تاۋەلسىزدىك جانە دەموكراتيا

الەم جانە قازاقستان وسىعان وراي م. اۋەزوۆتىڭ «اباي» رو­مانىنداعى قودار مەن قامقانىڭ ءولىم­دەرى­نە بايلانىستى كورىنىستى ەسكە ءتۇ­سى­رە­يىك­شى. بوكەنشىگە كىرمە سانا­لا­تىن بورساق رۋىنىڭ كەدەي ازاماتى قو­دار­دىڭ جالعىز ۇلى دۇنيە سالىپ, قام­قا كەلىنى ەكەۋى جا­تاق­تا قالادى. جاي­لاۋ­عا كوشۋگە كولىگى جوق بايعۇستار جۇرت­تا قالادى. قوس كا­رىپ­تىڭ تۇرمىسى ەشكىمدى الاڭداتپايدى. كو­مەك­تەسەر دەگەن رۋلاسى داۋكەس جەكسەن بول­سا, مۇ­نىڭ قىستاۋداعى وزىنە ىرگەلەس جاتقان جەرىنە قىزىعىپ, قوداردى وسەككە قالدىرا­دى, جەسىر كەلىنىمەن كوڭىلدەس ەكەن دەگەن وسەككە ۇشىراتادى. شاريعاتقا قاي­شى قى­لىق قۇنانبايدىڭ قۇلاعىنا دا جەتەدى. بار­عان جەرىندە وعان: «شىڭعىستىڭ بوك­تەرىندەگى شاشتى سايتانىڭدى تىي­ساڭ­شى», دەپ بەتىنە باسادى. سوعان نامىس­تان­عان قۇنانباي رۋ باسىلارىن جيناپ, كۇنا­كار­لار­دى جازالاۋ جايىن ورتاعا سالادى. جۇ­ماباي قالاعا بارىپ, احمەت ريزا حازىرەتتەن فاتۋا سۇراپ كەلدى. جازاسى دارعا اسۋ دەپتى. قاراشوقىداعى جەكسەن اۋىلىندا ۇلكەن جيىن. قامىسباي باستاعان بەس ءجى­گىت قودار مەن قامقانى وسىندا الىپ كەلەدى. ءجۇز قارالى ادام جيىلعان. ور­تاسىندا قۇنانباي, بوجەي, بايسال, قا­را­تاي, سۇيىندىك, مايباسار – ءبارى بار. الداعى وسىلار دا, ارتىندا ەنتەلەپ تۇرعان اقساقال, قاراساقال. ءار رۋدىڭ, كوپ رۋدىڭ ادامدارى. ىلعي اتقامىنەرى عانا. ىشىندە جۇپىنى كيىمدى بىرەۋى جوق. قودار مەن قامقانى تۇيەنىڭ ۇستىنە ەكى جاعىنا موينىنا تۇزاق ارقان كيگىزىپ بايلادى. تۇيەنى تۇرعىزعاندا قامقا ءبىر ساتتە ءۇزىلىپ كەتتى. قودار بولسا ءبىر جيىرىلىپ, ءبىر سوزىلىپ تەز ولە ال­ما­دى. ەكى جاننىڭ ءولىم ازابىن ءوز ۇستىنە ارقالاپ تۇرعان تۇيە دە ءۇنسىز. مىنا سۇمدىققا جانى تۇرشىككەن جۇرت كۇ­بىر­لەسىپ كەتىپتى. سوندا قۇنانباي قاسىن­داعى قۇزدى كورسەتىپ: – شىق الىپ, مىنانىڭ باسىنا! قۇلاتىڭدار سودان كاپىردى! ءبىتسىن سونىمەن! – دەدى. قۇز باسىنان تاستاپ جىبەرگەن ءولى دەنە تۇپ-تۋرا اعىپ كەپ, اۋىر سالماقپەن گۇرس ەتىپ ءبىر-اق ءتۇستى. قودار قۇزدان قۇلاسىمەن قۇنانباي: – ءالى جانى شىققان جوق. ەندى اناۋ كاپىردەن ءوز جانىمىزدى اقتاپ, اۋلاق اكەتۋ ءۇشىن, قىرىق رۋدىڭ قىرىق كىسىسى كەسەك اتسىن. ال, وسى جيىنداعى ءار اتانىڭ بالاسىنان ءبىر-ءبىر كىسى كەسەك الىڭدار كولدارىڭا! – دەگەن. – مىنە, شاريعات بۇيرىعى. اتىڭدار كەسەكتەرىڭمەن! – دەپ الدىمەن ءوزى لاق­تى­رىپ, قوداردىڭ جونىنان ۇردى. جۇرت ءبىرى­نىڭ ارتىنان ءبىرى تاس جىبەرىپ ۇرىپ جاتىر («اباي جولى» 1-كىتاپ, 1961, 44-بەت). م.اۋەزوۆ رومانىنىڭ قودار ءولىمى­نە بايلانىستى قايعىلى كورىنىستى سۋرەتتەيتىن بەتتەرىنەن ۇزاعىراق ءۇزىندىنى بەكەرگە كەلتىرىپ وتىرعان جوقپىز. دالا دەموكراتياسىنىڭ دا ءوز اس­تارى بار. قودار مەن قامقانى قامىس­باي باس­تاعان باسكەسەر باۋكەسپەلەرگە تاپ­سىرىپ تا ولتىرۋگە بولار ەدى. قۇنان­باي ولاي ەتكەن جوق. كىسى ءولىمىن ەشكىم دە ءوز موينىنا ال­عىسى كەلمەيدى. كوپ بولىپ كەڭەسىپ شەشتى. قالاداعى حازىرەتتەن شاريعات جولىن بۇز­عاندارعا قولدانىلاتىن جازانى دا سۇرا­تىپ ءبىلىپ الدى. دارعا اسۋ, ءولىم جا­زا­سى. مۇ­نى بىلسە دە, قۇنانباي قارا­شوقى­داعى قو­داردىڭ رۋلاسى جەكسەن اۋىلىنا قا­لىڭ جۇرتتى جينادى. قۇزدىڭ باسىنان تاستال­عان قوداردىڭ جان تاپسىرۋى ءسوزسىز. بىراق قۇنانباي مۇنىمەن شەكتەلگەن جوق. قىرىق رۋدىڭ قىرىق كىسىسىنىڭ قوداردى تاسپەن اتۋىن تالاپ ەتتى. كاپىردەن ءوز جانىن اقتاپ الۋ ءۇشىن, كۇناھاردى تالاق ەتۋ ءۇشىن ءبار-ءبارى تاس لاقتىرىپ, قودار­دىڭ قازاسىنا ءبىر كىسىدەي اتسالىستى. ەندى ەشكىم قۇنانبايدان قۇن سۇراي المايدى. ولتىرگەن وزدەرى, قىرىق رۋ­دىڭ ءوز ادامدارى. شاريعات تا كۇشتى­لەر­دىڭ, مىقتىلاردىڭ ايلاسىنا ورايلاسا كەتەتىنى وسىنداي. قاراشوقىداعى قارالى جيىن بۇگىنگىنىڭ تىلىمەن ايت­قان­دا, القالى ءبيدىڭ سوتى سەكىلدى, نەمەسە اسكەري تريبۋنال دەسە دە بول­عان­داي. ەشكىم داۋ ايتا المايدى, ەشقايدا داۋلاسىپ ارىز جازا المايدى. دالا دەموكراتياسى جالپى ريتۋال­دى ساقتاي بىلگەن. الدىن الا كەڭەسكەن. كىسىلەر جىبەرىپ, ءتىل الدىرعان. كەشەگى كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى 37-جىلداعىداي ۇشتىكتىڭ شەشىمىمەن كىسىنى اتىپ تاستاي بەرمەگەن, نەمەسە جالپى تىزىممەن ءولىم جازاسىنا كەسپەگەن. شاريعات زاڭىنىڭ جاقتاۋشىسى حازىرەتتىڭ قولداۋىمەن, رۇقساتىمەن كوپتىڭ قولىمەن ولتىرگەن. ءولىم ءۇشىن ۇجىمدىق جاۋاپكەرشىلىكتى وزدەرى مويىندارىنا العان. ەلدىڭ ىشىندەگى رۋ ارازدىعى كۇشەيىپ كەتپەۋى ءۇشىن دالا اكىمدەرى وسىعان بارعان. ۇجىم­دىق شەشىم – دالا دەموكراتياسىنىڭ سيمۆولى ىسپەتتەس. ەجەلگى گرەككە ءتان افينا دەموكرا­تيا­سىنىڭ جۇرناعى – جالپىحالىقتىق داۋىس بەرۋدىڭ دالالىق كورىنىسى. ال ەندى وسى زامانعى دەموكراتيا كورىنىس­تەرى­نە كوز جىبەرىپ كورەلىك. ونى كىم قالاي تۇسىنەدى؟ اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى حيل­­لاري كلينتون ەقىۇ-نىڭ استانا­داعى سامميتىنە كەلگەندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, جاق­سى پىكىرلەر ايتتى. باسپاسوزگە قىسىم جاساپ, جۋرناليستەردى ءولتىرىپ كەتۋ فاكتى­لەرىنىڭ كوپ ەلدە ورىن الىپ وتىرعانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى. بۇعان قارسى بىرلەسىپ كۇرەس جۇرگىزۋگە شاقىردى. سونداي-اق ول ۇكىمەتتەر ازاماتتىق قوعامنىڭ كەيبىر ۇيىمدارىنىڭ قۇقى­عىن كەڭەيتىپ, ال باسقالاردىكىن شەكتەۋگە بارادى. بۇل دۇرىس ەمەس. ينتەرنەتكە كىرۋىن قولداعانمەن, ونىڭ سايتتارىن ءسوندىرىپ تاستاۋىن قۇپتاۋعا بولمايدى. ءباسپاسوز بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرە وتى­رىپ, جۋرناليستەردىڭ جۇمىسىنا شەك­­تەۋ قويۋىن قۇپتامادى. سايلاۋ ءوت­كىزۋ جەتكىلىكسىز, بۇل سايلاۋلاردىڭ ەر­كىن ءارى ءادىل ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن ىستەۋ كەرەك, دەدى ول. مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ ءسوزى كوپ­شىلىككە جاقسى اسەر قالدىردى. ءسوز جۇزىندە ءبارى دۇرىس. بىراق ونىڭ ءوزىنىڭ ەلىندە وسى قاعيدالار قالاي جۇزەگە اسىپ وتىر دەسەڭىزشى! «ۋيكيليكس» سايتىنىڭ جەتەكشىسى دجۋ­ليان اسساندج قۇپيا مالىمەتتەردى جاريا ەتكەنى ءۇشىن قۋعىندالىپ, انگليادا تۇتقىندالدى. جاسىرىن دەرەكتەردى جاريالاعانى ءۇشىن ەمەس, شۆەتسيالىق ەكى ايەلدى زورلاعانى ءۇشىن سوتقا شا­قىر­تىلۋ­دا. ايتپاسا دا بۇل قۋدالاۋدىڭ اياعىندا اقش-تىڭ بارلاۋ ورگان­دارى­نىڭ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. رەسەيدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ۆ. پۋتين ءوزىنىڭ فرانتسيالىق ارىپتەسى فرانسۋا فيونمەن اڭگىمە كەزىندە بۇل تۋرالى اشىق ايتتى. «دجۋليان اسساندج مىرزانى نەگە تۇرمەگە تىقتى؟ بۇل دا دەمو­كراتياعا جاتا ما؟» دەدى ول. باتىس ۇنەمى دەموكراتيانى ءسوز بوس­تان­دىعىمەن تىكەلەي بايلانىستىرىپ كەلگەنى ءمالىم. عالامتوردىڭ اقپارات تا­راتۋعا ەركىن ارالاسۋىن جاقتاپ كەلگەن-ءدى. ەندى اۆستراليالىق دجۋليان اسساندج اقش قۇپيا قۇجاتتارىن عالامتور ارقىلى تاراتا باستاعاندا, بۇرىنعى ۇستانىمدارىنان اۋىتقىپ, عالامتوردىڭ ءۇنىن وشىرۋمەن الەك بولدى. سوندا باتىستىڭ دەمو­كرا­تيا­سىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ اقپاراتتىڭ ءوزى­نە قاتىسى بولماعاندا ينتەرنەتتى كەڭى­نەن ۇلعايتۋدى ۇسىندى. ءوز قۇپيالارىن الەم­گە تاراتا باستاعاندا, سايتتىڭ يەسىن ءتۇر­مەگە تىعىپ, ءۇنىن وشىرۋگە كىرىستى. استانادا بولعاندا ح. كلينتون حانىم باسقاشا سويلەدى, ەلىنە بارعاندا باسقاشا ارەكەت ەتتى. سوندا دەموكراتيانىڭ قوس ستاندارتى بولعانى عوي بۇل ەلدە, دەگەن ويعا ەرىكسىز كەلەسىز. تاۋەلسىزدىكتى الدىق, ەندى دەموكراتيا ءوزى كەلەدى دەگەن ۇعىم قاتە. تاۋەل­سىزدىك ءبىر باسقا, دەموكراتيا وزىنشە ءبىر باسقا. ەكەۋى ءبىر-ءبىرىنىڭ سالدارى ەمەس. ارقاي­سىسى وزىنشە جەكە قۇندىلىق. سول قۇن­دى­لىقتاردى ءارى قاراي ورنىق­تىرا ءتۇسۋ كەرەك. الدا ءالى دە الىنباعان قا­مالدار كوپ. تاۋەلسىزدىك پەن دەمو­كرا­تي­يا­نى ور­نىق­تىرۋ ءۇشىن كوپ جۇمىستار ءىس­­تەلۋگە ءتيىس. بۇل ەكەۋىنىڭ ءوز زاڭدى­لىق­تارى, امال-تاسىلدەرى بار. ەلباسى ايتقانداي, تاۋەلسىز­دىككە قول جەتكىزۋ دە, ونى باياندى ەتۋ دە وڭاي ەمەس. مۇنى ءوز كوزىمىزبەن كو­رىپ, كۇن­دەلىكتى ومىردە انىق سەزىنىپ ءجۇر­مىز. ءاسى­رە­سە, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارى مۇنى مەيلىنشە انىق اڭعار­دىق. ەسكى يمپەريانىڭ قيراۋى, يدەولو­گيانىڭ كۇي­رەۋى ەكونوميكالىق, الەۋمەت­تىك, رۋحاني بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋى سال­دارى­نان بول­عان قيىندىقتار كوپكە ءمالىم. تاۋەلسىزدىك تاڭىنىڭ اتۋىن حالىق دە­مو­كراتيانىڭ دا ورناۋى دەپ ءتۇسىندى. ازات­تىقپەن قوسا دەموكراتيالىق بوس­تان­دىق­تار دا بىردەن سالتانات قۇرادى دەگەن ۇعىم كوپشىلىكتىڭ باسىندا تۇر­دى. حالىقتىڭ ەركىندىكتى سەزىنگەنى سونشا, ونى انارحياعا دەيىن اپاردى, حاوس­قا ۇلاستىرا جازدادى. تاۋەلسىزدىك – بۇل كەڭەستىك يمپەريادان قۇتقارعان شەتسىز-شەكسىز بوستاندىق. ەندى بارىنە ءوزىمىز قو­جا­مىز, دەپ قارادى. الا­ساپىران كە­زەڭ­دى پايدالانىپ, ەل بايلى­عىن ءبىر­قا­تار پىسىقتار يەمدەنىپ, جەكەشەلەندىرىپ الدى. يمپەريا مۇلكى يەسىز قالعان دۇنيە دەپ ءتۇسىندى. اركىم وزىنشە بۇل باي­لىقتى باسىپ قالۋعا تىرىستى. توق­تاپ قالعان زاۋىت, فابريكالار, سوۆحوزدار بايلىعى تالان-تاراجعا ءتۇستى. ءار­كىم ۇرلاپ-جىرلادى. از ۋاقىت ىشىندە وتپەلى كەزەڭدى پايدالانىپ, ازعانا توپ بايىپ شى­عا كەلدى. مۇنى كاپيتا­ليزم­نىڭ العاش­قى قورلانۋ قورى دەپ قابىل­داعان جاس ۇكى­مەت تە اراشا تۇسە الما­دى. جاڭا اعىمنىڭ جەتەگىندە كەتتى. مەم­لەكەتتەن قارىز ال­عان­دار ونى قاي­تارا المادى. مەملەكەتتىڭ شىعىندى ءوزى جابۋىنا تۋرا كەلدى. مىنە, مۇنى قاۋىم جۇرت تاۋەلسىزدىك دەپ ءتۇسىندى. ونى دەموكراتيانىڭ بالاماسى ء(سينونيمى) دەپ ۇعىندى. اركىم وزىنشە ۇران تاس­تادى. كوشە سوزگە تولىپ كەتتى. ەڭبەك ەتۋ ەمەس, الاڭدا ميتينگى, ەرەۋىل جاساۋمەن اۋەس­تەندى. مۇنى دەموكراتيانىڭ جەمىسى دەپ باعالادى. بۇقارا حالىق تاۋەلسىزدىك پەن دەموكراتيانى ءبىرتۇتاس ەگىز ۇعىم دەپ قابىلدادى. شىنىندا دا بۇل ەكەۋى ءبىر ۇعىم ەمەس. تاۋەلسىزدىك ساياسي بيلىكتى قول­عا الۋ, ەلدى باسقارۋ تىزگىنىن ۇلتتىڭ ءوز قا­را­ماعىنا الۋى بولىپ تابىلادى. ال دەموكراتيا بولسا, بۇل قوعامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ەرەجەسى. بۇل حالىقتىڭ رۋحاني دەڭگەيىنە, تاريحي داستۇرىنە, مادەنيەتى مەن مەنتاليتەتىنە تىكەلەي بايلانىستى دۇنيە. ول قوعامداعى احۋالدىڭ, ازاماتتىق سانانىڭ دەڭگەيىمەن بىرگە كەلەدى. ازاماتتىق قو­عام­نىڭ بەلەڭ الۋىمەن, ونىڭ بەلسەندىلىگىمەن بىرگە كەلەدى. ارينە, ول ءبىر كۇندىك, ءبىر جىلدىق شارۋا ەمەس. زاڭعا باعىنىپ, ونى قۇرمەتتەپ, ءمۇل­تىكسىز باسشىلىققا الۋ ءداستۇرى قوعامدا تە­رەڭ قالىپتاسۋى كەرەك. زاڭمەن ەمەس, ۇعىم­مەن ءومىر ءسۇرۋ, ءار اۋىلدىڭ ءوز اق­سا­قالىنىڭ ايتقانىمەن ءجۇرۋ, سونى عانا تىڭ­داپ, باسقانى ەلەمەۋ, جالپى ۇلتتىق قۇندىلىقتى ەسكەرمەۋ دەموكراتياعا جول اشپايدى, قارا تۇنەككە, تۇيىققا تىرەيدى. زاڭدىلىقتى ساقتاۋدى, دەموكرا­تيا­لىق ءۇردىستى ءسوز ەتكەندە, «ءبىرجان سال» فيلمىندەگى ءبىر كورىنىس ەسكە تۇسەدى. جان­بوتا بولىس قارقارالىداعى ورىس جان­دا­را­لى قاتىساتىن جارمەڭكەدە ەرەك­­شە كوزگە تۇسكىسى كەلەدى. عاشىعىنا قوسىلا الماي ىشقۇسا بولىپ جۇرگەن بىرجانعا ول: «كوڭى­لىڭ جۇدەپ ءجۇر عوي, جارمەڭكەگە بارىپ ءان ايتىپ, بوي سەرگىتىپ قايت, ءوزىڭدى تىزىمگە قوستىم», دەيدى. اقىن ءان ايتۋعا زاۋقى جوعىن ايتىپ, كەلىسىم بەرمەپ ەدى, جانبوتا قولقا سالىپ قويمادى. قارقارالىدا ءبىرجان سال جاندارالدىڭ شاشباۋىن كو­تە­رىپ ءان سالعان جوق. ءوز ەلىن, سۇلۋ كوكشە­سىن, ونىڭ اسەم تابيعاتىن, سەكسەن كولىن جىرعا قوسىپ, ماقتاندى. ءبىرجاننىڭ ءانى باسقا بولىستىڭ – ازنابايدىڭ اشۋ-ىزى­سىن تۋعىزىپ, قىزعانىشىن قوز­دىردى. جان­دايشاپ پوشتابايىن جىبەرىپ, ءانشىنى قامشىنىڭ استىنا الدىردى. جانبوتا بولىستىڭ مەرەيىن وسىرەتىن ءان-جىردىڭ ازنابايعا تۇككە كەرەگى جوق. ونىڭ ءۇنىن وشىرگىسى كەلەدى, التى الاش­تىڭ اقىن سەرىسى ءبىرجاننىڭ بۇعان ەش كەرەگى جوق, وعان جان­دارال الدىندا مۇنىڭ بەدەلىن كوتە­رەتىن ءانشى كەرەك. ءبىر كەزدە بولىسى مەن بولىسى باسە­كە­لەسكەن قوعامنان دەموكراتيانى بىردەن تالاپ ەتۋ, ارينە, قيىن. بىراق ءبىزدىڭ باتىس­تىق اقىلشى-كەڭەسشىلەرىمىز قا­زاق­ستان ءالى تولىق دەموكراتياعا كوش­كەن جوق, دەپ سانايدى. شىنىن ايتۋ كەرەك, سوڭعى كەزدە مۇحيتتىڭ ار جاعىن­دا­عى كونەكوز ەۋرو­پا­داعى ساياساتكەرلەرىمىز دەموكراتيانى ەكس­پورت­تاۋعا ءتۇسى­نىس­تىكپەن قاراي باستاعان سەكىلدى. ەۋروپارلامەنتتەگى سوتسياليستەر مەن دەمو­كرات­تاردىڭ پروگرەسشىل اليانس توبى­نىڭ وكىلى ادريان سەۆەرين: «دەموكراتيا ەگەتىن ءدارى ەمەس. قازاقستانداعى دەموكراتيانىڭ «ۇرىعى» ەۋروپالىق ەمەس, قازاقستاننىڭ وزىنىكى بولۋعا ءتيىس... ءبىز ەۋروپالىق دەموكراتيا مودەلى كىرشىكسىز جانە ونى كەزەك كۇتتىرمەستەن قازاقستان نەمەسە باسقا ەلگە ەنگىزۋ قاجەت دەپ ايتا المايمىز», دەدى (قاراڭىز: ەق, 20.XI.10). ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتى وتە دۇرىس ايتىپ وتىر. باتىس دەموكراتياسىن سول قال­پىندا ازيا, افريكا ەلدەرىنە ەكس­پورتتاۋعا بولمايدى, ءار ەلدىڭ دامۋ تا­ريحى, ەجەلگى ءداستۇرى, مادەنيەتى مەن مەنتاليتەتى بار. وسىلارعا يكەمدەلمەگەن, جاڭا توپىراققا بەيىمدەلمەگەن ءدان تەرەڭ تامىر جايىپ, جاقسى جەمىس بەر­مەيدى. تۇقىمدى سەبەر الدىندا «ءوڭ­دەۋدەن» وتكىزۋ قاجەت بولادى. تاۋەلسىزدىكتى ورنىقتىرۋ ءۇشىن, ەڭ ال­دى­مەن, ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ كەرەك, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­نى كەڭىنەن قولدانۋ قاجەت. عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ كىرىگۋىن قامتاماسىز ەتكەن ءجون. وندىرگىش كۇشتەردى ارتتىرۋعا عا­نا ەمەس, وندىرىستىك قاتىناستاردى جەتىلدىرۋگە دە باسا نازار اۋدارىلۋعا ءتيىس. بۇل تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋدىڭ ءبىر جاعى عانا. ارينە, مۇنىڭ ءبارى ادام ءۇشىن ىستەلەتىن شارۋالار. ال ادام كا­پيتالى باسقا دا سۇرانىستارعا ءزارۋ. بۇل ونىڭ ەركىندىگى, رۋحاني قاجەت­تىلىك­تەرىنىڭ وتەلۋى, ار-نامىسىنىڭ قۇرمەت­تەلۋى, قوعامدى باسقارۋعا دەگەن تىلەك-تالابىنىڭ ەسكەرىلۋى بولىپ تابىلادى. بۇل ءۇشىن ەقىۇ-نىڭ ءۇشىنشى ولشەمىن­دەگى گۋمانيتارلىق تالاپتاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى قاجەت, ياعني دەموكراتيالىق ءۇردىستىڭ ءورىس الۋى كەرەك. استانادا وتكەن ءسامميتتىڭ دەكلاراتسياسىندا بۇل جاعدايلار تولىق كورىنىس تاپتى. دەموكراتيالىق ءۇردىستى دامىتۋ – ءۇز­دىكسىز جۇرەتىن ۇدەرىس. ول بىردەن كوز­دى اشىپ-جۇمعانشا قالىپتاسا قالماي­دى. ۇلتتىڭ تاريح بويىندا قالىپ­تاس­قان ءداس­تۇرى, ءومىر ءسۇرۋ ەرەجەلەرى جاڭا زامانعا بىرتىندەپ ىڭعايلانۋعا ءتيىس. دەمو­كرا­تيا­نىڭ تالاپتارىن مەڭگەرىپ, ونى ءوز تۇر­مى­سىنا ءسىڭىرۋ كەرەك. قوعام­دى باسقارۋعا ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلسەندى ارالاسۋى, ۇسىنىس-تالاپتار قويۋى داعدىعا اينالۋى قاجەت. بيلىك حالىققا قىزمەت ەتۋى كەرەك. حالىق بيلىككە كىرىپتار بولماۋى كەرەك. كەرىسىنشە, بيلىك قوعامعا تاۋەلدى بولۋى ابزال. ويتكەنى, بيلىك – مەملەكەتتىك اپپارات – وتان ەمەس, سوتسيۋمنىڭ ءبازيسى ەمەس, ونىڭ قوندىرماسى. ول وزگەرىپ تۇرادى. بيلىككە جاڭا مەنەدجەرلەر كەلەدى. ءسويتىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى ۇنەمى الماسىپ وتىرادى. جاڭا تولقىن بيلىكتىڭ قان اينالىسىن جاڭارتادى. باس­قارۋ جۇيەسى تىڭ كۇشتەرمەن تولىعادى. مىنە, بۇل – ءداستۇرلى دەموكرا­تيا­نىڭ العىشارتى. وركەنيەتتى قوعام كوپ پار­تيالى بولۋى قاجەت. بۇل تالاسىپ-تارتىس­قان, ءبىر-ءبىرىنىڭ بەتىن جىرتىس­قان, ورتا عاسىرلىق ادەتتەن ارىلماعان قۇجىناعان شاعىن توپتار ەمەس, ساياسي مادەنيەتى جو­عارى, ماڭىزدى باعدار­لا­م­ا­لار ۇسىنا الا­تىن, ارتىنا حالىقتىڭ بىرقاتار بولىگىن ىلەستىرە الاتىن, ساياسي جەتەكشىسى بار, بەلگىلى ماقسات-مۇراتى بار قوعامدىق ساياسي كۇشتەر بولىپ تابىلادى. كوپ پارتيالىق دە­گەن ءسوز قوعامداعى ءپليۋراليزمنىڭ كورى­نىسى. پىكىر الۋاندىعى قوعامدىق وي-سانا­نىڭ توقىراۋىنا جول بەرمەيدى, كاتاليزاتور مىندەتىن اتقارادى. ءبىر پارتيالىق پار­لامەنتتەگى بىراۋىزدىلىق قوعامداعى تۇراقتىلىقتىڭ تولىق كەپىلى ەمەس. رەسەي پرەزيدەنتى د. مەدۆەدەۆ ايتقانداي, بۇل – توقىراۋعا اپاراتىن تۋرا جول. كول­گە جاڭا جىلعالار, بۇلاقتار قۇي­ما­سا, ول بورسىپ يىستەنىپ كەتپەي مە؟ «ءبىز­دىڭ ساياسي ءومىرى­مىزدە بىرقاتار ۋاقىتتان بەرى توقىراۋدىڭ بەلگىلەرى كورىنە باس­تادى, – دەدى د.مەدۆەدەۆ, – تۇراقتى­لىق­­تىڭ ستاگناتسيا ( بۇل ءسوزدى لاتىن­شا­دان اۋدارعاندا «تۇرىپ قالعان شالشىق سۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى) فاك­تورى­نا اينالۋ قاۋپى سەزىلە باستادى. مۇنداي توقىراۋ بيلەۋشى پارتيا ءۇشىن دە, وپپوزيتسيالىق پارتيا ءۇشىن دە وتە قاۋىپتى. ەگەر وپپوزيتسيالىق پارتيا ءادىل كۇرەستە جەڭىپ شىعۋعا ازعانتاي دا مۇمكىندىگى بولماسا, ول قوجىراپ قۇلدى­راپ كەتەدى. ال بيلەۋشى پارتيانىڭ ەش جەردە ەشقانداي جەڭىلەتىن كەزەگى بولماسا, ول سۇرعىلت تارتىپ تاس مۇسىنگە ۇقساپ كەتەدى, اقىرىندا ول دا قوزعالىسقا تۇسپەگەن كەز كەلگەن جاندى ورگانيزم سەكىلدى قوجىراپ قۇلدىراۋعا ۇشىرايدى». رەسەي پرەزيدەنتى ءوز سوزىندەگى ساياسي احۋالدى سيپاتتاي وتىرىپ, بيلەۋشى پار­تيانىڭ دا قالىپتاسقان جاعدايدى تەرەڭ سەزىنىپ, سوعان قاراي بەيىمدەلۋى قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. ساياسي پارتيا ات­قارۋشى بيلىكتىڭ اتقوسشىسى قىزمەتىن اتقارماي, ونىڭ ءوز قۇقىعى مەن مىندەتتەرى, ياعني ءوز بەتى بولۋىن اشىق ايتتى. سوندا عانا بيلەۋشى پارتيا قوعامداعى ءوز ءرولىن اتقارا الادى. قوعامدا ارقاشان ءبىر پارتيانىڭ عانا ءۇنى ەستىلۋى ەلدىڭ ءبىراۋىز­دى­لىعى­نىڭ كورى­نىسى بولا المايدى. ءبىر پارتيا الەۋمەتتىك ءبىر توپتىڭ, مەيلى ول ۇلكەن بولسا دا, ءبارى­بىر بۇكىل حالىقتى قامتي المايدى, ءاي­تەۋىر ءبىر توپ نازاردان تىس قالادى. سون­دىق­تان دا ۇساق پارتيا­لار­دىڭ دا كوزقا­را­سى ەسەپكە الىنۋعا ءتيىس. ويتكەنى, ولار شا­عىن بولسا دا ازا­مات­تاردىڭ قوعامدا ءۇنى ەستىلىپ, بيلىكتىڭ قۇلاعىنا جەتۋى ءارى ونىڭ تاراپىنان قولداۋ تابۋى قاجەت. شىنايى دەموكراتيا وسىنى تالاپ ەتەدى. قوعامدا دەموقراتيانىڭ باسقا ءتۇر­لەرىن دە قولدايتىندار بار. ولارعا قان­داي دەموكراتيا كەرەك؟ ونداعان مىڭ ادام قولعا كۇرەك, شوت-سايمان الىپ, كوشەگە شىعىپ, عيماراتقا شابۋىل جاساپ, ماشينا, ماگازيندەردى ورتەپ, ادامدار ءبىرىنىڭ ءبىرى مۇرنىن بۇزىپ, بەتىن قان جۋعىزىپ, نە­م­ەسە قول-اياعىن, قابىرعاسىن سىندى­رىپ, ءتىپتى مەرتىكتىرىپ, ولتىرۋگە جول بەرەتىن ەرەۋىل-ب ۇلىك جاساۋدى دەموكراتيا دەپ تۇسىنەتىندەر دە بار. ماسكەۋدىڭ مانەج الاڭىنداعى, كەيىن باسقا كوشەلەرىندەگى كاۆ­كاز­دىقتار مەن ۇلتشىل-پاتريوت­تار­دىڭ جۇگەنسىزدىگىن قانداي دەموكراتيامەن اقتاۋعا بولادى؟ بۇل شەكتەن شىققان ۆانداليزم, بارىپ تۇرعان قىلمىس, قوعامنىڭ تىنىشتىعىن شايقاۋعا باعىتتالعان زاڭ­سىز ارەكەت بولىپ تابىلادى. سوزگە, ەسكەرتۋگە قۇلاق اسپايتىن بۇل جۇگەنسىز توپقا ەرىك بەرىپ, كۇش قولدانباۋ دەموكراتيا ما؟ ولارعا قارسى كۇش قولدانۋدى بوستان­دىق­تى, ەركىندىكتى اياققا باسۋ دەپ تۇسىنۋگە بولا ما؟ ارينە, جوق. ەلدىڭ تىنىشتىعىن الىپ, قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزۋ – اۋىر قىل­مىس رەتىندە قاتاڭ جازالانۋعا ءتيىس. مۇنى دەموكراتيالىق ۇدەرىستەرگە شابۋىل دەپ تۇسىنۋگە بولمايدى. بۇل قىلمىستار دەموكراتيامەن ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى. سوعان قا­را­­ماس­تان, بۇل ب ۇلىكشىل توپقا قالا كوش­ە­لەرىندە قىرعىن توبەلەس ۇيىمداستىرۋ, تۇر­عىنداردىڭ بەرەكەسىن الۋ نە ءۇشىن كەرەك؟ بيلىككە قىر كورسەتۋ ءۇشىن بە, الدە قوعامداعى جونسىزدىكتەرگە بيلىكتىڭ كوزىن جەتكىزۋ ءۇشىن بە؟ ساياسي قوزعالىستار ءۇشىن بيلىكپەن كەلىسىم-مامىلەگە كەلۋدىڭ, زاڭ­سىز­دىقتاردىڭ الدىن كەسۋدىڭ باسقا ءادىس-امالدارى جوق پا؟ راس, قوعامدا قيانات جاساۋشىلىق, ءادى­لەتسىزدىك جەتىپ ارتىلادى. ونى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. جەم­قور­لىق تى­يى­لار ەمەس, بيلىكتەگىلەر وزىنە تاپسىرىل­عان ىسكە جاۋاپسىزدىقپەن قاراپ, ءوز قىز­مەتتەرىن ءفورمالدى تۇردە اتقارادى, جۇ­مىستىڭ ناتيجەلىلىگىنە كوڭىل اۋدارمايدى. ءجابىر كورگەندەرگە, السىزدەرگە, قورعان­سىز­دارعا جانى اشىمايدى. ازاماتتاردىڭ ارىز-شاعىمدارىنا ءاتۇستى قارايدى. ءجا­بىر كورگەندەردىڭ جان اشۋىن جەڭىل­دەتۋگە, ولاردىڭ قايعى-قاسىرەتىن تۇسىنۋگە ءمان بەرمەيدى, توعىشارلىق مىنەز تانىتادى. د. مەرەجكوۆسكيدىڭ اكەسى ونى بالا كەزىندە ف.دوستوەۆسكيگە ەرتىپ اپارىپ, وسى بالامنان اقىن شىعا ما, دەپ سۇرا­عان­دا, ول مىناداي جاۋاپ الادى: «بۇل ءۇشىن ۇلىڭىز ازاپ شەگىپ, قينالىستى باستان كەشىرۋى كەرەك», دەگەن. سوندا اقىننىڭ اكە­سى: «بالام اقىن بولماي-اق قويسىن, بىراق ومىردە ازاپ شەكپەي-اق ءوتسىن», دەگەن ەكەن. سونداي-اق شەنەۋنىكتەردەن الدىنا ءوتىنىش جاساپ بارعاندارمەن بىرگە جان ازابىن قو­سا تارتسىن دەمەيمىز, بىراق ادامدار­دىڭ, اسىرەسە, مۇگەدەك قارتتاردىڭ جان كۇيزە­لى­سىن سەزىنە ءبىلىپ, وعان قولۇشىن بەرۋگە ىن­تالى بولسا ەكەن دەيمىز. سوندا عانا ولار­دىڭ ەڭبەگى ناتيجەلى بولادى, كوپتىڭ كوڭى­لىنەن شىعادى. دەموكراتيانى دامىتۋعا ءوزىن-ءوزى باس­قارۋدى جاقسارتۋدىڭ كوپ ماڭىزى بار. ويتكەنى, ادامداردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىنە قاجەتتى جايلاردىڭ ءبارى جەرگىلىكتى جەرلەردە شەشىلەدى. وسىعان وراي ەلباسىنىڭ اۋىل-سەلونى جاڭعىرتۋ ءۇشىن جوعارى ءبىلىمدى جاس مامانداردى كوپتەن جىبەرىپ, ولارعا بارلىق جاعدايدى جاساۋ­دى ۇسىنۋى جەر-جەردە كەڭىنەن قولداۋ تابا باستادى. ويتكەنى, جاستارسىز اۋىل-سەلو وركەندەي المايدى. جاستار اۋىلعا جاس­تىق جالىن اكەلەدى, سپورتتى دامى­تۋ­عا مۇمكىندىك تۋادى. شاعىن قالالار تيپتەس اۋىلدار پايدا بولادى. گاز, ەلەكتر, مادەنيەت وشاعى, ەمحانا, مەكتەپتەر مەن كلۋبتار پايدا بولادى. اۋىل دامۋدىڭ وسى زامانعى جولىنا تۇسەدى. ۇرپاقتار ساباقتاستىعى جالعاسادى. اۋىل-سەلوداعى باسشىلىققا جاستار ارالاسادى, دەموكراتيالىق ءۇردىستى دا­مى­تادى, ادىلەتتىك پەن ادامگەرشىلىك نى­شاندار كوبىرەك ءورىس الادى. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە دەموكراتيا­لىق ءۇردىس دامۋدىڭ قيىن, بۇرالاڭ جول­دارىن باستان كەشىرۋدە. دەموكراتيانى مال­دانعان قىرعىز اعايىندار ەكى رە­ۆول­يۋ­تسيانى باستان وتكىزدى. ەلدەگى دۇربەلەڭ, ۇزاق­­قا سوزىلعان قاقتىعىستار ساياسي احۋال­دى قيىنداتىپ, ەكونوميكاسىن تۇرالاتا ءتۇستى. جاسامپاز ەڭبەكتەن گورى كوشەگە ەرەۋىلگە شىعۋ, كلاندىق توپتارعا ءبولىنۋ قىر­عىزستاندى دا ساياسي داعدارىسقا ۇشى­را­تىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن قا­لى­پتاستىرۋدا ءتۇرلى قيىندىقتارعا كەزىكتىرىپ وتىر. بەلورۋسسياداعى سايلاۋ قورىتىن­دى­سى حالىقتىڭ كوشەگە شىعۋىنا سەبەپشى بول­دى. جەڭىلگەن كانديداتتار ءوز سايلاۋ­شى­لارىن قوعامدىق ءتارتىپتى شيرىقتىرۋعا وزدەرى باس بولىپ باردى. ۇكىمەت عيما­رات­تارىن باسىپ الۋ ءۇشىن ارەكەت جاسادى. ءتۇرلى سايمانداردى ىسكە قوسىپ, ۇيلەردىڭ ەسىك-تەرەزەسىن قيراتتى. ۇكىمەتتىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءتيىستى شارا قولدانىپ, ەرەۋىلشىلەردىڭ بەتىن قايتاردى. قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزعان, سوعان ۇيىتقى بولعان 600-دەي ادام ۇستالدى, ىشىندە پرەزيدەنتتىككە كانديداتتار دا بار. دەموكراتيانىڭ وسىن­داي كۇيكى كورىنىستەرىن كورگەندە ەريح فرومنىڭ ءسوزى ەسكە تۇسەدى. ول مۇنى «ەركىندىكتەن بەزۋ» دەپ اتاعانى بەلگىلى. ەلدىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى باسىم داۋىسپەن جەڭىپ شىقتى, بايقاۋشىلار سايلاۋ ەرەجەسىن بۇزۋدىڭ ورەسكەل فاكتىلەرىن تىركەمەدى, سايلاۋ دۇرىس ءوتتى دەپ باعالادى. ال جەڭىلگەن كانديداتتار مۇنى مويىنداۋعا باتىلى بارمادى, ءوز سايلاۋ­شىلارىن ارانداتىپ باقتى. بۇدان كىم ۇتتى؟ بۇل ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىنداعى پرە­زيدەنت بولىپ سايلانۋعا مەرزىمدىك شەك­تەۋ الىنىپ تاستالعان. وسىعان وراي الەكساندر لۋكاشەنكونىڭ ءتورتىنشى رەت سايلاۋعا تۇسۋگە قۇقىعى بار ەكەن. داۋىس بەرۋ ءادىل وتسە, بۇعان نەگە قارسى بولامىز؟ سايلاۋدا كىمگە داۋىس بەرۋ ازاماتتاردىڭ ءوز ەركى. كۇشتەپ داۋىس بەرگىزۋگە جول جوق. ال رۇحسات ەتىلمەگەن ميتينگى جاساۋ, ەرەۋىل ۇيىمداستىرۋعا زاڭ تىيىم سالادى. سوندا بيلىك كىنالى مە, الدە جەڭىلگەن كانديداتتار جاۋاپكەرشىلىك كوتەرە مە؟ ماسەلە – وسىندا. تمد ەلدەرىندە ەرەۋىلگە شىعۋ جيىلەي ءتۇستى. بۇل ءۇردىستىڭ زياندىلىعى سوندا – ۇلتتار اراسىنداعى كيكىلجىڭ بوي كورسەتە باستادى. ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋ نيەتىمەن ساياساتقا اسىرە ۇلتشىلدار مەن ۇلتتىق كيىم كيۋشىلەر ارالاساتىن بولدى. ۇلت ماسەلەسى – وتە نازىك دۇنيە. ونى ءاردايىم نازاردا ۇستاپ, اعىمداعى جاعدايعا تەرەڭ تالداۋ جاساپ وتىرماسا, مۇنىڭ اياعى ورتكە ۇلاسىپ كەتۋى ىقتيمال. ۇلت ساياساتىن, حالىقتار دوستىعى مەن بىرلىگىن تۇسىنۋدە بىرجاقتىلىق, جاڭساق­تىق جوق ەمەس. بۇل ەكىۇشتى پىكىرلەر جاۋاپ­تى ساياساتكەرلەر تاراپىنان دا كەزدەسەدى. ءما­سەلەن, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءتور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى ە. توعجانوۆ بىلاي دەپ جازدى. اۆتوردىڭ پىكىرىن ءدال جەتكىزۋ ءۇشىن سول قالپىندا كەلتىرەيىك. «پەرەد كازاحستانوم ستويات فۋندامەنتالنىە زاداچي ناتسيونالنوگو سترويتەلستۆا: ينتەگريروۆات ەتنيچەسكي ي كۋلتۋرنو وتليچايۋششيە نارودى ۆ ەدينۋيۋ ناتسيۋ ۆىرابوتات پريەم­لەمىە دليا ۆسەح تسەننوستي ي تسەلي ناتسيونالنوگو رازۆيتيا» («كازاحستانسكايا پراۆدا», 25.11.10). شىندىعىنا كەلسەك, اسسامبلەيانىڭ مىندەتى ءبىر ۇلت جاساۋ ەمەس. ۇلتتى قالىپ­تاستىرۋ جەكە ينستيتۋتتىڭ, جەكە تۇلعا­نىڭ قۇزىرەتىنە جاتپايدى. ۇلتتى قالىپ­تاس­تىرۋ عيمارات سالۋ ەمەس, ول – ۇزاق مەرزىمدى تالاپ ەتەتىن تاريحي ۇدەرىس. ونى ەشكىم دە كۇشپەن جەدەلدەتە, شاپشاڭداتا المايدى. ول – وبەكتيۆتىك تاريحي قۇ­بىلىس. ۇزاق مەرزىم وتكەن سوڭ كەيبىر ۇلت­تاردىڭ قالىپتاسۋى مۇمكىن. بىراق بۇگىنگى ۇرپاق تۇسىندا قازاقستاندا جاڭا ءبىر ۇلت قالىپتاسادى دەۋ ۇشقارى پىكىر. اسسامبلەيانىڭ مىندەتى ءار ەتنوستىڭ رۋحاني سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋ, ءتىلىن, ءدىنىن, مادەنيەتىن, ءداستۇرىن, ادەت-عۇر­پىن جوعالتپاي دامىتۋعا قامقورلىق جاساۋ, ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىن ءوزارا جاقىن­داس­تىرىپ, ۇلت پەن ۇلتتىڭ دوستىعىنا دانە­كەرلىك ەتۋ بولىپ تابىلادى. اسسام­بلەيا – وسىنداي ماڭىزدى مىندەتتەردى ءجۇ­زەگە اسىراتىن, ءبىر ۇلت جاساۋعا ۇمتىل­ماي­تىن قوعامدىق ينستيتۋت. ويتكەنى, 2001 جىلى قابىلدانعان يۋنەسكو-نىڭ جال­پىعا ورتاق دەكلاراتسياسىندا اتاپ كورسە­تىل­گەنىندەي, مادەنيەتتىڭ, حالىقتىڭ بىرلىگى, تۇتاستىعى سانالۋاندىقتى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى قالىپتاسادى. ۇلت ساياساتىندا ەڭ الدىمەن دەموكراتيا كورىنىس تابۋى كەرەك. ۇلتتىق ار-نامىستى قوزدىرۋ – قىلمىستىڭ ناعىز ءوزى. ءار ۇلتتىڭ وكىلىنە ەڭ الدىمەن ادام رە­تىن­دە قاراۋىمىز كەرەك. ادام – تابي­عات­ت­ىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى, بۇل تۋرالى بۇكىل ەلدىڭ كونستيتۋ­تسيا­لارىن­دا ارنايى باپ بار. ال سودان كەيىن بارىپ وعان بەلگىلى ءبىر مادەنيەتتىڭ, ۇلتتىڭ, ۇلىستىڭ وكىلى دەپ قاراۋىمىز كەرەك. بۇل ەكىنشى جاع­داي­دا ولاردىڭ ۇلتتىق داستۇرىنە, مادەنيەتى مەن ونەرىنە, ءدىنى مەن دىلىنە قۇرمەت كور­سەتىلۋى كەرەك. مۇنسىز حالىقتار اراسىن­داعى سىيلاستىقتى, تاتۋلىقتى, بىرلىكتى قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. دەموكراتيالىق ءۇردىس ءاربىر ۇلتتىڭ, ۇلىستىڭ وكىلدەرىن ءوز ەلىندە تەڭ قۇ­قىقپەن پايدالانۋىنا, سايلاۋ نە ساي­لانۋ قۇقىعىن جۇزەگە اسىرۋعا جاعداي جاسايدى. دەموكراتيانى دامىتۋعا با­عىتتالعان ءاربىر قادام ەلىمىزدەگى تاۋەل­سىزدىكتى باياندى ەتۋگە, ونى تۇبەگەيلى ورنىقتىرۋعا قىزمەت ەتەدى. تاۋەلسىزدىك قاتىپ قالعان جانسىز دۇنيە, ەسكەرتكىش بيىك مۇنارا ەمەس, ول – ۇنەمى دامۋ ۇستىندەگى جاسامپاز ۇدەرىس. وسى ۇدەرىس ۇستىندە تاۋەلسىزدىك تامىرىن تەرەڭگە جىبەرەدى, جاپىراقتارى كوككە بوي سوزىپ, قاناتىن كەڭگە جايادى. بۇل ءباي­تە­رەكتىڭ بوي تۇزەۋى اسقاق, ونىڭ تامىرى جۋان ءارى مىقتى, اناۋ-مىناۋ جەلگە بىلق ەتپەيدى, جەلمەن بىرگە جاپىراعى جايقالىپ, كەربەزدەنە تۇسەدى. بيىلعى قويان جىلى – تاۋەل­سىز­دى­گى­مىزدىڭ 20 جىلدىعى. ەلباسىمىز ايت­قان­داي, بۇل – ءبىز ءۇشىن تەك مەرەيتويلىق وقي­عا عانا ەمەس, جەتىستىگىمىزدى دە, كەمشىلىگىمىزدى دە سارالايتىن, بولاشاقتى باع­دار­لايتىن كەز. الدا الىنباعان قامالدار جەتكىلىكتى. شەشۋىن كۇتىپ تۇرعان وزەكتى ءما­سەلەلەر دە كوپ. سوندىقتان دا ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ءبارىن تىندىردىق دەپ ماساتتانباي, تاۋەلسىز ەلدىڭ كۇش-قۋاتىن, ەكونو­مي­كا­لىق جانە قورعانىستىق الەۋە­تىن ەسەلەپ ارتتىرا بەرۋ ءۇشىن ايانباي ەڭبەك  ەتۋى ءتيىس. بۇل ءبىزدىڭ العا جىل­جۋى­­مىز­دىڭ, وركە­نيەتتى ەلدەردىڭ ال­دىڭعى­ شەبىندە بولۋى­مىز­دىڭ بىردەن-ءبىر شارتى بولىپ تابىلادى. ابدەش قالمىرزاەۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.