ەلباسىنىڭ قىتايعا مەملەكەتتىك ساپارى وسى ەلمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ قازاقستان ءۇشىن ءتيىمدى جاڭا كوكجيەگىن ايقىندادى
بۇدان بۇرىن حابارلاعانىمىزداي, كەشە پەكيندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا مەملەكەتتىك ساپارى رەسمي تۇردە باستالدى. ستراتەگيالىق ارىپتەس رەتىندە قىتاي جاعى بۇل ساپارعا ەرەكشە ءمان بەرۋدە. سەبەبى, ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جىلدان جىلعا ارتىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستار نىعايا تۇسكەن شاقتا ەلدەردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ مۇنداي ساپارلارىنىڭ ەكى جاققا دا بەرەرى مول بولاتىندىعى تۇسىنىكتى.
سۇڭعات ءالىپباي – پەكيننەن.
ەگەر جۋرناليست رەتىندە ءوز تانىم-تۇيسىگىمىزبەن ايتاتىن بولساق, قىتاي ءۇشىن قازاقستاننىڭ ەۋروپا مەن ازيانىڭ تۇيىسەر تۇسىنداعى التىن كوپىر رەتىندە گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنىڭ, قۋاتتى ەنەرگەتيكالىق ءمۇمكىندىگىنىڭ, ءتۇركى, مۇسىلمان الەمىندە كوزگە تۇسە باستاعان ابىرويلى بەدەلىنىڭ, بەيبىت تە جۇيەلى دامىعان ءومىرىنىڭ, الەمنىڭ كوپتەگەن الدىڭعى قاتارلى ەلدەرىمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىنىڭ ماڭىزى زور.
ال قازاقستان ءۇشىن قىتايدىڭ ماڭىزىن «الىپتىڭ اتى – الىپ» دەگەن ءبىر-اق اۋىز سوزبەن ءتۇسىندىرۋگە بولار ەدى. ونىڭ ۇستىنە ءجاي الىپ ەمەس, ءوزىنىڭ قازىرگى دامۋ قۋاتىمەن ءححى عاسىردا نەبىر كەرەمەتتەردى تۋىنداتۋعا اينالعان, حالىقارالىق ەكونوميكانىڭ دامۋ بولاشاعىنا ءوزىنىڭ اۋىر سالماعىمەن اسەر ەتۋگە كىرىسكەن الەمدىك دەڭگەيدەگى الىپ. قازاقستان ەنەرگەتيكالىق جانە اۋىل شارۋاشىلىعى رەسۋرستارىنا باي, ولاردىڭ ەكسپورتىنا مۇددەلى ەل رەتىندە, مىنە, وسى الىپتىڭ قۋاتىنان ءنار الۋعا ءتيىس. قىسقاسى, قىتايمەن تاتۋ كورشىلىكتىڭ, الىس-بەرىس, بارىس-كەلىستىڭ قازاقستان ءۇشىن ماڭىزى زور.
رەتى كەلىپ تۇرعان سوڭ الىپپەن الىس-بەرىستىڭ ماڭىزى قانداي بولاتىندىعىنا ەكى ۇلكەن تاريحي مىسال كەلتىرە كەتەيىك: ەڭ ءبىرىنشى ەسكە تۇسەتىنى – وسىدان بىرنەشە عاسىر بۇرىن قىتايدان باستالىپ, قازاق دالاسىن باسىپ ءوتىپ بارىپ, پارسى شىعاناعىنا قاراي بەت ءتۇزەگەن اتاقتى جىبەك جولى. جىبەك جولىنىڭ گۇلدەنگەن كەزەڭى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ دا ءداۋىرلەگەن تۇسى بولعاندىعىن, بۇل جول ولاردى سول زاماننىڭ وزىندە حالىقارالىق ساۋدا بايلانىسىنا قوسقاندىعىن تاريحشىلار جاقسى بىلەدى. اراعا عاسىرلار سالىپ بارىپ ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعان ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوكەيكەستى مۇراتتارىنىڭ ءبىرى وسى كيەلى جولدى جاڭا زامان بەينەسىندە قايتا جانداندىرۋ بولىپ وتىرعاندىعىن قازاقستاندا ءجۇرگىزىلىپ جاتقان قازىرگى ىستەرگە قاراپ ويلى وقىرمان قاۋىم جاقسى تۇسىنەر دەپ سەنەمىز.
بۇل جولدىڭ تاريحي عانا ەمەس, بولاشاعىمىزدان دا الار ماڭىزى تۋرالى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ “قازاقستان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي جەدەل جاڭارۋ جولىندا” اتتى حالىققا جولداۋىندا: “حV عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن ورتالىق ازيا الەمدىك ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى ءوڭىرى بولىپ كەلدى. ءبىزدىڭ ءوڭىرىمىز شىعىس پەن باتىستى جالعاستىرىپ جاتتى. حالىقتار اۋماقتار مەن ۇلتتارعا بولىنگەن جوق. جىبەك جولىنىڭ سايابىر تارتۋى ورتالىق ازيانى مەشەۋ شەت ايماققا اينالدىردى. تاۋەلسىزدىك العانىمىزدان كەيىن سوڭعى 500 جىلدا العاش رەت ءبىزدىڭ ءوڭىرىمىز الەمدىك ەكونوميكا ءۇشىن قايتادان ەكونوميكالىق ماڭىزعا يە بولدى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەرىمىزدى نىعايتىپ كەلەمىز, الەمدىك رىنوكقا باعالى تاۋارلار – مۇناي, گاز, كەن, اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىن شىعاراتىن وڭىرگە اينالا باستادىق. قازىردىڭ وزىندە شامامەن كونە جىبەك جولىنىڭ بويىمەن وتەتىن ءححى عاسىردىڭ جاڭا مۇناي-گاز قۇبىرلارىنىڭ, اۆتو جانە تەمىر جولدارىنىڭ سۇلبالارى ايقىندالا باستادى”, دەپ ءدوپ باسىپ ايتقان بولاتىن. ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزشە, قازاقستاندا باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا اۆتوكولىك جولىنىڭ سالىنۋىنىڭ, قىتايمەن ارىپتەستىك قاتىناستاردى دامىتۋعا دەگەن ۇمتىلىستىڭ, مىنە, وسىنداي ۇلكەن سەبەپتەرى بار.
ەكىنشى مىسال. الىستا جاتقان كانادانىڭ ءبىزدىڭ قازاقستانعا ءبىرقاتار ۇقساستىقتارى بار. ەكەۋى دە جەرگە باي, ەكەۋى دە مينەرالدىق شيكىزات كوزدەرى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن سىرتقا شىعارىپ وتىرعان ەل. تاعى ءبىر ۇقساستىعى, ەكەۋى دە الىپ مەملەكەتتەردىڭ قاسىندا ورنالاسقان. قازاقستان قىتاي مەن رەسەيدىڭ ورتاسىندا ورنالاسسا, كانادا اقش-پەن كورشى. مىنە, وسى ۇقساستىق تۋرالى وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ەلىمىزدە وتكەن “قازاقستان: باتىسپەن ۇنقاتىسۋ” اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسقان كانادانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى جان كرەتەن اڭگىمە قوزعاي كەلە, مۇنىڭ سەبەبىن بىلاي دەپ تۇسىندىرگەن بولاتىن: ء“بۇگىن سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدىڭ الدىنان كەشەگى بىزدەر سەكىلدى ءۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشىلىپ وتىر. سىزدەردىڭ تابيعي رەسۋرستارىڭىز بۇكىل الەمنىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى. سىزدەردىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋلارىڭىز دا ەل ەكونوميكاسىن نارلەندىرەتىندەي وتە ءبىر ۇرىمتال تۇستا تۇر. مەنىڭ ەلىم – كانادا ءوزىنىڭ اقش-پەن كورشىلىگىن باستى ەكونوميكالىق ارتىقشىلىعىنا اينالدىرا ءبىلدى. ارينە, الىپپەن كورشى بولۋ وڭاي ەمەس. دەگەنمەن, بۇگىنگى جاھاندىق ەكونوميكادا حالىقارالىق ساۋدا مەن ونىڭ بارلىق ءتيىمدى جاقتارى تۋرالى اڭگىمە قوزعالىپ جاتقاندا گەوگرافيالىق ورنالاسۋ جونىندە اداسۋلارعا ورىن بولماۋى ءتيىس. ونىڭ ۇستىنە سىزدەردىڭ گەوساياساتتاعى ماڭىزدىلىقتارىڭىز الەمنىڭ كوز تىككەن وسى ءبىر نۇكتەسىندە وتە ماڭىزدى ءرول ويناي الاتىندىقتارىڭىزدى بىلدىرەدى”, دەگەن ەدى. بۇل اڭگىمەنىڭ بارلىعىن الىپپەن كورشى بولۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن اشۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋعا ەكىجاقتى مۇددەلىكتىڭ سەبەپ-سالدارلارىنا ءۇڭىلىپ كورۋ ءۇشىن دە قوزعاپ وتىرمىز.
1995 جىلدىڭ 8 اقپانىندا قحر ۇكىمەتىنىڭ مالىمدەمەسى ارقىلى قىتايدىڭ قازاقستانعا قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن بەرۋى, 1999 جىلدىڭ 23 قاراشاسىندا شەكارالىق ماسەلەلەردى تۇبەگەيلى رەتتەۋ تۋرالى بىرلەسكەن كومميۋنيكەنىڭ قابىلدانۋى, 2002 جىلدىڭ 10 مامىرىندا قازاقستان-قىتاي مەملەكەتتىك شەكاراسىن دەماركاتسيالاۋ تۋرالى حاتتاماعا قول قويىلۋى, 2006 جىلدىڭ 20 جەلتوقسانىندا قازاقستان – قىتاي مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ رەجىمى تۋرالى قر مەن قحر اراسىندا كەلىسىمنىڭ جاسالۋى, 2001 جىلدىڭ 12 قىركۇيەگىندە ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ مەن قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلۋى, 2002 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا تاتۋ كورشىلىك, دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم-شارتتىڭ دۇنيەگە كەلۋى, 2005 جىلدىڭ شىلدەسىندە ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى ورنىقتىرۋ مەن دامىتۋ تۋرالى بىرلەسكەن دەكلاراتسيانىڭ جاريالانۋى, 2006 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ءححى عاسىرداعى ىنتىماقتاستىق ستراتەگياسى مەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ ومىرگە كەلۋى, 2007 جىلدىڭ تامىزىندا ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنداعى ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانۋى ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي قارىم-قاتىناستاردىڭ جۇيەلى تۇردە العا باسىپ كەلە جاتقاندىعىن ايعاقتايدى. مىنە, وسىلاردىڭ بارلىعى ەكى ەلدىڭ جوعارى باسشىلىعىنىڭ وسىعان دەيىن بولعان سانداعان كەزدەسۋلەرى مەن ءوزارا دوستىق پەن سىيلاستىق جاعدايىندا جۇيەلى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋلەرىنىڭ جەمىستى ناتيجەسى.
ال ەندى ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارعا كەلەتىن بولساق, قىتاي قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ساۋدا ارىپتەستەرىنىڭ اراسىندا ەۋروپا وداعىنان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇر. سول سەكىلدى قازاقستان دا قىتايدىڭ تمد-داعى ساۋدا ارىپتەستەرى اراسىندا رەسەيدەن كەيىنگى ەكىنشى ورىندى ەنشىلەپ وتىر.
قازاقستاندىق ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى 2008 جىلى 12,24 ميلليارد دوللاردى قۇراسا, مۇنان كەيىنگى 2009 جىلى الەمدىك داعدارىس اسەرىمەن 9,5 ميلليارد دوللارعا تومەندەپتى. الايدا, پەكيندە قىتايدىڭ ىسكەرلىك قاۋىمداستىعىمەن كەزدەسۋدە ايتىلعان جاڭا دەرەكتەر بويىنشا ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى 2010 جىلدىڭ وزىندە ەكى ەسە ءوسىپ, 20 ميلليارد دوللارعا جۋىقتاپ قالعان. وسى تسيفرلاردىڭ بارلىعى تاتۋ كورشىلىك پەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك اياسىندا ءورىس الىپ وتىرعان الىس-بەرىستىڭ قانشالىقتى قارقىندى ەكەندىگىن انىق بايقاتسا كەرەك. ال مۇنىڭ قاراپايىم حالىقتىڭ تۇرمىس-ءتىرشىلىگى مەن كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا تيگىزەتىن پايداسى وراسان.
جەكەلەگەن وتباسىلاردىڭ كورشىسىمەن تاتۋ ارالاس-قۇرالاستىعىنان كورىنەتىنىندەي, قاشاندا بولسا دا قاتار وتىرعان ەكى ەلدىڭ دە ءبىر-بىرىنە دەگەن مۇقتاجدىعى بولادى. ولار بىرىندە جوقتى بىرىنەن تابادى نەمەسە بىرىندەگى باسى ارتىق زاتتى ەكىنشىسىنىڭ ساتىپ الىپ, ىسكە جاراتۋى ارقىلى ەكىنشىسىنە ۇلكەن يگىلىك كەلتىرەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا مەملەكەتتىك ساپارى, مىنە, وسىنداي داعدارىستان كەيىنگى دامۋدىڭ سەرپىندى الەۋەتىن كورسەتىپ وتىرعان, ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناسى جاڭا ورلەۋ كەزەڭىنىڭ بەتىن اشقان شاقپەن تۇسپا-تۇس كەلگەندىگىن ەرەكشە اتاپ وتپەكپىز.
بۇل كۇننىڭ العاشقى كەزدەسۋى قحر حالىق وكىلدەرى بۇكىلقىتايلىق جينالىسى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى (بىزدىڭشە پارلامەنت توراعاسى) ۋ بانگومەن بولىپ ءوتتى. ۋ بانگو ءوز سوزىندە وسى مەملەكەتتىك ساپاردىڭ قىتاي جاعى ءۇشىن ماڭىزى جوعارى ساپار ەكەنىن اتادى. ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقاندىعىنا توقتالا كەلە, ەلباسىنىڭ بۇل جولعى ساپارى ەكى جاقتى قاتىناستارعا جاڭا سەرپىن بەرەتىندىگىنە سەنىمدى ەكەندىگىن ايتتى.
قازاقستان باسشىسى ءوزىنىڭ جاۋاپ سوزىندە ىستىق ىقىلاسپەن قابىلداپ جاتقان قىتاي جاعىنا العىسىن بىلدىرە كەلىپ, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ون توعىز جىلى ىشىندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا وسىمەن ون بەسىنشى رەت ساپارمەن كەلىپ وتىرعاندىعىن جەتكىزدى. كەزدەسۋ بارىسىندا بىرقاتار ماسەلەلەر تالقىلاندى.
مۇنان كەيىن «دياويۋيتاي» مەملەكەتتىك رەزيدەنتسياسىندا قازاقستان پرەزيدەنتىنە «جوعارى جىلدامدىقتاعى استانا-الماتى تەمىر جول ماگيسترالى قۇرىلىسىنىڭ» جوباسى تانىستىرىلدى. قازىرگى قوعامداعى جاڭا كولىك ءتۇرى بولىپ ەسەپتەلەتىن جوعارى جىلدامدىقتاعى تەمىر جول ماگيسترالى الەمدە ءبىرىنشى رەت 1964 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن ەكەن. وسىنى العاشقى بولىپ باستاعان جاپونيادا قازىرگى كۇنى 2452 شاقىرىم, فرانتسيادا 1872 شاقىرىم, گەرمانيادا 1285 شاقىرىم, يسپانيادا 1604 شاقىرىم وسىنداي جول بار. جالپى, الەمنىڭ 18 ەلىندەگى سالىنعان مۇنداي جولدىڭ جالپى قاشىقتىعى 15 مىڭ شاقىرىمعا جۋىقتاپ وتىر. ال بۇل جولدارمەن ساعاتىنا 250 شاقىرىمنان باستاپ 350 شاقىرىمعا دەيىنگى ارالىقتا جىلدامدىق وربىتۋگە بولادى.
قازىرگى كۇنى جوعارى جىلدامدىقتاعى تەمىر جول جەلىسىن سالۋدا الەم بويىنشا قىتاي العا شىعىپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە بۇل ەلدە 6 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق جول سالىنىپ تاستالعان. 2015 جىلعا تامان ونىڭ ۇزىندىعى 16 مىڭ شاقىرىمعا جەتكىزىلمەك. الىپتىڭ بولاشاققا قاراي قانداي قاداممەن العا جىلجىپ كەلە جاتقاندىعىن, مىنە, وسىنداي ىستەرىمەن دە ولشەۋگە بولادى.
قازاقستان جاعى دا الەمدەگى دامىعان ەلدەر قاتارىندا وسىنداي جولدى سالۋعا نيەت تانىتۋدا. تانىستىرىلىم شاراسىندا وسى تۋرالى بايانداعان «قازاقستان تەمىر جولى» اق پرەزيدەنتى اسقار مامين جوبانىڭ ءبىرىنشى نۇسقاسى رەتىندە استانا-الماتى اراسىندا جوعارى جىلدامدىقتاعى تەمىر جولدى سالۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتقاندىعىن ايتتى. قىتايلىق ارىپتەستەرمەن, سونىڭ ىشىندە قىتاي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلگەن العاشقى زەرتتەۋلەر قازىرگى زاماندىق جاڭا جولدىڭ قازاقستاننىڭ ەكى باستى قالاسى اراسىنداعى باعىتتىق بىرنەشە نۇسقاسىن قاراستىرعان, سونىڭ ەڭ ءتيىمدىسى بالقاش كولىنىڭ ءۇستىن باسىپ وتەتىن باعىت دەپ ەسەپتەگەن. سەبەبى, بۇل باعىت بويىنشا جەتۋ قاشىقتىعى بارىنشا قىسقارىپ, 1050 شاقىرىمدى قۇرايدى ەكەن.
جول بويىنداعى ەكى ۇلكەن ايالداما – قاراعاندى قالاسى مەن بالقاش قالاسى. سونىمەن قاتار, وعان جالپى ۇزىندىعى 2730 شاقىرىمدى قۇرايتىن باسقا تەمىر جول جەلىلەرى دە كەلىپ قوسىلادى. جول سالىنا قالعان جاعدايدا ونىمەن جۇرەتىن ۇشقىر پويىزدىڭ ءجۇرىس شاپشاڭدىعى ساعاتىنا 350 شاقىرىمعا دەيىن جەتىپ, جولاۋشىنى استانادان الماتىعا نەمەسە كەرى باعىتقا بار بولعانى ءتورت ساعاتتىڭ ىشىندە جەتكىزەتىن بولادى. الدىن الا ەسەپتەۋلەر بويىنشا بۇل جولمەن جىلىنا 5 ميلليون ادام قاتىناماق.
بۇل جولدىڭ قۇرىلىسى بارىسىندا استانادا جاڭا تەمىر جول ۆوكزالىن سالۋ, الماتىداعى تەمىر جول ۆوكزالىن قايتا جاڭعىرتۋ, قاراعاندى مەن بالقاش قالالارىندا جاڭا تەرمينالدار سالۋ, جول بويىندا 54 وندىرىستىك نىسان تۇرعىزۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسادى. قىتايلىق مامانداردىڭ ەسەپتەۋلەرى بويىنشا, يننوۆاتسيالار مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, جولدى ءتورت جىلدىڭ ىشىندە سالىپ, تولىق ىسكە قوسۋعا بولادى. ەلباسى جوبامەن تانىسا كەلە, زەرتتەۋ جۇمىستارى مەن ەسەپتەۋلەردى ودان ءارى جالعاستىرۋ, جول سالۋ مەن جىلجىمالى قۇرامعا قانشا شىعىن جۇمسالاتىندىعىن, ولاردىڭ تيىمدىلىك دەڭگەيى قانداي بولاتىندىعىن دالمە-ءدال ەسەپتەپ شىعۋ جونىندە تاپسىرما بەردى.
مۇنان كەيىن ن.نازارباەۆ قىتايدىڭ ىسكەرلەر قاۋىمداستىعىمەن كەزدەسىپ, قازاقستاندا ءجۇزەگە اسىپ جاتقان جۇمىستار, ەلدىڭ العا قويىپ وتىرعان ماقساتى, ينۆەستيتسيا تارتۋ ساياساتى تۋرالى جان-جاقتى اڭگىمەلەپ بەردى. ەكى ەلدىڭ ەكونوميكالىق قاتىناسى جاڭا دەڭگەيگە شىققاندىعىنا قۋانىشتى ەكەندىگىن بىلدىرگەن ەلباسى, ەڭ باستىسى, ونى ودان ءارى ورىستەتە تۇسۋگە دەگەن ءوزارا ىنتانىڭ بار ەكەندىگىن ايتتى.
قازىرگى كۇنى قازاقستاندا قىتاي كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن مىڭعا تارتا بىرلەسكەن كاسىپورىن جۇمىس ىستەۋدە. اسىرەسە, ەنەرگەتيكا سەكتورىنداعى بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا بىرقاتار العا باسۋشىلىق بار. سولاردىڭ قاتارىندا كەڭقياق-قۇمكول, اتاسۋ-الاشاڭقاي مۇناي قۇبىرلارى, قازاقستان-قىتاي, بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت گاز قۇبىرلارى جوبالارىن اتاۋعا بولادى.
قازاقستان-قىتاي ىنتىماقتاستىعى اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا دا دامۋ ۇستىندە. بۇل سالادا ۋران رەسۋرستارىن يگەرۋدەن باستاپ, اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا ارنالعان وتىن وندىرەتىن بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرىپ, قىتايداعى اەس-تەردى سول وتىنمەن قامتۋعا بولاتىندىعىن ايتقان ەلباسى كەلەسى كەزەكتە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ۇلعايتۋعا ەرەكشە ءمان بەردى. بۇل باعىتتاعى ورتاق ماقسات ورتالىق ازيا مەن قىتايدىڭ كولىك جەلىلەرىن ينتەگراتسيالاۋ ەكەندىگىن, سالىنىپ جاتقان «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق اۆتوكولىك ءدالىزى مەن «جەتىگەن – قورعاس» تەمىر جول جەلىسى وسىعان باعىتتالىپ وتىرعاندىعىن ايتتى. بۇل جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا تاسىمالىنا جاڭا قارقىن بەرمەك, سونداي-اق قىتاي تاۋارلارىن ورتالىق ازياعا, تمد مەن تاياۋ شىعىسقا جانە شىعىس ەۋروپاعا جەتكىزۋدىڭ نەعۇرلىم قولايلى مۇمكىندىگىن ۇسىنباق.
اتالعان سالاداعى اسا ءىرى قازاقستان – قىتاي بىرلەسكەن جوباسىنىڭ ءبىرى – شەكارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ «قورعاس» حالىقارالىق ورتالىعى. ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى كولىك, ساۋدا جانە تۋريستىك ينفراقۇرىلىم مەن ترانزيتتىڭ ءبۇتىن ءبىر كەشەنىن دامىتۋدى قۋاتتى قوزعالىسقا كەلتىرە الاتىن بۇل سەرپىندى جوبا ءوز سالاسى بويىنشا ازىرگە الەمدىك دەڭگەيدە بالاماسىز بولىپ تابىلادى.
ن.نازارباەۆ قىتايلىق ىسكەرلەردىڭ الدىندا قازاقستاندا ءجۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى تۋرالى ايتىپ, ولاردى سوعان قاتىسۋعا شاقىردى. ەلباسىنىڭ ءسوزى ىقىلاسپەن تىڭدالىپ, ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. قىتاي ۇلتتىق مۇناي-گاز كورپوراتسياسىنىڭ باس ديرەكتورى تسزيان تسزەمين (قىتايدىڭ بۇرىنعى باسشىسىمەن اتتاس-جوندەس), قازاقستاننىڭ «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال اۋقات قورى باسقارما توراعاسى قايرات كەلىمبەتوۆ, قىتايدىڭ ينۆەستيتسيالىق كورپوراتسياسىنىڭ باسقارما توراعاسى چان چجەنمين, قازاقستاننىڭ «قازاتومونەركاسىپ» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ باسقارما توراعاسى ۆلاديمير شكولنيك ءسوز الىپ, اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار مەن الداعى جوسپارلار جايلى ايتىپ بەردى.
تۇستەن كەيىن قازاقستان باسشىسى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك كەڭەسىنىڭ پرەمەرى (بىزدىڭشە ۇكىمەت باسشىسى) ۆەن تسزياباومەن كەزدەسىپ, ەكى جاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تالقىلادى.
وسى كۇننىڭ ەڭ ۇلكەن كەزدەسۋى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى حۋ تسزينتاومەن بولدى. كەشەگى كۇنى بەرگەن حابارىمىزدا حۋ تسزينتاونىڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن پەكينگە كەلگەن بەتىندە كەزىگىپ, گالستۋكسىز جاعدايدا كەشكى اس بەرگەندىگىن ايتقان ەدىك. ال بۇل جولعى رەسمي كەزدەسۋگە قىتاي جاعىنىڭ بارىنشا تىڭعىلىقتى ازىرلەنگەندىگى كورىنىپ تۇردى. كەزدەسۋ ءىشى اتشاپتىرىم كەڭدىكتەگى حالىق جينالىسى ءۇيىندە ءوتتى. حۋ تسزينتاو قازاقستان پرەزيدەنتىن قۇرمەتتى قاراۋىل ساپقا تۇرعان عيماراتتىڭ سولتۇستىك زالىندا قارسى الىپ, وسى كەزدەسۋگە ازىرلەنگەن قحر رەسمي دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىمەن تانىستىردى. ءوز كەزەگىندە ن.نازارباەۆ قىتاي باسشىسىن قازاقستاندىق دەلەگاتسيا قۇرامىمەن تانىستىردى.
مۇنان كەيىن ەكى مەملەكەت باسشىسى كەڭ زالدىڭ ورتاسىنداعى تۇعىرعا كوتەرىلدى. قۇرمەتتى قاراۋىل باسشىسى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ الدىنا كەلىپ, اسكەري قۇرمەت كورسەتتى. وسى كەزدە قازاقستان مەن قىتايدىڭ مەملەكەتتىك ءانۇراندارى شىرقالدى. ن.نازارباەۆ پەن حۋ تسزينتاو ساپتاعى قۇرمەتتى قارۋىل الدىن ارالاپ ءوتتى.
مۇنان كەيىن عيماراتتىڭ شىعىس زالىندا كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەزدەسۋ باستالدى. «ءسىزدى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلۋىڭىزبەن قىزۋ قۇتتىقتايمىن. ءسىز ءبىزدىڭ ءداستۇرلى مەرەكەمىز – كوكتەم مەرەكەسىنەن كەيىن ەلىمىزگە ءبىرىنشى بولىپ كەلىپ وتىرعان شەتەلدىك كوشباسشىسىز. قىتايدا «كوكتەمنىڭ كۇنى جىلدى ازىقتاندىرادى» دەگەن تاماشا ءسوز بار. مەن ءسىزدىڭ بۇل ساپارىڭىز قازاقستان-قىتاي قارىم-قاتىناسىندا جاڭا بەلەس بولىپ, ارالاس-قۇرالاستىعىمىزعا ومىرلىك قۋات بەرەدى, ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىمىزدى نەعۇرلىم جوعارى دەڭگەيگە كوتەرەدى دەپ سەنەمىن. مەن سىزبەن بىرگە ەكى ەل قارىم-قاتىناسىنىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن جانە ءوڭىرىمىزدەگى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ مۇددەسىنە قاتىسى بار كوكەيكەستى پروبلەمالاردى تالقىلاۋعا وتە ىقىلاستىمىن», دەدى.
ءوز كەزەگىندە قازاقستان باسشىسى قوناقجايلىق, دوستىق پەيىلمەن جىلى قابىلداۋلارى ءۇشىن قحر توراعاسى مەن حالقىنا شىن جۇرەكتەن العىسىن ءبىلدىردى. مۇنداي ىستىق ىقىلاستى جۇزدەسۋلەردىڭ داستۇرگە ەنگەندىگىن, بۇل قارىم-قاتىناستى جوعارى باعالايتىندىعىن جەتكىزە كەلە, ەكى ەلدىڭ اراسىندا ستراتەگيالىق ءارىپتەستىك جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويىلعاندىعىن ەسكە سالا كەتتى. ەكەۋارا جانە ەكى ەل حالقىنىڭ اراسىندا جىل وتكەن سايىن سەنىم مەن دوستىقتىڭ نىعايىپ كەلە جاتقاندىعىن, ەكى ەلدىڭ كوپتەگەن حالىقارالىق ماسەلەلەردە كوزقاراستارىنىڭ ۇقساسىپ جاتاتىندىعىن, قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس اۋماقتى قىتاي ساياساتىن قولدايتىندىعىن ءبىلدىردى.
ەكى مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل كەزدەسۋى وتە جەمىستى ءوتتى دەپ ايتا الامىز. سونىڭ كۋاسىندەي, كەزدەسۋ سوڭىنان سەگىز ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويىلدى. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ ماڭىزدىسى قر مەن قحر ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋىنىڭ ساپاسىن قورعاۋ تۋرالى كەلىسىم بولدى. بۇل قۇجاتتىڭ قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى بولاتىن سەبەبى, جەرگە باي ەلىمىزدە سۋعا دەگەن ءزارۋلىك بار. بىزدەگى سۋ رەسۋرستارىنىڭ ەداۋىر بولىگى ءوز باستاۋلارىن وزەندەردىڭ جوعارى ساعاسىندا وتىرعان ەلدەردەن الادى. ونىڭ ۇستىنە كوپتەگەن ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار وسى عاسىرىمىزدى سۋ عاسىرى بولادى, كادىمگى اعىپ جاتقان سۋ عاسىردىڭ ەڭ باعالى باس تاۋلارىنا اينالادى دەگەن بولجامدى جاساپ تا قويدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا سۋ رەسۋرستارىنىڭ ماسەلەسى ۋاقىت وتكەن سايىن الدىڭعى لەككە شىعىپ, قازاقستاننىڭ بارىنشا كوكەيكەستى ماسەلەسىنە اينالىپ وتىر.
ءبىر جاعى تەڭىز ارقىلى مۇحيتقا ءتيىپ جاتقانىمەن, قىتاي دا سۋ رەسۋرستارىنا باي ەل ەمەس. مۇندا سۋ رەسۋرستارىمەن ءار ءوڭىردىڭ اركەلكى قامتىلۋ پروبلەماسى ورىن العان. سوندىقتان دا قىتاي يانتسىزى مەن حۋانحە وزەندەرىنىڭ اراسىن قايتا قوسۋ جونىندەگى ونداعان ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن ۇلى جوبانى اراعا قانشا عاسىرلار سالىپ بارىپ قايتادان باستاپ كەتتى. ەكىنشى جاقتان العاندا, قىتايدىڭ قازاقستانمەن كورشىلەس باتىس ءوڭىرى ءوندىرىستىڭ قاۋلاپ وسۋىنە بايلانىستى اعىن سۋدان مۇقتاجدىق كورە باستادى. قاۋلاپ وسكەن ءوندىرىس سۋدى جىلدان جىلعا لاستاۋدىڭ العىشارتتارىن تۋىنداتىپ وتىر. مىنە, وسىنداي جاعدايدا قىتايدىڭ قازاقستانمەن جوعارىداعىداي كەلىسىمگە كەلۋى ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىمىزدىڭ شىن مانىندەگى ۇلكەن كورىنىسى بولعانى انىق.
جالپى, قازاقستان قىتايمەن ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسىن رەتتەۋ جونىندە ۇزاق جىلداردان بەرى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ كەلەدى. جوعارىداعى قول قويىلعان قۇجات كوكەيكەستى بۇل ماسەلەنى دە تۇبەگەيلى رەتتەۋگە بولاتىندىعىن, قازاقستاننىڭ ۇلى كورشىمىزبەن اراداعى بۇدان باسقا دا ماڭىزدى ماسەلەلەردى تابىستى شەشە الاتىندىعىن بىلدىرەدى. سوندىقتان جوعارىداعىداي كەلىسىمگە قول قويىلۋىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىتايعا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ بولاشاقتا ۇلكەن تاريحي ماڭىزى بولاتىن جەمىستى ناتيجەسى دەپ تۇسىندىك. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ءبىر وسى كەلىسىمنىڭ ءوزى مەملەكەتتىك ساپاردىڭ ماڭىزى مەن ماقساتىن ابدەن اقتاپ تۇردى.
دەگەنمەن, ەكى ەل اراسىندا قول جەتكىزىلگەن باسقا دا كەلىسىمدەردىڭ ماڭىزى وسال ەمەس. ماسەلەن, قر باس پروكۋرورى قايرات ءمامي مەن قحر ادىلەت ءمينيسترى ۋ.اين قول قويعان ەكى ەل اراسىندا سوتتالعانداردى بەرۋ تۋرالى كەلىسىم قىلمىسپەن كۇرەستە ەكى ەلگە بىردەي ءتيىمدى بولسا, قازاقستان تەمىر جولى مەن قىتايدىڭ تەمىر جول مينيسترلىگى اراسىندا ىنتىماقتاستىق ءجونىندە جاسالعان مەموراندۋم قازاقستاندا جوعارى جىلدامدىقتاعى تەمىر جول قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە جول اشادى. ال «سامۇرىق-قازىنا» قورى مەن قىتايدىڭ مەملەكەتتىك دامۋ بانكى اراسىندا جاسالعان نەسيەلىك كەلىسىم قازاقستانعا 1660 ميلليون دوللاردىڭ ينۆەستيتسياسى بولىپ قۇيىلماق.
«قازفوسفات» جشس مەن قىتاي حيميا كورپوراتسياسىنىڭ اراسىندا ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلۋىنىڭ دا قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزى بار. قازاقستان ەلىمىزدىڭ حيميا سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن وسى سالاعا ءىرى دە الەۋەتتى ينۆەستوردىڭ كەلۋىنە بارىنشا مۇقتاج بولىپ وتىر. سوندىقتان بۇل كەلىسىمدى وسى پروبلەمانى شەشۋدىڭ ۇلكەن ءبىر تابىسى دەۋگە بولادى. ال «قازاتومونەركاسىپ» اق پەن قىتايدىڭ گۋاندۋن يادرولىق-ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك ءجونىندە جاسالعان مەموراندۋم الداعى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ قىتايعا جىلىنا 15 مىڭ تونناعا دەيىن ۋران ساتۋىنا جول اشپاق. ەگەر وسى جونىندە تۇبەگەيلى كەلىسىم جاسالاتىن بولسا, بۇل قادام ەلىمىزدىڭ وڭ جامباسىنا ءدوپ كەلىپ, قازاقستان ۋران ءوندىرىسى جونىنەن الەمدىك كوشباسشىلىق ورىنعا بەرىك بەكىمەك.
ەڭ قىسقا تۇسىنىكتەرمەن ايتقاننىڭ وزىندە, جوعارىدا قول قويىلعان قۇجاتتاردىڭ ەلىمىز ءۇشىن وسىنداي وراسان ماڭىزى بار. سوندىقتان ن.نازارباەۆتىڭ قىتايعا جاساعان بۇل مەملەكەتتىك ساپارىن, ول ءالى تولىق اياقتالىپ بولماسا دا, جان-جاقتى تابىسپەن قورىتىندىلانعان, ەكى جاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ جاڭا كوكجيەگىن بەلگىلەگەن, ەل مەن ەلدى ودان ءارى جاقىنداستىرا تۇسكەن, ءوزارا سەنىم مەن قۇرمەتتى نىعايتقان ساپار بولدى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
