مالىمەتتەرى قورعالعان مامانداندىرىلعان بان­كى قۇرىلۋدا. وسىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتەردىڭ قۇزىرلى مەكە­مە­لە­رىنىڭ جۇمىسى جولعا قويىلىپ, ءتيىمدى ارەكەت ەتۋدە. مۇنىڭ اي­قىن مىسالى – شىۇ اسكەري ۆە­دومستۆولارىنىڭ «بەيبىتشىلىك ميسسياسى-2010» اتتى لاڭكەستىككە قارسى جاتتىعۋلارى. جانە قىسقى ازيا ويىندارى كەزىندە كۇشىمىزدى بىرىكتىرە وتىرىپ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتە الدىق, – دەدى. سونىمەن, بيىل شىۇ-نىڭ اس­تانادا وتەتىن مەرەيتويلىق سام­ميتى الدىنداعى كەلەلى جيىن دا اياقتالدى. كونفەرەنتسياعا جينال­عان مۇشە مەملەكەتتەر – قازاق­ستان, قىتاي, قىرعىزستان, رەسەي, تاجىكستان, وزبەكستان, باقىلاۋ­شى ەلدەر – ءۇندىستان, يران, موڭ­عوليا, پاكستان, ارىپتەس ەلدەر – بەلورۋسسيا مەن شري-لانكا, سون­داي-اق اۋعانستان مەن تۇركىمەن­ستان­نان كەلگەن قوناقتار الما­تىدا كوتەرىلگەن كوپتەگەن كوكەي­كەستى ماسەلەلەردىڭ استانادا شەشىمى تابىلاتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىردى. ايناش ەسالي, الماتى.