كەشە اقوردادا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتتى. وندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ قازىرگى جاعدايى باياندالىپ, الداعى جوسپارلار پىسىقتالدى.
الەۋمەتتىك احۋال تومەندەمەۋى ءتيىس
ارينە, قازىرگىدەي الەمدىك ەكونوميكانىڭ تۇراقسىز تۇسىندا ەشبىر ەلدىڭ شەكەسى قىزىپ وتىرعان جوق. ال كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر دەمەكشى, جاھان جۇرتىنىڭ نارىق الەمىندەگى جاعدايى ءبىر-بىرىنە اسەرسىز بولمايدى. ەندەشە, قازىرگى كەزەڭدە ۇكىمەتتىڭ ەلدىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتىن السىرەتپەي, ەكونوميكالىق ءوسىمىن ورىستەتۋ باعىتىنداعى جۇمىستارى بۇرىنعىدان دا ەسەلەنە تۇسپەك. مۇنداي ساتتەردە ءار ەل وزىنە تيەسىلىسىن يگەرىپ, ءتيىمدى شەشىمدەرمەن ەكونوميكاسىن بارىنشا دامىتۋعا كۇش سالسا كەرەك. ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا دا ەلباسى الەمدىك ەكونوميكانىڭ قازىرگى قولايسىز احۋالىن ايتىپ, سوعان قاراماستان, ەل ۇكىمەتى xالىقتىڭ جاعدايىن تومەندەتپەۋى تيىستىگىن اتاپ كورسەتتى.
دۇنيە جۇزىندەگى اxۋال جاقسارىپ وتىرعان جوق. ەۋروپا دا, رەسەي دە, توڭىرەگىمىزدەگىنىڭ ءبارى دە اسەر ەتەدى. سوعان قاراماي, ءبىراز شارۋا ىستەپ, جالپى ەكونوميكانىڭ دەڭگەيىن تومەندەتپەۋ ءىس-شارالارىن قولعا الدىق. ەندى, قازىرگى الەۋمەتتىك اxۋالدى قاراپ, قالعان ۋاقىتتا نە ىستەۋىمىز كەرەك, قانداي جاڭا جۇمىستار اتقارۋىمىز قاجەتتىگىن اقىلداسىپ الۋ ءۇشىن كەزدەسىپ وتىرمىز. الداعى ۋاقىتقا قابىلداعان جوسپارلارىمىز بار. ونى وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر. الەمدىك ەكونوميكالىق جاعدايدى, مۇناي باعاسىنىڭ, باسقا شيكىزات باعالارىنىڭ تومەندەپ وتىرعانىن دا كورىپ وتىرسىزدار. ءبىز دە الەمنىڭ ءبىر بولشەگى بولعاننان كەيىن سىرتتا وتىرعانىمىز جوق. وسىنداي جاعدايدا ءبىز جول تاۋىپ, ەكونوميكامىزدى الىپ شىعۋىمىز قاجەت, xالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن تومەندەتپەۋگە بارلىق جاعداي جاساۋىمىز كەرەك, دەدى پرەزيدەنت.
قازىرگى قيىن جاعدايدا قازاقستان وزەكتى شەشىمدەردى دەر كەزىندە قابىلداعانىنا توقتالعان ەلباسى سونىڭ ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ وڭ ديناميكاسىن كورسەتكەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەتتىك قولداۋ ەسەبىنەن ينۆەستيتسيالىق وزەكتىلىكتى ساقتاي بىلدىك. سونىمەن قاتار, جاڭا شىندىق جاعدايىندا دامۋ بويىنشا الداعى بولاتىن قادامداردى وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن جانە كەلەسى جىلى انىقتاۋىمىز كەرەك. قازىر 2016 جىلدىڭ بيۋدجەتى قارالادى. سونىمەن بىرگە, ءبىز كەلەسى ءۇش جىلعا ارنالعان بيۋدجەتتى بەكىتەمىز. ۇكىمەتكە بەكىتۋگە بارعانعا دەيىن ونى بارشامىز بىرگە تالقىلاۋىمىز كەرەك, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
وڭ كورسەتكىش بايقالىپ وتىر
كەڭەيتىلگەن وتىرىستا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى قۋاندىق بيشىمباەۆ ەلىمىزدىڭ قازىرگى ەكونوميكالىق جاعدايى تۋرالى ەسەپ بەردى.
تامىز ايىندا ەكونوميكا تاعى 0,1 پايىزعا وسكەنiن اتاپ وتكiم كەلەدi. وسىلايشا, بيىلعى جىلدىڭ سەگiز ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا iشكi جالپى ءونiمنiڭ ءوسiمi 0,3 پايىزدى قۇراپ وتىر. جالپى العاندا, ماۋسىم ايىنان باستاپ ەكونوميكانىڭ وڭ ءوسiمi بايقالادى. «نۇرلى جول» باعدارلاماسى مەن داعدارىسقا قارسى iس-شارالار جۇمىس iستەي باستادى», دەدi مينيستر. ب.ءبيشىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءوسiم ۇلكەن بولماعانىمەن, قازاقستانداعى جاعداي جاقىن ءارiپتەس ەلدەردەگi احۋالدان جاقسىراق. ءماسەلەن, وسى كەزەڭدە رەسەي, بەلارۋس, قىرعىزستان جانە تاعى دا بiرقاتار ەلدە iشكi جالپى ءونiم تومەندەگەن.
ءمينيستردىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە ەكونوميكا ءوسىمى قۇرىلىس سالاسىندا – 6,7, كولىك سالاسىندا – 4,2, اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 4,9, وڭدەۋ ونەركاسىبىندە – 0,7, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا 0,4 پايىزعا ءوستى. دەگەنمەن, تاۋ-كەن وڭدەۋ سالاسىندا ءبىراز قيىندىق بار. ماسەلەن, اتالعان سالاداعى ءوسىم 4,8 پايىزعا ارتتا قالعان. بۇل مۇناي جانە كومىر ءوندىرۋدىڭ ازايۋىمەن بايلانىستى بولىپ وتىر. الايدا, تابيعي گازدى ءوندىرۋ كولەمى ارتقان, سونداي-اق, ءتۇرلى-ءتۇستى مەتالداردى ءوندىرۋ بوزشاكول مەن اقتوعاي كەن ورىندارىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ارقىلى ءوسىپ وتىر.
«2016 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا تولىق يگەرۋ قامتاماسىز ەتىلىپ, داعدارىسقا قارسى شارالار تولىق ورىندالادى. تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە باعانىڭ نەگىزسىز ءوسۋى توقتاتىلادى. جالپى, ەكونوميكاداعى وڭ وزگەرىستەرگە وراي, ءبىز ءىجو ءوسىمىن جوسپارلانعان 0,5 پايىزدا كۇتىپ وتىرمىز, دەدى مينيستر.
داعدارىسقا قارسى جوسپار اياسىندا ۇكىمەت كاسىپورىنداردى قولداۋ ءۇشىن بىرقاتار شارالار قابىلدادى: تج كولىگى مەن ەلەكتر ەنەرگياسىنا بىرقاتار جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. سونداي-اق, ۆەدومستۆو باسشىسى ايتىپ وتكەندەي, جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان باعدارلامالار ناتيجەسىندە 170 مىڭ جۇمىس ورنى ساقتالدى, ونىڭ ىشىندە 114 مىڭى تۇراقتى. جالپى, قابىلدانعان شارالار 5 پايىز دەڭگەيىندە تۇرعان جۇمىسسىزدىقتى وسىرمەيدى.
2016 جىلى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 60,3 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس جوبالارىنا ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى جۇرگىزۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 16,5 ملرد تەڭگە, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قور قاراجاتىنان 15 ملرد تەڭگە كوزدەلگەن.
قازاقستاندا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» بيزنەستى قولداۋ مەن دامىتۋدىڭ بىرىڭعاي باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جالعاسۋدا, ونىڭ شەڭبەرىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن جۇيەلى قولداۋ شارالارى قابىلدانۋدا.
2016 جىلى 34 جوباعا ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى جەتكىزۋ جۇرگىزىلۋدە.
مينيستر كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيiنiڭ تومەندەگەنى بايقالىپ وتىر. تامىز ايىندا ايلىق ينفلياتسيا 0,2 پايىزعا دەيiن باياۋلاپ, جىل باسىنان 5,4 پايىزدى قۇرادى, دەدى ق.بيشiمباەۆ. تاعى بiر ماڭىزدى فاكتور, ەكونوميكانى كرەديتتەۋ قايتا باستالدى. مينيستردiڭ ايتۋىنشا, ەگەر قاڭتاردان ساۋiرگە دەيiن نەسيەلەر كولەمi تومەندەسە, مامىردان باستاپ ءوسiم بايقالعان. 1 تامىزدان باستاپ نەسيەلەر 0,5 پايىزعا ءوسiپ, 12,7 ترلن تەڭگەنi قۇراعان. ال رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى تاۋار اينالىمى بiرiنشi جارتىجىلدىقتا 30,4 پايىزعا, ياعني 28 ملرد دوللارعا دەيiن تومەندەگەن. ەكسپورت 17,1 ملرد, ال يمپورت 12,3 ملرد دوللاردى قۇراسا, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق رەزەرۆi جىل باسىنان بەرi 4,2 پايىزعا ءوسiپ, 95,2 ملرد اقش دوللارىنا جەتكەن.
نەگiزگi كاپيتالعا تارتىلعان ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمi 4,3 ترلن تەڭگەنi قۇرادى. ونىڭ iشiندە 1,5 ترلن تەڭگەنi مەملەكەتتiك سەكتور سالدى, دەپ اتاپ ءوتتى ق.بيشiمباەۆ. مينيستر ەكونوميكانىڭ شيكiزاتتىق ەمەس سالالارىنا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمiنiڭ ايتارلىقتاي ارتقانىن دا ايتتى. بۇدان بولەك, تiكەلەي شەتەلدiك ينۆەستيتسيا كولەمi ارتىپ, 5,7 ملرد دوللاردى قۇراعان. بۇل وتكەن جىلعى دەڭگەيدەن 5 ەسەگە ارتىق. شەتەلدiك ينۆەستيتسيا, نەگiزiنەن, حيميا, فارماتسەۆتيكا, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس, كولiك, مۇناي ءوندiرۋ سالالارىنا تارتىلدى. تiكەلەي ينۆەستيتسيالار ناتيجەسiندە ەلiمiزدiڭ حالىقارالىق رەزەرۆi جىل باسىنان بەرi 4,2 پايىزعا ءوسiپ, 95,2 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. ۇلتتىق قورداعى اكتيۆ 64,7 ملرد اقش دوللارىنا جەتتi. ءوسiم – 1,9 پايىز, دەدi ق.بيشىمباەۆ.
قارجىلىق احۋال ورنىقتى
القالى جيىندا كەلەسى كەزەكتە قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ ەلىمىزدىڭ قارجىلىق جاعدايى تۋرالى باياندادى. مينيستر ءبىرىنشى كەزەكتە بيىلعى جىلدىڭ 8 ايىنداعى ەل بيۋدجەتى كولەمى بويىنشا رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك قارجى تۇراقتى, ال كىرىستەر بويىنشا العا جىلجۋ بار, سونداي-اق, تاپشىلىق تومەندەپ كەلەدى.
بيۋدجەتتىك قۇرالدار ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ مەن جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ءوسۋىن قوسا العاندا, بىرنەشە مىندەتتەردى شەشۋگە قايتا باعدارلاندى. بۇل «نۇرلى جول» باعدارلاماسى ارقىلى داعدارىسقا قارسى شارالاردى قولداۋدى, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە بەرىلەتىن ترانسفەرتتەر ارقىلى وڭىرلەردى دامىتۋعا جاردەم كورسەتۋدى قاراستىرادى. بارلىق الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەر ورىندالدى. جىلدىڭ باسىنان بەرى بيۋدجەتتىك ۇيىمدار قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىلارى, ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەنديالارى 25 پايىزعا كوتەرىلدى. زەينەتاقىلار مەن باسقا دا الەۋمەتتىك تولەمدەردى يندەكساتسيالاۋ ساقتالىپ وتىر, دەدى قارجى ءمينيسترى.
سونداي-اق, ول جەكەشەلەندىرۋ, م ۇلىكتى جاريا ەتۋ جانە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ۇدەرىستەرىن كەڭەيتۋ ەكونوميكانى جانداندىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسقانىنا توقتالا كەلىپ, وسى جىلدىڭ بيۋدجەتىن ناقتىلاۋعا جانە كەلەسى ءۇش جىلدىق مەرزىمگە وڭ جوسپارلاردى دايىنداۋ ءۇشىن رەسۋرستىق نەگىز قالىپتاسقانىن جەتكىزدى.
ودان ءارى ب.سۇلتانوۆ بيىلعى جىلدىڭ 8 ايىندا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىسى 25 پايىزعا اسىرا ورىندالعانىن ءمالىم ەتتى. ەسەپتى كەزەڭدە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىسى جوسپارعا قاراعاندا 25 پايىزعا ارتىق جۇزەگە اسىرىلدى, بۇل – 800 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى. جالپى, 4 ترلن تەڭگەدەن استام قارجى ءتۇستى. اتالعان كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ 8 ايىمەن سالىستىرعاندا 1,2 ترلن تەڭگەگە نەمەسە 40 پايىزعا ارتىق, دەدى مينيستر. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ءوسىم داعدارىسقا قارسى شارالاردىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعان.
سونىمەن قاتار, سپيكەر كولەڭكەلى ەكونوميكاعا قارسى كۇرەسكە, بيزنەستى قورعاۋعا, رەزەرۆتەردى ىزدەستىرۋ مەن سالىقتىق مادەنيەتتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە اكىمشىلىك شارالار اتقارىلعانىنا ەكپىن بەردى. جارتى ميلليوننان استام دەكلاراتسياعا تالداۋ جۇرگىزىلگەننەن كەيىن, سالىق تولەۋشىلەرگە 85 مىڭ ەسكەرتپە باعىتتالىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە, ءوز ەركىمەن ءجانە سانكتسياسىز بيۋدجەتكە 11 ملرد تەڭگە قوسىمشا تولەندى, دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
بۇدان بولەك, ب.سۇلتانوۆ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى جونىندە ناقتى كورسەتكىشتەردى جەتكىزدى. وسى جىلدىڭ 8 ايىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى 99 پايىزعا جۋىق, ال جەرگىلىكتى بيۋدجەت شىعىستارى 96 پايىزعا ورىندالدى. ناتيجەسىندە, مەملەكەتتىك بيۋدجەت بويىنشا كورسەتكىش 97,1 پايىزدى قۇرادى. بۇل 2015 جىلعا قاراعاندا 0,4 پايىزدىق پۋنكتكە تومەن بولدى. بىراق ءبىز وسى ۇدەرىستى كۇزدە قالپىنا كەلتىرەمىز دەپ ويلايمىن, دەدى مينيستر.
بۇدان باسقا, مينيستر بيىلعى جىلى بيۋدجەتتىڭ مودەرنيزاتسيالىق ناتيجەسى ارتىپ كەلە جاتقانىن مالىمدەدى. 2016 جىلعا 1 ترلن تەڭگەگە جۋىق قارجى 700-دەن استام ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا قاراستىرىلعان. بيۋدجەتتى ناقتىلاعان جاعدايدا ءبىز بۇل ناتيجەنى جاڭا ينۆەستيتسيالارمەن تولىقتىرا الامىز, دەدى ول. ب.سۇلتانوۆتىڭ پىكىرىنشە, الداعى جىلى ءىجو-گە قاراعاندا شىعىستار ءبىرشاما ازايادى, ويتكەنى, شىعىستاردىڭ ءبىر بولىگى تىكەلەي بيۋدجەتتەن ىسكە اسىرىلماي, جەكە سەكتورمەن سەرىكتەستىكتە اتقارىلادى. وسى ورايدا, قارجى ءمينيسترى بىرقاتار ءىرى جوبالار مەملەكەتتىك جەكە سەرىكتەستىك نەگىزىندە ىسكە اسىرىلاتىنىن اتاپ كورسەتتى.
ب.سۇلتانوۆ ودان ءارى داعدارىسقا قارسى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى ۇلتتىق قوردان بولىنگەن 443 ملرد تەڭگەنىڭ يگەرىلگەنىن, ونىڭ ىشىندە 278 ملرد تەڭگە «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلعانىن ءسوز ەتتى.
وسى ارادا مينيستر بيىلعى جىلدىڭ 8 ايىندا «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ سالىقتىق قايتارىمى ارتىپ كەلە جاتقانىنا توقتالدى. سونداي-اق, ول 8 ايدا تىكەلەي جانە جاناما قوسىلعان سالىق تولەۋشىلەردەن بيۋدجەتكە 62 ملرد تەڭگە تۇسكەنىنە نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار, قارجى ءمينيسترى بۇگىندە مەملەكەتتىك كىرىس ورگاندارى «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ قوسالقى مەردىگەرلەرىنە قاتىستى سالىقتىق باقىلاۋدى جۇرگىزىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
ءبىز جەتكىزۋشىلەر مەن مەردىگەرلەردىڭ بارلىق تىزبەسىنە تالداۋ جاساۋدامىز. ءبۇگىندە وسى «پيراميدانىڭ» ءتۇرلى دەڭگەيلەرىندە بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن 245 فيرما انىقتالدى. ونىڭ ىشىندە 27-ءسى بويىنشا تەكسەرۋ اياقتالىپ, قوسىمشا 15,6 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى ەسەپكە الىندى, دەدى ب.سۇلتانوۆ. سونداي-اق, قارجى ءمينيسترى جەكەشەلەندىرۋ, م ۇلىكتى جاريا ەتۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى تولقىنى باستالعان 2014 جىلدان بەرى قۇنى 85,5 ملرد تەڭگەگە باعالانعان 299 نىسان جەكە قولعا وتكەن, ونىڭ ىشىندە 85-ءى بيىلعى جىلدىڭ ۇلەسىندە.
وسى ارادا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جەكەشەلەندىرۋ باعدارلاماسىن تولىق ورىنداۋ ءۇشىن قارجى مينيسترىنە ءتيىستى تاپسىرما بەردى. ەلباسى بۇل باعىتتاعى شارالار لايىقتى دەڭگەيدە ورىندالماسا, ەكونوميكانىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولاتىنىن ەسكەرتتى. سونداي-اق, پرەزيدەنت جەكەشەلەندىرۋ, جاريا ەتۋ ناۋقاندارى ءوتىپ جاتقانىن, جىلجىمايتىن م ۇلىكتەردىڭ دە سانى ارتىپ كەلە جاتقانىن, مۇنىڭ بارلىعىنان تۇسكەن سالىقتىڭ ەسەبىنەن مەملەكەتتىڭ قازىناسىن ارتتىرۋ كەرەكتىگىن, سول ءۇشىن سالىق ساياساتىن جاقسارتۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. ال ب.سۇلتانوۆ بۇل باعىتتاعى جۇمىستار باقىلاۋدا ەكەنىن ايتتى.
ب.سۇلتانوۆ م ۇلىكتى جاريا ەتۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا دا قاتىستى كورسەتكىشتەردى جاريا ەتتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, جىل باسىنان بەرى ءمۇلىكتى جاريا ەتۋدىڭ كولەمى 5 ەسەگە ارتقان.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا قارجى ءمينيسترى الدا تۇرعان مىندەتتەرگە قىسقاشا شولۋ جاساپ ءوتتى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءبىزدىڭ الدىمىزدا بىرنەشە ماڭىزدى مىندەتتەر تۇر. ول بيىلعى جانە كەلەسى جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەت جوبالارىنا قاتىستى. بيۋدجەت ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا باعىتتالاتىن بولادى, ال ونىڭ الەۋمەتتىك بەيىنى كۇشەيتىلەدى. بيۋدجەت زاڭناماسىنا قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا قۇرالدارى بويىنشا ۇسىنىستار دايىندالدى, سونداي-اق تاپشىلىقتى جانە بورىشتى تومەندەتۋ بويىنشا ۇزاق مەرزىمدى شارالار قابىلدانادى, دەدى ول.
ب.سۇلتانوۆ, سونداي-اق, جاريا ەتۋ اكتسياسى اياقتالىپ كەلە جاتقانىنا جانە جىلدىڭ سوڭىنا قاراي الداعى ءتورت ايدا قاتىسۋشىلاردىڭ جاڭا «تولقىنى» كۇتىلىپ وتىرعانىنا توقتالدى. سوندىقتان دا اكتسيانى اياقتاۋعا بايلانىستى جۇمىستار ازاماتتاردىڭ سەنىمىن قامتاماسىز ەتەتىندەي جۇرگىزىلەدى. سونداي-اق, جىلدىڭ سوڭىنا دەيىنگى كەزەڭدە قاراجاتتى ءتيىمدى ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جوبالاردىڭ پايداسىنا قايتا بولە وتىرىپ, قارجى يگەرۋدىڭ ناتيجەلى بولۋىنا مونيتورينگ جاساۋ جالعاسادى, دەدى مينيستر.
ۇلتتىق ۆاليۋتا ۇساقتالمايدى
بۇدان ءارى ءسوز كەزەگى ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى دانيار اقىشەۆكە بەرىلدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانك قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە اقشا جانە ۆاليۋتا نارىقتارىنداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرسا, وعان بىرنەشە سەبەپ ىقپال ەتكەن ەكەن. بۇعان, بىرىنشىدەن, شيكىزات نارىقتارىنداعى الەمدىك كونيۋنكتۋرانىڭ جاقسارۋى سەبەپ بولدى. ەكىنشىدەن, ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ داعدارىسقا قارسى بىرلەسكەن جەدەل شارالارى اسەر ەتتى. ۇلتتىق بانكتىڭ التىن ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى تامىزدىڭ سوڭىندا 30,7 ملرد دوللاردى قۇرادى. وسى جىل باسىنان باستاپ 10 پايىزدى نەمەسە 2,8 ملرد دوللاردى كورسەتتى. ۇلتتىق قوردىڭ ۆاليۋتالىق اكتيۆتەرى 64,9 ملرد دوللار بولسا, بۇگىندە ونىڭ دەڭگەيى وزگەرمەدى, ياعني تۇراقتىلىق بار. بۇل جاعداي ترانسفەرتتەردى ۇلتتىق قوردان جوسپارلى تۇردە الۋعا قاراماستان ورىن الدى. ەل رەزەرۆتەرىنىڭ جالپى سوماسى بۇگىنگى تاڭدا 95,6 ملرد دوللاردى قۇراپ وتىر, دەدى د.اقىشەۆ.
سونىمەن قاتار, ول بيزنەس جانە حالىقتىڭ ۆاليۋتا نارىعىنداعى جاڭا جاعدايعا بايلانىستى بەيىمدەلۋىن قامتاماسىز ەتە كەلە, ءمان-جايدىڭ قالاي بولۋى قاجەتتىگىن تۇسىندىرگەنىن اتاپ ءوتتى. وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تەڭەستىردىك. سونىڭ ارقاسىندا تاۋار عانا ەمەس, قىزمەت كورسەتۋگە قاتىستى يمپورتتىڭ ءوسۋى بايقالادى, دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى.
د.اقىشەۆ قازىرگىدەي ەكونوميكالىق ءوسىم باياۋلاعان كەزدە جانە سوعان سايكەس, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا ارنايى ءىس-شارالار اتقارۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك الدىندا تۇرعان باسىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى – بانك سەكتورىنىڭ پوزيتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ۇلتتىق بانك BASEL 3 ستاندارتىن ەنگىزۋ بويىنشا بۇعان دەيىنگى قابىلدانعان شەشىمدەردى, ءماسەلەن, بانكتەردىڭ جەكە كاپيتالىن كوتەرۋ بويىنشا شەشىمدى توقتاتا تۇرۋعا ءماجبۇر بولدى. الايدا, مۇنداي جاعداي بانك جۇيەسىن بىرنەشە جىلعا ارتتا قالدىرادى. ال بۇعان نارىقتاعى قازىرگىدەي باسەكەلەستىك جاعدايدا جول بەرۋگە بولمايدى. جاڭا تسيفرلىق تەحنولوگيالار جانە يننوۆاتسيالار جاعداي ەرەجەسىن مۇلدەم وزگەرتىپ, قازىرگى تاڭداعى بانك سەكتورىنىڭ حالىقارالىق ۇردىستەر پەريفەرياسىنا قاراي جىلجۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن. بىزگە قازىرگى زامانعى, جوعارى تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن ۇلتتىق بانك سەكتورى قاجەت. ول ەلىمىزگە ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق مىندەتتەرىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. سول سەبەپتى, ۇلتتىق بانك ەل ۇكىمەتىمەن بىرلەسىپ, 2016 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بانك سەكتورى مەن ەلدەگى كرەديتتىك بەلسەندىلىكتىڭ ارتۋىنا ناقتى ۇسىنىستار ەنگىزۋگە جانە مەملەكەت تاراپىنان بولۋى مۇمكىن قارجىلىق قولداۋدىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا دايىن, دەدى د.اقىشەۆ.
ەلىمىزدىڭ باس بانكيرىنىڭ ايتۋىنشا, 2016 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىندا بيزنەستى نەسيەلەندىرۋ ۇدەرىسى بىرتىندەپ قالپىنا كەلمەك. قازىردىڭ وزىندە وڭ ۇدەرىستەر بايقالىپ كەلەدى. ماسەلەن, ەكونوميكانىڭ جالپى نەسيەسى 0,5 پايىز بولعانىمەن, ەكونوميكانىڭ بۇدان باسقا سەكتورلارىندا ءوسىم بار. شاعىن كاسىپكەرلىككە بولىنگەن نەسيە 3,6 پايىز, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا بولىنگەن نەسيە 13 پايىز, قۇرىلىسقا بولىنگەن نەسيە 3 پايىزدى قۇراپ وتىر. ال جالپى, ەكونوميكانىڭ بارلىق كرەديتتىك قۇرىلىمىنىڭ 83 پايىزى ءبىر جىلدان استام ۋاقىتقا بەرىلگەن نەسيە بولىپ ەسەپتەلەدى, دەدى ول.
وتىرىس بارىسىندا ۇلتتىق بانك توراعاسى, سونداي-اق, بانك سەكتورىنىڭ ەلدىڭ ەكونوميكالىق قاجەتتىلىكتەرىن قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋشى ماڭىزدى ەلەمەنت قانا ەمەس, سوڭعى ۋاقىتتا ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىندا ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ىلگەرىلەتەتىن جانە وسىرەتىن جەتەكشى درايۆەرى بولىپ سانالاتىنىن دا اتاپ ءوتتى. ءبىز بانك جۇيەسىندەگى قارجىلىق داعدارىسقا قارسى تۇيتكىلدەردى شەشۋدە ەداۋىر تاجىريبە جيناقتاپ قالدىق. الايدا, سوعان قاراماستان, اتالعان سەكتوردى قالپىنا كەلتىرۋدەگى پروگرەسس دەڭگەيى تومەن بولىپ تۇر. ماسەلەن, ءالى كۇنگە دەيىن بانكتەردىڭ مەملەكەتتىك كومەك بەرۋ باعدارلامالارىنا تاۋەلدىلىك دەڭگەيى ساقتالۋدا. سالىستىرمالى تۇردە نەسيەنىڭ تومەن رەيتينگىسى دە سول قالىپتا تۇر, دەدى باس بانكير.
بۇل كۇنى ول ۇلتتىق بانكتىڭ ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ ساياساتى مەن تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامىنىڭ «ەركىن ءجۇزۋ» رەجىمىن ودان ءارى جۇزەگە اسىرا بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانكتىڭ نەگىزگى مىندەتى – 2016 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت بەلگىلەگەن دالىزگە سايكەس, 6-8 پايىز بولۋىنا قول جەتكىزۋ. ۇلتتىق بانك قارجى-نەسيە سالاسىنداعى تارگەتتەۋ دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمسايتىن بولادى. بۇل رەتتە, ءبىز ينفلياتسيانى قاداعالاۋ باعىتىندا ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ كۇش بىرىكتىرە جۇمىس اتقارۋىنا سەنىم ارتىپ وتىرمىز. ال 2016 جىلى ىشكى ۆاليۋتا نارىعىنداعى جاعداي قالپىنا كەلە باستادى. ايىرباس باعامىنىڭ «ەركىن ءجۇزۋى» وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, تاۋار جانە قىزمەت كورسەتۋ تۇرىندەگى يمپورتتىڭ وسۋىنە اسەر ەتەدى. تەڭگەنىڭ ەركىن ايىرباس باعامىن ەنگىزۋ ۇلكەن قاجەتتىلىكتەن تۋعان ۇدەرىس ەدى. ءبىزدىڭ سوڭعى زەرتتەۋىمىزگە سايكەس, ەكسپورتەرلەر تاراپىنان ىشكى ۆاليۋتا نارىعىندا شەتەل ۆاليۋتاسىن ۇسىنۋ 2013 جىلدان بەرى ەكى ەسەگە ازايعان. ەگەر 2013 جىلى قازاقستانداعى ەكسپورتتىق ءتۇسىمنىڭ 60 پايىزىن قالىپتاستىراتىن 100 ءىرى ەكسپورتەر ۆاليۋتا نارىعىندا 30 ملرد اقش دوللارىن ساتسا, ال 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش 13 ملرد اقش دوللارى بولعان. سەبەبى, ولاردىڭ ەكسپورتتىق ءتۇسىمى 33 ملرد-تان 17 ملرد دوللارعا دەيىن قىسقارعان, دەدى د.اقىشەۆ.
سونىمەن قاتار, ۇلتتىق بانك قور نارىعىن قايتا شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن دا جەتكىزدى. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بانكى جاقىندا عانا قور نارىعىن قايتا شىعارۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى ايتقان بولاتىن. بۇعان سايكەس, ناقتى سەكتوردى قارجىلاندىرۋدى بانكتىك كرەديتتەر كومەگىمەن عانا ەمەس, قور نارىعىندا شىعارىلاتىن بورىشتىق قۇرالدار كومەگىمەن دە قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بالاما الاڭدار قۇرىلاتىنى قاراستىرىلىپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە ءبىز قور نارىعىنا قاراجات تارتاتىن كاسىپورىنداردىڭ بەلسەندى تۇردە ايتارلىقتاي جاندانا باستاعانىن كوردىك. وسىعان بايلانىستى قىسقا مەرزىمدىك وبليگاتسيالار شىعارۋ كوزدەلەدى. ەڭ باستىسى, ءبىز مۇنداي قۇرالدارعا قىزىعاتىن جانە ونى قاجەت ەتەتىن ينۆەستورلاردىڭ بەلسەندىلىگىن بايقاپ وتىرمىز, دەدى د.اقىشەۆ.
د.اقىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, جىل باسىنان بەرى ەلىمىزدە دوللارسىزداندىرۋ ۇدەرىسى انىق بايقالىپ وتىر. ماسەلەن, تەڭگە بويىنشا دەپوزيتتەر 50 پايىزعا دەيىن ارتسا, كەرىسىنشە شەتەلدىك ۆاليۋتاداعى دەپوزيتتەر 4 پايىزعا كەمىگەن. «سولاي بولا تۇرا, قوعام مەن بيزنەستىڭ تەڭگە باعامىنىڭ ەركىن اينالىمىنا بەيىمدەلۋىنە دە ءبىراز ۋاقىت كەرەك. اكتيۆتەردىڭ دوللارلانۋىنان عانا ەمەس, سانانىڭ دوللارلانۋىنان قۇتىلۋ وڭايعا تۇسپەيدى. تەڭگەمەن باعامداۋعا, ۇلتتىق ۆاليۋتامەن ولشەۋگە كەلگەندە قينالىپ جاتاتىندار بار. ۇلتتىق بانك, بۇل ورايدا, اكتيۆتەردى دوللارسىزداندىرۋعا قاتىستى جۇيەلى شارالاردى اتقارىپ كەلەدى, دەدى باس بانكير.
ماسەلەن, ول سانانى دوللارسىزداندىرۋ بويىنشا ينتەرنەت سايتتارىندا كولىكتەر باعاسىن, جىلجىمايتىن جانە باسقا دا م ۇلىكتەردى تەڭگەدەن باسقا كەز كەلگەن ۆاليۋتادا كورسەتۋگە تىيىم سالىنعانىن اتاپ ءوتتى. تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ باعاسىن كورسەتۋدە, ولاردى جارنامالاۋدا تەڭگەنى عانا كورسەتۋ, وزگە شەتەلدىك ۆاليۋتالاردى كورسەتۋگە تىيىم سالۋ شارالارىن قامتاماسىز ەتۋدە زاڭنامالىق ىنتالاندىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرا بەرەتىن بولامىز. ارينە, بۇل جەردە ءبىز ۇلتتىق ۆاليۋتامەن ولشەۋگە كەلمەيتىن جاعدايلاردى ايتىپ وتىرعانىمىز جوق. ماسەلەن, وليمپيادا چەمپيوندارىنا سىياقىنى بەلگىلەگەندە, ولارعا بەرىلەتىن قارجىنىڭ مولشەرىن شەتەلدىك ۆاليۋتامەن ەمەس, تەڭگەمەن ايتۋعا بولادى دەپ ويلايمىن, دەدى ۇلتتىق بانك باسشىسى.
جيىن اياسىندا د.اقىشەۆ, سونىمەن قاتار, ۇلتتىق بانكتىڭ قازاقستاندىقتارعا وزدەرىنىڭ قور-جيناقتارىن اففيرلەنگەن التىنمەن ساقتاۋدى ۇسىناتىنىن دا جەتكىزدى. ءبىز حالىققا وزدەرىنىڭ جيناقتارىن قاراپايىم جانە تۇسىنىكتى تاسىلمەن التىن تۇرىندە ساقتاۋدى ۇسىنامىز, بۇل شىن مانىندە شەتەلدىك ۆاليۋتاعا بالاما بولا الاتىن ەدى. بۇل رەتتە ۇلتتىق بانك ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, وسى نارىقتىڭ وتەمپازدىعىن قامتاماسىز ەتۋدى قاراستىرادى. حالىقتىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتتا التىندى ساتىپ الۋعا, ساتۋعا مۇمكىندىگى بولۋى ءتيىس, دەدى ول بۇل ورايدا.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق بانكتىڭ جالپى العاندا قازىرگى قالىپتاسقان جاعدايدا وزىنە جۇكتەلگەن ءمىندەتتەردى اتقارىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەلە, ەلدىڭ قارجىلىق-نەسيەلىك جۇيەسىنە قاتىستى بانكتىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىمەن حالىقتى ۇنەمى تۇسىنىكتى جانە ۇعىنىقتى تىلدە اقپاراتتاندىرىپ وتىرۋ قاجەتتىگىنە, سونىمەن قاتار, 2007-2009 جىلداردىڭ تاجىريبەسىنەن ساباق الۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى.
* * *
مەملەكەت باسشىسى وتىرىستى ءوزى قورىتىندىلاپ, ۇكىمەتكە بىرقاتار تاپسىرما جۇكتەدى. ەلباسى بۇگىن مەملەكەت الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەت – حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. كۇردەلى جاعدايلارعا قاراماستان, ءبىز 2016 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ بيۋدجەتتىك قىزمەتكەردىڭ ورتاشا جالاقىسىن 30 پايىزعا, ستيپەنديالار مەن جاردەماقىلاردى 25 پايىزعا ارتتىرىپ, زەينەتاقىنى 9 پايىزعا يندەكساتسيالادىق. 673 مىڭ ادامعا مۇگەدەكتىگى جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا تولەنەتىن الەۋمەتتىك جاردەماقىلار كولەمىن 25 پايىزعا ارتتىردىق, دەدى پرەزيدەنت.
سونداي-اق, ن.نازارباەۆ جاڭا ءومىر شىندىعى قوسىمشا ناقتى شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتەتىنىن ايتتى. وسىعان بايلانىستى, مەملەكەت باسشىسى الداعى كەزەڭگە كەلەسى باعىتتار بويىنشا بىرقاتار ناقتى مىندەت قويدى.
جۇمىسپەن قامتۋ – باستى مىندەت
ەلباسى ۇكىمەتتىڭ باستى جۇمىس باعىتىنىڭ ءبىرى بولىپ جاپپاي كاسىپكەرلىك ماسەلەلەرى تابىلاتىنىن اتاپ ءوتىپ, ءتيىستى باعدارلامالاردى ودان ءارى دامىتۋدى جۇزەگە اسىرۋدى جانە قولداۋ قۇرالدارىن جەتىلدىرۋدى تاپسىردى. ۇكىمەت بۇگىندە شاعىن نەسيە بەرۋ اياسىن ودان ءارى كەڭەيتۋ جونىندە شارالار قابىلداۋى ءتيىس. ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتيتىنداردىڭ 60 پايىزى اۋىلدا تۇرادى. وسىعان بايلانىستى, «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» اياسىندا ءبىز 5 وڭىردە قاناتقاقتى رەجىمدە «اۋىلداعى جۇمىس ورنى» جاڭا جوباسىن ىسكە اسىرۋدى باستادىق. وعان 10 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇل جۇمىستى جۇرگىزۋ بارىسىندا كووپەراتسيالاردى دامىتۋ ىسىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولۋ قاجەت. ءتيىستى «كووپەراتسيالار تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ەندى جەر-جەرلەردە ۇلكەن ۇيىمداستىرۋ جانە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى كۇتىپ تۇر. ۇكىمەتكە اكىمدەرمەن بىرلەسىپ, ەلدى مەكەندەردە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وتكىزۋ جانە قايتا وڭدەۋدى قامتاماسىز ەتەتىن كووپەراتيۆتەر ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن, دەدى ن.نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى «بارلىعىنا تەگىن كاسىبي-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ» جوباسى اياسىندا جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. بۇدان بولەك, پرەزيدەنت ۇكىمەتكە جانە اكىمدەرگە ەڭبەك موبيلدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جۇمىسكەرلەردىڭ ءبىر-ءبىرىن تابۋعا ىقپال ەتۋ جونىندەگى جۇمىستاردى باقىلاۋدى ۇستاۋدى تاپسىردى. سونىمەن بىرگە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كاسىپكەرلەر قىزمەتى مەن مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگىنىڭ تەتىكتەرىن بەلسەندى قولدانۋ ءۇشىن شەكارانى كەڭەيتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
بۇگىندە بارلىق جاعداي جاسالىپ, قۇقىقتىق الاڭ قالىپتاستى. قازىردىڭ وزىندە جاعىمدى مىسالدار بار. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدە مەملەكەت بيزنەسپەن بىرلەسىپ مەملەكەتتىك تاپسىرىس جەكە مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە ورنالاستىرۋ ارقىلى ءتيىمدى جۇمىس جاساي باستادى. بۇل جاعدايدا بيزنەس ءوزىنىڭ ينۆەستيتسياسىن قۇرىلىسقا سالادى, دەدى پرەزيدەنت. ەلباسى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ وزدەرىنە باعىنىشتى ۇيىمدارىنا ولاردى باسەكەلەستىك ورتاعا نەمەسە جەرگىلىكتى دەڭگەيگە بەرۋ ماقساتىمەن قايتا ينۆەنتاريزاتسيا وتكىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
ارتاراپتاندىرۋ – ءوسىم ءورىسى
ن.نازارباەۆ جىل سوڭىندا مەملەكەتتىك قازىنانىڭ 830 ميلليارد تەڭگە قوسىمشا كىرىسكە تولىعۋى كۇتىلىپ وتىرعانىن ايتتى. بۇل بيىلدىڭ وزىندە داعدارىسقا قارسى جوسپاردان شىعۋعا جانە ستراتەگيالىق دامۋ مىندەتتەرىن ورىنداۋ ءۇشىن قازىرگى پروبلەمالاردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىعان بايلانىستى, پرەزيدەنت نەگىزگى ءۇش مىندەتكە توقتالدى. ءبىرىنشىسى – اگروونەركاسىپ كەشەنى. مەملەكەت باسشىسى «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جىل سوڭىنا دەيىن اوك-ءتى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى ۇسىندى.
باعدارلامانىڭ باسىمدىقتارى بولىپ نارىققا نەعۇرلىم قاجەتتى ءونىم تۇرلەرىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ جانە ءارتاراپتاندىرۋ, وڭدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەر ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ۇزاق مەرزىمدى قولجەتىمدى نەسيەلەندىرۋ, قىزمەت كورسەتۋ-دايىنداۋ كووپەراتيۆتەرىن, باستاپقى قايتا وڭدەۋدىڭ, ءونىمدى ساقتاۋ مەن وتكىزۋدىڭ ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ, سونداي-اق, سۋارمالى جەردىڭ اينالىمىن ەنگىزۋ تابىلۋى ءتيىس. الداعى بەس جىل ىشىندە كەمىندە 600 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردى اينالىمعا ەنگىزۋ كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن اكىمدەر اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋعا قاتاڭ باقىلاۋ جۇرگىزۋى ءتيىس. بۇل جەرلەردى اپاتتى جاعدايداعى سۋ قويمالارىن جوندەۋ جانە جاڭاسىن سالۋ ەسەبىنەن قاجەتتى سۋ كولەمىمەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك, دەدى ن.نازارباەۆ.
پرەزيدەنت اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى سۋبسيديالاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, ءتيىمسىز سۋبسيديالاۋدى دوعارۋ جانە ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ەلباسى ۆەتەرينارلىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن قوزعاي وتىرىپ, ۇكىمەتكە بيىل اوك-ءتى قولداۋعا قاجەتتى قوسىمشا 97 ملرد تەڭگە قاراجات ءبولۋدى تاپسىردى. بيىل ءسىبىر جاراسى بىرنەشە وڭىردە ورىن الىپ, ادامدار دا قايتىس بولدى. ءبىز اۋرۋدى ەمدەۋگە قاراجاتتى كوبەيتۋدىڭ ورنىنا, ونى تۇبەگەيلى جويۋىمىز قاجەت. اكىمدەر ۆەتەرينارلىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا جەكە جاۋاپتى بولادى. بۇل ماسەلەلەر 2014 جىلدان باستاپ جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى, دەدى ن.نازارباەۆ.
ەكىنشىسى – ەكسپورتتىق الەۋەتتى يندۋستريالاندىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى ەسەبىنەن ءارتاراپتاندىرۋ جايى. پرەزيدەنت بارلىق ەكونوميكا مەن ەكسپورتتىڭ ءارتاراپتانۋى ونىڭ تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى بولاتىنىن, ناتيجەسىندە ۇكىمەت پەن اكىمدەر ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋ جانە دامىتۋعا باعىتتالۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى. ءبىز يندۋستريالىق باعدارلامانىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىنا كوشتىك. تاڭدالاتىن جوبالاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ وتە ماڭىزدى. جاڭا بەسجىلدىقتا شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىق ونىمگە باعىت الۋ قاجەت ەكەنىن باسىپ ايتامىن. ەكسپورتتىق الەۋەت, جوعارى ونىمدىلىك, جاڭاشىلدىق تاڭدالاتىن جوبالاردىڭ نەگىزگى ولشەمدەرى بولۋى ءتيىس. ۇكىمەتكە بۇل باعدارلامانى قولداۋعا قاجەتتى قوسىمشا 112 ملرد تەڭگە كولەمىندە قاراجات ءبولۋدى تاپسىرامىن, دەدى مەملەكەت باسشىسى. بۇدان بولەك, ن.نازارباەۆ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى قىتايمەن «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باستاماسىنىڭ اياسىنداعى كەلىسىمدى ىسكە اسىرۋ بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى.
قازاقستان مەن قىتايدىڭ 51 جوباسىنان تۇراتىن ءتىزىم قۇرىلدى. بۇل جوبالار وسى كەزەڭدە ايرىقشا وزەكتى بولىپ سانالاتىن قوسىمشا قۇن مەن جاڭا جۇمىس ورىندارى تۇرىندەگى جاقسى ەكونوميكالىق اسەر بەرەدى. ۇكىمەت «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باستاماسىنىڭ اياسىندا بەلگىلەنگەن جوبالاردىڭ ۋاقتىلى ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس, دەدى پرەزيدەنت.
ءۇشىنشىسى – كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ. مەملەكەت باسشىسى «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بۇگىندە كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ مەن ەكونوميكانى قولداۋدىڭ باستى قۇرالى بولىپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى. كولىك الەۋەتىن دامىتۋ مەن وڭىرلىك كولىك-لوگيستيكا حابىن قۇرۋ جونىندە مىندەتتەر تۇر. ازيا – ەۋروپا باعىتىنداعى كونتەينەرلىك كولىك تاسىمالىنىڭ كولەمى قارقىندى وسۋدە. بيىلعى جەتى ايدىڭ ىشىندە عانا ول بىلتىرعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 2,5 ەسەگە ارتتى. بۇل جۇمىستى بيىل جالعاستىرىپ, جىل سوڭىنا دەيىن «الماتى – شۋ» تەمىرجولى جەلىسىنىڭ العاشقى ىسكە قوسىلاتىن كەشەنىن, قۇرىق پورتىنداعى پاروم كەشەنىن ىسكە قوسۋدى, 920 شاقىرىمدىق اۆتوموبيل جولىنىڭ قۇرىلىسى مەن قايتا قۇرۋدى اياقتاۋ قاجەت, دەدى ن.نازارباەۆ. پرەزيدەنت كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جونىندەگى باستالعان جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن جەدەلدەتۋگە بيىل قوسىمشا 74 ملرد تەڭگە ءبولۋدى تاپسىردى.
ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا قادام
مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە الداعى ۋاقىتتا ءبىرىنشى كەزەكتە ىسكە اسىرىلۋعا ءتيىس بىرقاتار مىندەتتەر قويدى. ماسەلەن, ن.نازارباەۆ ۇلتتىق قوردان الىناتىن ترانسفەرتتەردى قاتاڭ رەگلامەنتتەۋدى تاپسىردى. تاعى ءبىر ماسەلە – بيۋدجەتارالىق قاتىناستار. سوڭعى 10 جىلدا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ماقساتتى ترانسفەرتتەر ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋ كولەمى ەداۋىر ارتىپ, قارجىلاندىرىلاتىن سالالار دا ايتارلىقتاي كوبەيدى. ونىڭ مولشەرى 2016 جىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن تۇسەتىن قاراجاتتىڭ 36 پايىزىنا جەتتى. جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جوبالاردى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋدى توقتاتۋ قاجەت. بۇل ماسەلەنى اكىمدىكتەر وزدەرى دەربەس شەشۋگە ءتيىس. ۇكىمەتكە بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردى جەتىلدىرۋ جونىندە كەلىسىلگەن ۇسىنىستار ازىرلەپ, ەنگىزۋدى تاپسىرامىن, دەدى پرەزيدەنت.
سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى 2016 جانە 2017 جىلدارى ينفلياتسيا دەڭگەيىن 6-8 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەتتى ماڭىزدى شارت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەركىن ايىرباس باعامىنا كوشۋ ارقىلى ءبىز ءونىم وندىرۋشىلەرىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا قول جەتكىزدىك. وڭدەۋ ونەركاسىپتەرىندەگى ءوسىم قارقىنى قالپىنا كەلە باستادى. بىراق تەڭگە باعامىنا تۇزەتۋ ەنگىزۋ ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ بەلەڭ الۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. بىزگە ينفلياتسيا دەڭگەيىن بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءبىر تاڭبالى سانعا دەيىن تومەندەتۋگە قول جەتكىزۋ ماڭىزدى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك باقۋاتتىلىعى ءۇشىن بۇل اسا قاجەت. سوندىقتان, بيىل باعانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەن ءتيىستى شارالار قابىلداپ, تابيعي مونوپوليالار قىزمەتىنىڭ تاريفتەرىنىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋدى تاپسىرامىن, دەدى ن.نازارباەۆ.
پرەزيدەنت ۆاليۋتا نارىعىنداعى احۋالدىڭ تۇراقتالۋى قازىردىڭ وزىندە وڭ ناتيجە بەرە باستاعانىن ايتتى. دوللارسىزداندىرۋ ۇدەرىسى باستالدى. تەڭگەمەن سالىنعان دەپوزيتتەر ءوسىپ كەلەدى, بۇل بانك قورىن تولىقتىرۋدىڭ تەڭگەلىك بازاسىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تەڭگەمەن سالىنعان دەپوزيتتەر ۇلەسى 2016 جىلدىڭ باسىنداعى 31 پايىزدان 1 تامىزدا 41 پايىزعا دەيىن ارتتى. سوعان وراي نەسيە بەرۋ مولشەرى قايتادان كوبەيە تۇسۋدە. بيىلعى جەتى ايدا شاعىن بيزنەسكە بەرىلگەن نەسيە پورتفەلى 2,1 ترلن تەڭگەدەن 2,8 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى, ءوسىم 740 ملرد تەڭگە نەمەسە 36 پايىز بولدى. دەگەنمەن, قارقىندى ەكونوميكالىق دامۋ ءۇشىن بۇل جەتكىلىكسىز, دەدى مەملەكەت باسشىسى. وسى رەتتە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلتتىق بانككە ۇكىمەتپەن بىرگە ۇزاق مەرزىمدى نەسيەلىك بەلسەندىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ قوسىمشا شارالارىن قابىلداۋدى تاپسىردى.
پرەزيدەنت ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ەلەۋلى جولىنىڭ ءبىرى حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنان قاراجات الۋ ەكەنىن ايتتى. حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىمەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى باعدارلاما 2014 جىلى ماقۇلدانعان بولاتىن. سول سەبەپتى, وسى باعدارلاما بويىنشا حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى, ونىڭ قاتارىندا دۇنيەجۇزىلىك بانك, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى, ازيا دامۋ بانكى, يسلام دامۋ بانكى 5 جىلدا قازاقستانعا 7 ملرد دوللار ءبولۋدى جوسپارلاپ وتىر. ۇكىمەت پەن اكىمدەر وسى باعدارلامانىڭ اياسىن كەڭەيتۋ جانە ەكونوميكاعا قوسىمشا قاراجات تارتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋى قاجەت, دەدى مەملەكەت باسشىسى. بۇدان بولەك, ن.نازارباەۆ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىنە ارنايى توقتالدى.
تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋعا ءبىز زور كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز. بىلتىردىڭ وزىندە رەسپۋبليكادا 9 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل – ەلىمىز ءۇشىن رەكوردتىق كورسەتكىش. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ كولەمى 2016 جىل قورىتىندىسىندا 10 ملن شارشى مەتردەن اسادى دەپ بولجانۋدا. حالىقتى قولجەتىمدى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن ورىنداۋ ءۇشىن 2005 جىلدان بەرى ءتيىستى مەملەكەتتىك باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. دەگەنمەن, كوپشىلىكتىڭ تۇرعىن ۇيگە مۇقتاجدىعى ءالى دە ايتارلىقتاي جوعارى. جۇرتتى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن ورىنداۋ ءىسى كەشەندى جاڭا شارالاردى تالاپ ەتەدى, دەدى پرەزيدەنت.
وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە بىرىڭعاي «نۇرلى جەر» تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلاماسىن ءازىرلەۋدى, وعان قازىرگى قولدانىستاعى باعدارلامالاردىڭ بارلىق ماسەلەسىن كىرىكتىرۋدى تاپسىردى. جاڭا باعدارلامادا مىنا ماسەلەلەردى ەسكەرۋ كەرەك. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن تىكەلەي قارجىلاندىرعاننان گورى, جەكەمەنشىك قۇرىلىسشىلاردى ىنتالاندىرۋ ىسىنە باسا دەن قويعان ءجون. ولاردىڭ تۇرعىن ءۇي سالۋ كەزىندەگى شىعىندارىن ازايتىپ, مەملەكەت ءوز رەسۋرستارىن ينجەنەرلىك جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدار ازىرلەۋگە جۇمىلدىرۋى كەرەك. بۇل بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋدىڭ ۇلەسىن ازايتىپ, جەكە ينۆەستيتسيانى كوبىرەك تارتۋعا مۇمكىندىك تۋدىرادى. سونداي-اق, تولەم قابىلەتى بار تۇرعىندار تاراپىنان سۇرانىستى جانداندىرۋ كەرەك. كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ يپوتەكالىق نەسيە بەرۋىن جانداندىرىپ, پايىزدىق مولشەرلەمەنى سۋبسيديالاۋعا قوسا وزگە دە ارزانداتۋ باعىتىنداعى شارالاردى ويلاستىرۋ قاجەت, دەدى ن.نازارباەۆ.
پرەزيدەنت باعدارلامانىڭ تاعى ءبىر كومپونەنتى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جيناعى جۇيەسى ارقىلى نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جالعاستىرۋ بولۋى تيىستىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن بيۋدجەتتەن تىس قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنە كوشىرۋ كەرەك, ال بيۋدجەتتەن زايمدىق رەسۋرستار قۇنىن تومەندەتۋ ءۇشىن سۋبسيديالاۋ تۇرىندە عانا قولداۋ كورسەتكەن ءجون. جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ قاجەت. بۇل مىندەتتىڭ ورىندالۋى مەملەكەتتىڭ بولىنەتىن جەرلەردى ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگىمەن تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ۇكىمەت مۇنداي ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋعا جۇمسالعان قاراجاتتىڭ قايتارىلۋ تەتىگىن ويلاستىرۋى ءتيىس. بۇل ونى قايتارىمدى نەگىزدە ۇدايى قايتادان پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ن.نازارباەۆ اكىمدەرگە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرگە قولدا بار جەر قورىنا تالداۋ جۇرگىزىپ, باس جوسپارلاردى تيىسىنشە وزگەرتۋ جونىندە ۇسىنىس بەرۋ مىندەتىن قويدى. اكىمدەرگە مەملەكەت مۇقتاجى, سونىڭ ىشىندە جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن جەر ساتىپ الۋعا قوسىمشا قۇقىق بەرۋ كەرەك. كولىككە قاتىستى شەشىمدەردى, قانداي الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم قاجەتتىگىن الدىن الا ويلاستىرۋ قاجەت. بۇل باعدارلامانىڭ ەلەۋلى الەۋمەتتىك اسەرى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. جاڭا جۇمىس ورىندارىنا قوسا, ميلليونداعان قازاقستاندىق تۇرمىس جاعدايلارىن ايتارلىقتاي جاقسارتا الادى. جاڭا باعدارلامانىڭ ماڭىزدى الەۋمەتتىك ءمانىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەتكە «نۇر وتان» پارتياسىمەن بىرلەسىپ, ونى حالىقپەن, جۇرتشىلىقپەن جانە بيزنەس وكىلدەرىمەن بىرگە ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاۋدى تاپسىرامىن, دەدى ەلباسى.
مەملەكەت باسشىسى ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا ايتىلعان مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە بيىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋدى تاپسىردى. باسىمدىعى بار جوبالار مەن ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قوسىمشا 380 ملرد تەڭگە, ونىڭ 280 ملرد تەڭگەسىن مەن بۇگىن ايتقان شارالاردى ىسكە اسىرۋعا, ال 100 ملرد تەڭگەسىن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە, استاناداعى ءبىلىم بەرۋ جانە ينفراقۇرىلىم نىساندارى قۇرىلىسىنا باعىتتالعان جانە وزگە دە شىعىستارعا ءبولۋ قاجەت. ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن ساقتاپ, ودان ءارى جيناقتاۋ ماقساتىمەن 2016 جىلى كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت كولەمىن 400 ملرد تەڭگەگە قىسقارتۋدى, سونداي-اق, ماقساتتى ترانسفەرتتى 50 ملرد تەڭگەگە ازايتۋدى تاپسىرامىن. ۇكىمەت مەنىڭ تاپسىرمالارىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسىندا الداعى ۇشجىلدىق كەزەڭنىڭ شىعىستارىن قاراستىرۋى قاجەت, دەدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
دينارا بىتىكوۆا,
جولدىباي بازار,
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
• 10 قىركۇيەك, 2016
جۇمىستىڭ ءبارى حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن جاسالۋدا
كەشە اقوردادا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتتى. وندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ قازىرگى جاعدايى باياندالىپ, الداعى جوسپارلار پىسىقتالدى.
الەۋمەتتىك احۋال تومەندەمەۋى ءتيىس
ارينە, قازىرگىدەي الەمدىك ەكونوميكانىڭ تۇراقسىز تۇسىندا ەشبىر ەلدىڭ شەكەسى قىزىپ وتىرعان جوق. ال كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر دەمەكشى, جاھان جۇرتىنىڭ نارىق الەمىندەگى جاعدايى ءبىر-بىرىنە اسەرسىز بولمايدى. ەندەشە, قازىرگى كەزەڭدە ۇكىمەتتىڭ ەلدىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتىن السىرەتپەي, ەكونوميكالىق ءوسىمىن ورىستەتۋ باعىتىنداعى جۇمىستارى بۇرىنعىدان دا ەسەلەنە تۇسپەك. مۇنداي ساتتەردە ءار ەل وزىنە تيەسىلىسىن يگەرىپ, ءتيىمدى شەشىمدەرمەن ەكونوميكاسىن بارىنشا دامىتۋعا كۇش سالسا كەرەك. ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا دا ەلباسى الەمدىك ەكونوميكانىڭ قازىرگى قولايسىز احۋالىن ايتىپ, سوعان قاراماستان, ەل ۇكىمەتى xالىقتىڭ جاعدايىن تومەندەتپەۋى تيىستىگىن اتاپ كورسەتتى.
دۇنيە جۇزىندەگى اxۋال جاقسارىپ وتىرعان جوق. ەۋروپا دا, رەسەي دە, توڭىرەگىمىزدەگىنىڭ ءبارى دە اسەر ەتەدى. سوعان قاراماي, ءبىراز شارۋا ىستەپ, جالپى ەكونوميكانىڭ دەڭگەيىن تومەندەتپەۋ ءىس-شارالارىن قولعا الدىق. ەندى, قازىرگى الەۋمەتتىك اxۋالدى قاراپ, قالعان ۋاقىتتا نە ىستەۋىمىز كەرەك, قانداي جاڭا جۇمىستار اتقارۋىمىز قاجەتتىگىن اقىلداسىپ الۋ ءۇشىن كەزدەسىپ وتىرمىز. الداعى ۋاقىتقا قابىلداعان جوسپارلارىمىز بار. ونى وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر. الەمدىك ەكونوميكالىق جاعدايدى, مۇناي باعاسىنىڭ, باسقا شيكىزات باعالارىنىڭ تومەندەپ وتىرعانىن دا كورىپ وتىرسىزدار. ءبىز دە الەمنىڭ ءبىر بولشەگى بولعاننان كەيىن سىرتتا وتىرعانىمىز جوق. وسىنداي جاعدايدا ءبىز جول تاۋىپ, ەكونوميكامىزدى الىپ شىعۋىمىز قاجەت, xالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن تومەندەتپەۋگە بارلىق جاعداي جاساۋىمىز كەرەك, دەدى پرەزيدەنت.
قازىرگى قيىن جاعدايدا قازاقستان وزەكتى شەشىمدەردى دەر كەزىندە قابىلداعانىنا توقتالعان ەلباسى سونىڭ ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ وڭ ديناميكاسىن كورسەتكەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەتتىك قولداۋ ەسەبىنەن ينۆەستيتسيالىق وزەكتىلىكتى ساقتاي بىلدىك. سونىمەن قاتار, جاڭا شىندىق جاعدايىندا دامۋ بويىنشا الداعى بولاتىن قادامداردى وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن جانە كەلەسى جىلى انىقتاۋىمىز كەرەك. قازىر 2016 جىلدىڭ بيۋدجەتى قارالادى. سونىمەن بىرگە, ءبىز كەلەسى ءۇش جىلعا ارنالعان بيۋدجەتتى بەكىتەمىز. ۇكىمەتكە بەكىتۋگە بارعانعا دەيىن ونى بارشامىز بىرگە تالقىلاۋىمىز كەرەك, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
وڭ كورسەتكىش بايقالىپ وتىر
كەڭەيتىلگەن وتىرىستا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى قۋاندىق بيشىمباەۆ ەلىمىزدىڭ قازىرگى ەكونوميكالىق جاعدايى تۋرالى ەسەپ بەردى.
تامىز ايىندا ەكونوميكا تاعى 0,1 پايىزعا وسكەنiن اتاپ وتكiم كەلەدi. وسىلايشا, بيىلعى جىلدىڭ سەگiز ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا iشكi جالپى ءونiمنiڭ ءوسiمi 0,3 پايىزدى قۇراپ وتىر. جالپى العاندا, ماۋسىم ايىنان باستاپ ەكونوميكانىڭ وڭ ءوسiمi بايقالادى. «نۇرلى جول» باعدارلاماسى مەن داعدارىسقا قارسى iس-شارالار جۇمىس iستەي باستادى», دەدi مينيستر. ب.ءبيشىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءوسiم ۇلكەن بولماعانىمەن, قازاقستانداعى جاعداي جاقىن ءارiپتەس ەلدەردەگi احۋالدان جاقسىراق. ءماسەلەن, وسى كەزەڭدە رەسەي, بەلارۋس, قىرعىزستان جانە تاعى دا بiرقاتار ەلدە iشكi جالپى ءونiم تومەندەگەن.
ءمينيستردىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە ەكونوميكا ءوسىمى قۇرىلىس سالاسىندا – 6,7, كولىك سالاسىندا – 4,2, اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 4,9, وڭدەۋ ونەركاسىبىندە – 0,7, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا 0,4 پايىزعا ءوستى. دەگەنمەن, تاۋ-كەن وڭدەۋ سالاسىندا ءبىراز قيىندىق بار. ماسەلەن, اتالعان سالاداعى ءوسىم 4,8 پايىزعا ارتتا قالعان. بۇل مۇناي جانە كومىر ءوندىرۋدىڭ ازايۋىمەن بايلانىستى بولىپ وتىر. الايدا, تابيعي گازدى ءوندىرۋ كولەمى ارتقان, سونداي-اق, ءتۇرلى-ءتۇستى مەتالداردى ءوندىرۋ بوزشاكول مەن اقتوعاي كەن ورىندارىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ارقىلى ءوسىپ وتىر.
«2016 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا تولىق يگەرۋ قامتاماسىز ەتىلىپ, داعدارىسقا قارسى شارالار تولىق ورىندالادى. تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە باعانىڭ نەگىزسىز ءوسۋى توقتاتىلادى. جالپى, ەكونوميكاداعى وڭ وزگەرىستەرگە وراي, ءبىز ءىجو ءوسىمىن جوسپارلانعان 0,5 پايىزدا كۇتىپ وتىرمىز, دەدى مينيستر.
داعدارىسقا قارسى جوسپار اياسىندا ۇكىمەت كاسىپورىنداردى قولداۋ ءۇشىن بىرقاتار شارالار قابىلدادى: تج كولىگى مەن ەلەكتر ەنەرگياسىنا بىرقاتار جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. سونداي-اق, ۆەدومستۆو باسشىسى ايتىپ وتكەندەي, جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان باعدارلامالار ناتيجەسىندە 170 مىڭ جۇمىس ورنى ساقتالدى, ونىڭ ىشىندە 114 مىڭى تۇراقتى. جالپى, قابىلدانعان شارالار 5 پايىز دەڭگەيىندە تۇرعان جۇمىسسىزدىقتى وسىرمەيدى.
2016 جىلى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 60,3 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس جوبالارىنا ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى جۇرگىزۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 16,5 ملرد تەڭگە, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قور قاراجاتىنان 15 ملرد تەڭگە كوزدەلگەن.
قازاقستاندا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» بيزنەستى قولداۋ مەن دامىتۋدىڭ بىرىڭعاي باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جالعاسۋدا, ونىڭ شەڭبەرىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن جۇيەلى قولداۋ شارالارى قابىلدانۋدا.
2016 جىلى 34 جوباعا ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى جەتكىزۋ جۇرگىزىلۋدە.
مينيستر كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيiنiڭ تومەندەگەنى بايقالىپ وتىر. تامىز ايىندا ايلىق ينفلياتسيا 0,2 پايىزعا دەيiن باياۋلاپ, جىل باسىنان 5,4 پايىزدى قۇرادى, دەدى ق.بيشiمباەۆ. تاعى بiر ماڭىزدى فاكتور, ەكونوميكانى كرەديتتەۋ قايتا باستالدى. مينيستردiڭ ايتۋىنشا, ەگەر قاڭتاردان ساۋiرگە دەيiن نەسيەلەر كولەمi تومەندەسە, مامىردان باستاپ ءوسiم بايقالعان. 1 تامىزدان باستاپ نەسيەلەر 0,5 پايىزعا ءوسiپ, 12,7 ترلن تەڭگەنi قۇراعان. ال رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى تاۋار اينالىمى بiرiنشi جارتىجىلدىقتا 30,4 پايىزعا, ياعني 28 ملرد دوللارعا دەيiن تومەندەگەن. ەكسپورت 17,1 ملرد, ال يمپورت 12,3 ملرد دوللاردى قۇراسا, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق رەزەرۆi جىل باسىنان بەرi 4,2 پايىزعا ءوسiپ, 95,2 ملرد اقش دوللارىنا جەتكەن.
نەگiزگi كاپيتالعا تارتىلعان ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمi 4,3 ترلن تەڭگەنi قۇرادى. ونىڭ iشiندە 1,5 ترلن تەڭگەنi مەملەكەتتiك سەكتور سالدى, دەپ اتاپ ءوتتى ق.بيشiمباەۆ. مينيستر ەكونوميكانىڭ شيكiزاتتىق ەمەس سالالارىنا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمiنiڭ ايتارلىقتاي ارتقانىن دا ايتتى. بۇدان بولەك, تiكەلەي شەتەلدiك ينۆەستيتسيا كولەمi ارتىپ, 5,7 ملرد دوللاردى قۇراعان. بۇل وتكەن جىلعى دەڭگەيدەن 5 ەسەگە ارتىق. شەتەلدiك ينۆەستيتسيا, نەگiزiنەن, حيميا, فارماتسەۆتيكا, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس, كولiك, مۇناي ءوندiرۋ سالالارىنا تارتىلدى. تiكەلەي ينۆەستيتسيالار ناتيجەسiندە ەلiمiزدiڭ حالىقارالىق رەزەرۆi جىل باسىنان بەرi 4,2 پايىزعا ءوسiپ, 95,2 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. ۇلتتىق قورداعى اكتيۆ 64,7 ملرد اقش دوللارىنا جەتتi. ءوسiم – 1,9 پايىز, دەدi ق.بيشىمباەۆ.
قارجىلىق احۋال ورنىقتى
القالى جيىندا كەلەسى كەزەكتە قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ ەلىمىزدىڭ قارجىلىق جاعدايى تۋرالى باياندادى. مينيستر ءبىرىنشى كەزەكتە بيىلعى جىلدىڭ 8 ايىنداعى ەل بيۋدجەتى كولەمى بويىنشا رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك قارجى تۇراقتى, ال كىرىستەر بويىنشا العا جىلجۋ بار, سونداي-اق, تاپشىلىق تومەندەپ كەلەدى.
بيۋدجەتتىك قۇرالدار ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ مەن جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ءوسۋىن قوسا العاندا, بىرنەشە مىندەتتەردى شەشۋگە قايتا باعدارلاندى. بۇل «نۇرلى جول» باعدارلاماسى ارقىلى داعدارىسقا قارسى شارالاردى قولداۋدى, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە بەرىلەتىن ترانسفەرتتەر ارقىلى وڭىرلەردى دامىتۋعا جاردەم كورسەتۋدى قاراستىرادى. بارلىق الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەر ورىندالدى. جىلدىڭ باسىنان بەرى بيۋدجەتتىك ۇيىمدار قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىلارى, ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەنديالارى 25 پايىزعا كوتەرىلدى. زەينەتاقىلار مەن باسقا دا الەۋمەتتىك تولەمدەردى يندەكساتسيالاۋ ساقتالىپ وتىر, دەدى قارجى ءمينيسترى.
سونداي-اق, ول جەكەشەلەندىرۋ, م ۇلىكتى جاريا ەتۋ جانە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ۇدەرىستەرىن كەڭەيتۋ ەكونوميكانى جانداندىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسقانىنا توقتالا كەلىپ, وسى جىلدىڭ بيۋدجەتىن ناقتىلاۋعا جانە كەلەسى ءۇش جىلدىق مەرزىمگە وڭ جوسپارلاردى دايىنداۋ ءۇشىن رەسۋرستىق نەگىز قالىپتاسقانىن جەتكىزدى.
ودان ءارى ب.سۇلتانوۆ بيىلعى جىلدىڭ 8 ايىندا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىسى 25 پايىزعا اسىرا ورىندالعانىن ءمالىم ەتتى. ەسەپتى كەزەڭدە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىسى جوسپارعا قاراعاندا 25 پايىزعا ارتىق جۇزەگە اسىرىلدى, بۇل – 800 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى. جالپى, 4 ترلن تەڭگەدەن استام قارجى ءتۇستى. اتالعان كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ 8 ايىمەن سالىستىرعاندا 1,2 ترلن تەڭگەگە نەمەسە 40 پايىزعا ارتىق, دەدى مينيستر. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ءوسىم داعدارىسقا قارسى شارالاردىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعان.
سونىمەن قاتار, سپيكەر كولەڭكەلى ەكونوميكاعا قارسى كۇرەسكە, بيزنەستى قورعاۋعا, رەزەرۆتەردى ىزدەستىرۋ مەن سالىقتىق مادەنيەتتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە اكىمشىلىك شارالار اتقارىلعانىنا ەكپىن بەردى. جارتى ميلليوننان استام دەكلاراتسياعا تالداۋ جۇرگىزىلگەننەن كەيىن, سالىق تولەۋشىلەرگە 85 مىڭ ەسكەرتپە باعىتتالىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە, ءوز ەركىمەن ءجانە سانكتسياسىز بيۋدجەتكە 11 ملرد تەڭگە قوسىمشا تولەندى, دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
بۇدان بولەك, ب.سۇلتانوۆ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى جونىندە ناقتى كورسەتكىشتەردى جەتكىزدى. وسى جىلدىڭ 8 ايىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى 99 پايىزعا جۋىق, ال جەرگىلىكتى بيۋدجەت شىعىستارى 96 پايىزعا ورىندالدى. ناتيجەسىندە, مەملەكەتتىك بيۋدجەت بويىنشا كورسەتكىش 97,1 پايىزدى قۇرادى. بۇل 2015 جىلعا قاراعاندا 0,4 پايىزدىق پۋنكتكە تومەن بولدى. بىراق ءبىز وسى ۇدەرىستى كۇزدە قالپىنا كەلتىرەمىز دەپ ويلايمىن, دەدى مينيستر.
بۇدان باسقا, مينيستر بيىلعى جىلى بيۋدجەتتىڭ مودەرنيزاتسيالىق ناتيجەسى ارتىپ كەلە جاتقانىن مالىمدەدى. 2016 جىلعا 1 ترلن تەڭگەگە جۋىق قارجى 700-دەن استام ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا قاراستىرىلعان. بيۋدجەتتى ناقتىلاعان جاعدايدا ءبىز بۇل ناتيجەنى جاڭا ينۆەستيتسيالارمەن تولىقتىرا الامىز, دەدى ول. ب.سۇلتانوۆتىڭ پىكىرىنشە, الداعى جىلى ءىجو-گە قاراعاندا شىعىستار ءبىرشاما ازايادى, ويتكەنى, شىعىستاردىڭ ءبىر بولىگى تىكەلەي بيۋدجەتتەن ىسكە اسىرىلماي, جەكە سەكتورمەن سەرىكتەستىكتە اتقارىلادى. وسى ورايدا, قارجى ءمينيسترى بىرقاتار ءىرى جوبالار مەملەكەتتىك جەكە سەرىكتەستىك نەگىزىندە ىسكە اسىرىلاتىنىن اتاپ كورسەتتى.
ب.سۇلتانوۆ ودان ءارى داعدارىسقا قارسى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى ۇلتتىق قوردان بولىنگەن 443 ملرد تەڭگەنىڭ يگەرىلگەنىن, ونىڭ ىشىندە 278 ملرد تەڭگە «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلعانىن ءسوز ەتتى.
وسى ارادا مينيستر بيىلعى جىلدىڭ 8 ايىندا «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ سالىقتىق قايتارىمى ارتىپ كەلە جاتقانىنا توقتالدى. سونداي-اق, ول 8 ايدا تىكەلەي جانە جاناما قوسىلعان سالىق تولەۋشىلەردەن بيۋدجەتكە 62 ملرد تەڭگە تۇسكەنىنە نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار, قارجى ءمينيسترى بۇگىندە مەملەكەتتىك كىرىس ورگاندارى «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ قوسالقى مەردىگەرلەرىنە قاتىستى سالىقتىق باقىلاۋدى جۇرگىزىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
ءبىز جەتكىزۋشىلەر مەن مەردىگەرلەردىڭ بارلىق تىزبەسىنە تالداۋ جاساۋدامىز. ءبۇگىندە وسى «پيراميدانىڭ» ءتۇرلى دەڭگەيلەرىندە بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن 245 فيرما انىقتالدى. ونىڭ ىشىندە 27-ءسى بويىنشا تەكسەرۋ اياقتالىپ, قوسىمشا 15,6 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى ەسەپكە الىندى, دەدى ب.سۇلتانوۆ. سونداي-اق, قارجى ءمينيسترى جەكەشەلەندىرۋ, م ۇلىكتى جاريا ەتۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى تولقىنى باستالعان 2014 جىلدان بەرى قۇنى 85,5 ملرد تەڭگەگە باعالانعان 299 نىسان جەكە قولعا وتكەن, ونىڭ ىشىندە 85-ءى بيىلعى جىلدىڭ ۇلەسىندە.
وسى ارادا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جەكەشەلەندىرۋ باعدارلاماسىن تولىق ورىنداۋ ءۇشىن قارجى مينيسترىنە ءتيىستى تاپسىرما بەردى. ەلباسى بۇل باعىتتاعى شارالار لايىقتى دەڭگەيدە ورىندالماسا, ەكونوميكانىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولاتىنىن ەسكەرتتى. سونداي-اق, پرەزيدەنت جەكەشەلەندىرۋ, جاريا ەتۋ ناۋقاندارى ءوتىپ جاتقانىن, جىلجىمايتىن م ۇلىكتەردىڭ دە سانى ارتىپ كەلە جاتقانىن, مۇنىڭ بارلىعىنان تۇسكەن سالىقتىڭ ەسەبىنەن مەملەكەتتىڭ قازىناسىن ارتتىرۋ كەرەكتىگىن, سول ءۇشىن سالىق ساياساتىن جاقسارتۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. ال ب.سۇلتانوۆ بۇل باعىتتاعى جۇمىستار باقىلاۋدا ەكەنىن ايتتى.
ب.سۇلتانوۆ م ۇلىكتى جاريا ەتۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا دا قاتىستى كورسەتكىشتەردى جاريا ەتتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, جىل باسىنان بەرى ءمۇلىكتى جاريا ەتۋدىڭ كولەمى 5 ەسەگە ارتقان.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا قارجى ءمينيسترى الدا تۇرعان مىندەتتەرگە قىسقاشا شولۋ جاساپ ءوتتى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءبىزدىڭ الدىمىزدا بىرنەشە ماڭىزدى مىندەتتەر تۇر. ول بيىلعى جانە كەلەسى جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەت جوبالارىنا قاتىستى. بيۋدجەت ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا باعىتتالاتىن بولادى, ال ونىڭ الەۋمەتتىك بەيىنى كۇشەيتىلەدى. بيۋدجەت زاڭناماسىنا قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا قۇرالدارى بويىنشا ۇسىنىستار دايىندالدى, سونداي-اق تاپشىلىقتى جانە بورىشتى تومەندەتۋ بويىنشا ۇزاق مەرزىمدى شارالار قابىلدانادى, دەدى ول.
ب.سۇلتانوۆ, سونداي-اق, جاريا ەتۋ اكتسياسى اياقتالىپ كەلە جاتقانىنا جانە جىلدىڭ سوڭىنا قاراي الداعى ءتورت ايدا قاتىسۋشىلاردىڭ جاڭا «تولقىنى» كۇتىلىپ وتىرعانىنا توقتالدى. سوندىقتان دا اكتسيانى اياقتاۋعا بايلانىستى جۇمىستار ازاماتتاردىڭ سەنىمىن قامتاماسىز ەتەتىندەي جۇرگىزىلەدى. سونداي-اق, جىلدىڭ سوڭىنا دەيىنگى كەزەڭدە قاراجاتتى ءتيىمدى ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جوبالاردىڭ پايداسىنا قايتا بولە وتىرىپ, قارجى يگەرۋدىڭ ناتيجەلى بولۋىنا مونيتورينگ جاساۋ جالعاسادى, دەدى مينيستر.
ۇلتتىق ۆاليۋتا ۇساقتالمايدى
بۇدان ءارى ءسوز كەزەگى ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى دانيار اقىشەۆكە بەرىلدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانك قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە اقشا جانە ۆاليۋتا نارىقتارىنداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرسا, وعان بىرنەشە سەبەپ ىقپال ەتكەن ەكەن. بۇعان, بىرىنشىدەن, شيكىزات نارىقتارىنداعى الەمدىك كونيۋنكتۋرانىڭ جاقسارۋى سەبەپ بولدى. ەكىنشىدەن, ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ داعدارىسقا قارسى بىرلەسكەن جەدەل شارالارى اسەر ەتتى. ۇلتتىق بانكتىڭ التىن ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى تامىزدىڭ سوڭىندا 30,7 ملرد دوللاردى قۇرادى. وسى جىل باسىنان باستاپ 10 پايىزدى نەمەسە 2,8 ملرد دوللاردى كورسەتتى. ۇلتتىق قوردىڭ ۆاليۋتالىق اكتيۆتەرى 64,9 ملرد دوللار بولسا, بۇگىندە ونىڭ دەڭگەيى وزگەرمەدى, ياعني تۇراقتىلىق بار. بۇل جاعداي ترانسفەرتتەردى ۇلتتىق قوردان جوسپارلى تۇردە الۋعا قاراماستان ورىن الدى. ەل رەزەرۆتەرىنىڭ جالپى سوماسى بۇگىنگى تاڭدا 95,6 ملرد دوللاردى قۇراپ وتىر, دەدى د.اقىشەۆ.
سونىمەن قاتار, ول بيزنەس جانە حالىقتىڭ ۆاليۋتا نارىعىنداعى جاڭا جاعدايعا بايلانىستى بەيىمدەلۋىن قامتاماسىز ەتە كەلە, ءمان-جايدىڭ قالاي بولۋى قاجەتتىگىن تۇسىندىرگەنىن اتاپ ءوتتى. وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن تەڭەستىردىك. سونىڭ ارقاسىندا تاۋار عانا ەمەس, قىزمەت كورسەتۋگە قاتىستى يمپورتتىڭ ءوسۋى بايقالادى, دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى.
د.اقىشەۆ قازىرگىدەي ەكونوميكالىق ءوسىم باياۋلاعان كەزدە جانە سوعان سايكەس, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا ارنايى ءىس-شارالار اتقارۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك الدىندا تۇرعان باسىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى – بانك سەكتورىنىڭ پوزيتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ۇلتتىق بانك BASEL 3 ستاندارتىن ەنگىزۋ بويىنشا بۇعان دەيىنگى قابىلدانعان شەشىمدەردى, ءماسەلەن, بانكتەردىڭ جەكە كاپيتالىن كوتەرۋ بويىنشا شەشىمدى توقتاتا تۇرۋعا ءماجبۇر بولدى. الايدا, مۇنداي جاعداي بانك جۇيەسىن بىرنەشە جىلعا ارتتا قالدىرادى. ال بۇعان نارىقتاعى قازىرگىدەي باسەكەلەستىك جاعدايدا جول بەرۋگە بولمايدى. جاڭا تسيفرلىق تەحنولوگيالار جانە يننوۆاتسيالار جاعداي ەرەجەسىن مۇلدەم وزگەرتىپ, قازىرگى تاڭداعى بانك سەكتورىنىڭ حالىقارالىق ۇردىستەر پەريفەرياسىنا قاراي جىلجۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن. بىزگە قازىرگى زامانعى, جوعارى تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن ۇلتتىق بانك سەكتورى قاجەت. ول ەلىمىزگە ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق مىندەتتەرىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. سول سەبەپتى, ۇلتتىق بانك ەل ۇكىمەتىمەن بىرلەسىپ, 2016 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بانك سەكتورى مەن ەلدەگى كرەديتتىك بەلسەندىلىكتىڭ ارتۋىنا ناقتى ۇسىنىستار ەنگىزۋگە جانە مەملەكەت تاراپىنان بولۋى مۇمكىن قارجىلىق قولداۋدىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا دايىن, دەدى د.اقىشەۆ.
ەلىمىزدىڭ باس بانكيرىنىڭ ايتۋىنشا, 2016 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىندا بيزنەستى نەسيەلەندىرۋ ۇدەرىسى بىرتىندەپ قالپىنا كەلمەك. قازىردىڭ وزىندە وڭ ۇدەرىستەر بايقالىپ كەلەدى. ماسەلەن, ەكونوميكانىڭ جالپى نەسيەسى 0,5 پايىز بولعانىمەن, ەكونوميكانىڭ بۇدان باسقا سەكتورلارىندا ءوسىم بار. شاعىن كاسىپكەرلىككە بولىنگەن نەسيە 3,6 پايىز, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا بولىنگەن نەسيە 13 پايىز, قۇرىلىسقا بولىنگەن نەسيە 3 پايىزدى قۇراپ وتىر. ال جالپى, ەكونوميكانىڭ بارلىق كرەديتتىك قۇرىلىمىنىڭ 83 پايىزى ءبىر جىلدان استام ۋاقىتقا بەرىلگەن نەسيە بولىپ ەسەپتەلەدى, دەدى ول.
وتىرىس بارىسىندا ۇلتتىق بانك توراعاسى, سونداي-اق, بانك سەكتورىنىڭ ەلدىڭ ەكونوميكالىق قاجەتتىلىكتەرىن قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋشى ماڭىزدى ەلەمەنت قانا ەمەس, سوڭعى ۋاقىتتا ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىندا ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ىلگەرىلەتەتىن جانە وسىرەتىن جەتەكشى درايۆەرى بولىپ سانالاتىنىن دا اتاپ ءوتتى. ءبىز بانك جۇيەسىندەگى قارجىلىق داعدارىسقا قارسى تۇيتكىلدەردى شەشۋدە ەداۋىر تاجىريبە جيناقتاپ قالدىق. الايدا, سوعان قاراماستان, اتالعان سەكتوردى قالپىنا كەلتىرۋدەگى پروگرەسس دەڭگەيى تومەن بولىپ تۇر. ماسەلەن, ءالى كۇنگە دەيىن بانكتەردىڭ مەملەكەتتىك كومەك بەرۋ باعدارلامالارىنا تاۋەلدىلىك دەڭگەيى ساقتالۋدا. سالىستىرمالى تۇردە نەسيەنىڭ تومەن رەيتينگىسى دە سول قالىپتا تۇر, دەدى باس بانكير.
بۇل كۇنى ول ۇلتتىق بانكتىڭ ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ ساياساتى مەن تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامىنىڭ «ەركىن ءجۇزۋ» رەجىمىن ودان ءارى جۇزەگە اسىرا بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق بانكتىڭ نەگىزگى مىندەتى – 2016 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت بەلگىلەگەن دالىزگە سايكەس, 6-8 پايىز بولۋىنا قول جەتكىزۋ. ۇلتتىق بانك قارجى-نەسيە سالاسىنداعى تارگەتتەۋ دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمسايتىن بولادى. بۇل رەتتە, ءبىز ينفلياتسيانى قاداعالاۋ باعىتىندا ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ كۇش بىرىكتىرە جۇمىس اتقارۋىنا سەنىم ارتىپ وتىرمىز. ال 2016 جىلى ىشكى ۆاليۋتا نارىعىنداعى جاعداي قالپىنا كەلە باستادى. ايىرباس باعامىنىڭ «ەركىن ءجۇزۋى» وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, تاۋار جانە قىزمەت كورسەتۋ تۇرىندەگى يمپورتتىڭ وسۋىنە اسەر ەتەدى. تەڭگەنىڭ ەركىن ايىرباس باعامىن ەنگىزۋ ۇلكەن قاجەتتىلىكتەن تۋعان ۇدەرىس ەدى. ءبىزدىڭ سوڭعى زەرتتەۋىمىزگە سايكەس, ەكسپورتەرلەر تاراپىنان ىشكى ۆاليۋتا نارىعىندا شەتەل ۆاليۋتاسىن ۇسىنۋ 2013 جىلدان بەرى ەكى ەسەگە ازايعان. ەگەر 2013 جىلى قازاقستانداعى ەكسپورتتىق ءتۇسىمنىڭ 60 پايىزىن قالىپتاستىراتىن 100 ءىرى ەكسپورتەر ۆاليۋتا نارىعىندا 30 ملرد اقش دوللارىن ساتسا, ال 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش 13 ملرد اقش دوللارى بولعان. سەبەبى, ولاردىڭ ەكسپورتتىق ءتۇسىمى 33 ملرد-تان 17 ملرد دوللارعا دەيىن قىسقارعان, دەدى د.اقىشەۆ.
سونىمەن قاتار, ۇلتتىق بانك قور نارىعىن قايتا شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن دا جەتكىزدى. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بانكى جاقىندا عانا قور نارىعىن قايتا شىعارۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى ايتقان بولاتىن. بۇعان سايكەس, ناقتى سەكتوردى قارجىلاندىرۋدى بانكتىك كرەديتتەر كومەگىمەن عانا ەمەس, قور نارىعىندا شىعارىلاتىن بورىشتىق قۇرالدار كومەگىمەن دە قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بالاما الاڭدار قۇرىلاتىنى قاراستىرىلىپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە ءبىز قور نارىعىنا قاراجات تارتاتىن كاسىپورىنداردىڭ بەلسەندى تۇردە ايتارلىقتاي جاندانا باستاعانىن كوردىك. وسىعان بايلانىستى قىسقا مەرزىمدىك وبليگاتسيالار شىعارۋ كوزدەلەدى. ەڭ باستىسى, ءبىز مۇنداي قۇرالدارعا قىزىعاتىن جانە ونى قاجەت ەتەتىن ينۆەستورلاردىڭ بەلسەندىلىگىن بايقاپ وتىرمىز, دەدى د.اقىشەۆ.
د.اقىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, جىل باسىنان بەرى ەلىمىزدە دوللارسىزداندىرۋ ۇدەرىسى انىق بايقالىپ وتىر. ماسەلەن, تەڭگە بويىنشا دەپوزيتتەر 50 پايىزعا دەيىن ارتسا, كەرىسىنشە شەتەلدىك ۆاليۋتاداعى دەپوزيتتەر 4 پايىزعا كەمىگەن. «سولاي بولا تۇرا, قوعام مەن بيزنەستىڭ تەڭگە باعامىنىڭ ەركىن اينالىمىنا بەيىمدەلۋىنە دە ءبىراز ۋاقىت كەرەك. اكتيۆتەردىڭ دوللارلانۋىنان عانا ەمەس, سانانىڭ دوللارلانۋىنان قۇتىلۋ وڭايعا تۇسپەيدى. تەڭگەمەن باعامداۋعا, ۇلتتىق ۆاليۋتامەن ولشەۋگە كەلگەندە قينالىپ جاتاتىندار بار. ۇلتتىق بانك, بۇل ورايدا, اكتيۆتەردى دوللارسىزداندىرۋعا قاتىستى جۇيەلى شارالاردى اتقارىپ كەلەدى, دەدى باس بانكير.
ماسەلەن, ول سانانى دوللارسىزداندىرۋ بويىنشا ينتەرنەت سايتتارىندا كولىكتەر باعاسىن, جىلجىمايتىن جانە باسقا دا م ۇلىكتەردى تەڭگەدەن باسقا كەز كەلگەن ۆاليۋتادا كورسەتۋگە تىيىم سالىنعانىن اتاپ ءوتتى. تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ باعاسىن كورسەتۋدە, ولاردى جارنامالاۋدا تەڭگەنى عانا كورسەتۋ, وزگە شەتەلدىك ۆاليۋتالاردى كورسەتۋگە تىيىم سالۋ شارالارىن قامتاماسىز ەتۋدە زاڭنامالىق ىنتالاندىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرا بەرەتىن بولامىز. ارينە, بۇل جەردە ءبىز ۇلتتىق ۆاليۋتامەن ولشەۋگە كەلمەيتىن جاعدايلاردى ايتىپ وتىرعانىمىز جوق. ماسەلەن, وليمپيادا چەمپيوندارىنا سىياقىنى بەلگىلەگەندە, ولارعا بەرىلەتىن قارجىنىڭ مولشەرىن شەتەلدىك ۆاليۋتامەن ەمەس, تەڭگەمەن ايتۋعا بولادى دەپ ويلايمىن, دەدى ۇلتتىق بانك باسشىسى.
جيىن اياسىندا د.اقىشەۆ, سونىمەن قاتار, ۇلتتىق بانكتىڭ قازاقستاندىقتارعا وزدەرىنىڭ قور-جيناقتارىن اففيرلەنگەن التىنمەن ساقتاۋدى ۇسىناتىنىن دا جەتكىزدى. ءبىز حالىققا وزدەرىنىڭ جيناقتارىن قاراپايىم جانە تۇسىنىكتى تاسىلمەن التىن تۇرىندە ساقتاۋدى ۇسىنامىز, بۇل شىن مانىندە شەتەلدىك ۆاليۋتاعا بالاما بولا الاتىن ەدى. بۇل رەتتە ۇلتتىق بانك ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, وسى نارىقتىڭ وتەمپازدىعىن قامتاماسىز ەتۋدى قاراستىرادى. حالىقتىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتتا التىندى ساتىپ الۋعا, ساتۋعا مۇمكىندىگى بولۋى ءتيىس, دەدى ول بۇل ورايدا.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق بانكتىڭ جالپى العاندا قازىرگى قالىپتاسقان جاعدايدا وزىنە جۇكتەلگەن ءمىندەتتەردى اتقارىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەلە, ەلدىڭ قارجىلىق-نەسيەلىك جۇيەسىنە قاتىستى بانكتىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىمەن حالىقتى ۇنەمى تۇسىنىكتى جانە ۇعىنىقتى تىلدە اقپاراتتاندىرىپ وتىرۋ قاجەتتىگىنە, سونىمەن قاتار, 2007-2009 جىلداردىڭ تاجىريبەسىنەن ساباق الۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى.
* * *
مەملەكەت باسشىسى وتىرىستى ءوزى قورىتىندىلاپ, ۇكىمەتكە بىرقاتار تاپسىرما جۇكتەدى. ەلباسى بۇگىن مەملەكەت الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەت – حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. كۇردەلى جاعدايلارعا قاراماستان, ءبىز 2016 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ بيۋدجەتتىك قىزمەتكەردىڭ ورتاشا جالاقىسىن 30 پايىزعا, ستيپەنديالار مەن جاردەماقىلاردى 25 پايىزعا ارتتىرىپ, زەينەتاقىنى 9 پايىزعا يندەكساتسيالادىق. 673 مىڭ ادامعا مۇگەدەكتىگى جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا تولەنەتىن الەۋمەتتىك جاردەماقىلار كولەمىن 25 پايىزعا ارتتىردىق, دەدى پرەزيدەنت.
سونداي-اق, ن.نازارباەۆ جاڭا ءومىر شىندىعى قوسىمشا ناقتى شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتەتىنىن ايتتى. وسىعان بايلانىستى, مەملەكەت باسشىسى الداعى كەزەڭگە كەلەسى باعىتتار بويىنشا بىرقاتار ناقتى مىندەت قويدى.
جۇمىسپەن قامتۋ – باستى مىندەت
ەلباسى ۇكىمەتتىڭ باستى جۇمىس باعىتىنىڭ ءبىرى بولىپ جاپپاي كاسىپكەرلىك ماسەلەلەرى تابىلاتىنىن اتاپ ءوتىپ, ءتيىستى باعدارلامالاردى ودان ءارى دامىتۋدى جۇزەگە اسىرۋدى جانە قولداۋ قۇرالدارىن جەتىلدىرۋدى تاپسىردى. ۇكىمەت بۇگىندە شاعىن نەسيە بەرۋ اياسىن ودان ءارى كەڭەيتۋ جونىندە شارالار قابىلداۋى ءتيىس. ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتيتىنداردىڭ 60 پايىزى اۋىلدا تۇرادى. وسىعان بايلانىستى, «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» اياسىندا ءبىز 5 وڭىردە قاناتقاقتى رەجىمدە «اۋىلداعى جۇمىس ورنى» جاڭا جوباسىن ىسكە اسىرۋدى باستادىق. وعان 10 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇل جۇمىستى جۇرگىزۋ بارىسىندا كووپەراتسيالاردى دامىتۋ ىسىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولۋ قاجەت. ءتيىستى «كووپەراتسيالار تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ەندى جەر-جەرلەردە ۇلكەن ۇيىمداستىرۋ جانە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى كۇتىپ تۇر. ۇكىمەتكە اكىمدەرمەن بىرلەسىپ, ەلدى مەكەندەردە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وتكىزۋ جانە قايتا وڭدەۋدى قامتاماسىز ەتەتىن كووپەراتيۆتەر ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن, دەدى ن.نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى «بارلىعىنا تەگىن كاسىبي-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ» جوباسى اياسىندا جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. بۇدان بولەك, پرەزيدەنت ۇكىمەتكە جانە اكىمدەرگە ەڭبەك موبيلدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جۇمىسكەرلەردىڭ ءبىر-ءبىرىن تابۋعا ىقپال ەتۋ جونىندەگى جۇمىستاردى باقىلاۋدى ۇستاۋدى تاپسىردى. سونىمەن بىرگە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كاسىپكەرلەر قىزمەتى مەن مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگىنىڭ تەتىكتەرىن بەلسەندى قولدانۋ ءۇشىن شەكارانى كەڭەيتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
بۇگىندە بارلىق جاعداي جاسالىپ, قۇقىقتىق الاڭ قالىپتاستى. قازىردىڭ وزىندە جاعىمدى مىسالدار بار. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدە مەملەكەت بيزنەسپەن بىرلەسىپ مەملەكەتتىك تاپسىرىس جەكە مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە ورنالاستىرۋ ارقىلى ءتيىمدى جۇمىس جاساي باستادى. بۇل جاعدايدا بيزنەس ءوزىنىڭ ينۆەستيتسياسىن قۇرىلىسقا سالادى, دەدى پرەزيدەنت. ەلباسى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ وزدەرىنە باعىنىشتى ۇيىمدارىنا ولاردى باسەكەلەستىك ورتاعا نەمەسە جەرگىلىكتى دەڭگەيگە بەرۋ ماقساتىمەن قايتا ينۆەنتاريزاتسيا وتكىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
ارتاراپتاندىرۋ – ءوسىم ءورىسى
ن.نازارباەۆ جىل سوڭىندا مەملەكەتتىك قازىنانىڭ 830 ميلليارد تەڭگە قوسىمشا كىرىسكە تولىعۋى كۇتىلىپ وتىرعانىن ايتتى. بۇل بيىلدىڭ وزىندە داعدارىسقا قارسى جوسپاردان شىعۋعا جانە ستراتەگيالىق دامۋ مىندەتتەرىن ورىنداۋ ءۇشىن قازىرگى پروبلەمالاردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىعان بايلانىستى, پرەزيدەنت نەگىزگى ءۇش مىندەتكە توقتالدى. ءبىرىنشىسى – اگروونەركاسىپ كەشەنى. مەملەكەت باسشىسى «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جىل سوڭىنا دەيىن اوك-ءتى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى ۇسىندى.
باعدارلامانىڭ باسىمدىقتارى بولىپ نارىققا نەعۇرلىم قاجەتتى ءونىم تۇرلەرىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ جانە ءارتاراپتاندىرۋ, وڭدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەر ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ۇزاق مەرزىمدى قولجەتىمدى نەسيەلەندىرۋ, قىزمەت كورسەتۋ-دايىنداۋ كووپەراتيۆتەرىن, باستاپقى قايتا وڭدەۋدىڭ, ءونىمدى ساقتاۋ مەن وتكىزۋدىڭ ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ, سونداي-اق, سۋارمالى جەردىڭ اينالىمىن ەنگىزۋ تابىلۋى ءتيىس. الداعى بەس جىل ىشىندە كەمىندە 600 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردى اينالىمعا ەنگىزۋ كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن اكىمدەر اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋعا قاتاڭ باقىلاۋ جۇرگىزۋى ءتيىس. بۇل جەرلەردى اپاتتى جاعدايداعى سۋ قويمالارىن جوندەۋ جانە جاڭاسىن سالۋ ەسەبىنەن قاجەتتى سۋ كولەمىمەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك, دەدى ن.نازارباەۆ.
پرەزيدەنت اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى سۋبسيديالاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, ءتيىمسىز سۋبسيديالاۋدى دوعارۋ جانە ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ەلباسى ۆەتەرينارلىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن قوزعاي وتىرىپ, ۇكىمەتكە بيىل اوك-ءتى قولداۋعا قاجەتتى قوسىمشا 97 ملرد تەڭگە قاراجات ءبولۋدى تاپسىردى. بيىل ءسىبىر جاراسى بىرنەشە وڭىردە ورىن الىپ, ادامدار دا قايتىس بولدى. ءبىز اۋرۋدى ەمدەۋگە قاراجاتتى كوبەيتۋدىڭ ورنىنا, ونى تۇبەگەيلى جويۋىمىز قاجەت. اكىمدەر ۆەتەرينارلىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا جەكە جاۋاپتى بولادى. بۇل ماسەلەلەر 2014 جىلدان باستاپ جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى, دەدى ن.نازارباەۆ.
ەكىنشىسى – ەكسپورتتىق الەۋەتتى يندۋستريالاندىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى ەسەبىنەن ءارتاراپتاندىرۋ جايى. پرەزيدەنت بارلىق ەكونوميكا مەن ەكسپورتتىڭ ءارتاراپتانۋى ونىڭ تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى بولاتىنىن, ناتيجەسىندە ۇكىمەت پەن اكىمدەر ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋ جانە دامىتۋعا باعىتتالۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى. ءبىز يندۋستريالىق باعدارلامانىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىنا كوشتىك. تاڭدالاتىن جوبالاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ وتە ماڭىزدى. جاڭا بەسجىلدىقتا شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىق ونىمگە باعىت الۋ قاجەت ەكەنىن باسىپ ايتامىن. ەكسپورتتىق الەۋەت, جوعارى ونىمدىلىك, جاڭاشىلدىق تاڭدالاتىن جوبالاردىڭ نەگىزگى ولشەمدەرى بولۋى ءتيىس. ۇكىمەتكە بۇل باعدارلامانى قولداۋعا قاجەتتى قوسىمشا 112 ملرد تەڭگە كولەمىندە قاراجات ءبولۋدى تاپسىرامىن, دەدى مەملەكەت باسشىسى. بۇدان بولەك, ن.نازارباەۆ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى قىتايمەن «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باستاماسىنىڭ اياسىنداعى كەلىسىمدى ىسكە اسىرۋ بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى.
قازاقستان مەن قىتايدىڭ 51 جوباسىنان تۇراتىن ءتىزىم قۇرىلدى. بۇل جوبالار وسى كەزەڭدە ايرىقشا وزەكتى بولىپ سانالاتىن قوسىمشا قۇن مەن جاڭا جۇمىس ورىندارى تۇرىندەگى جاقسى ەكونوميكالىق اسەر بەرەدى. ۇكىمەت «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باستاماسىنىڭ اياسىندا بەلگىلەنگەن جوبالاردىڭ ۋاقتىلى ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس, دەدى پرەزيدەنت.
ءۇشىنشىسى – كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ. مەملەكەت باسشىسى «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بۇگىندە كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ مەن ەكونوميكانى قولداۋدىڭ باستى قۇرالى بولىپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى. كولىك الەۋەتىن دامىتۋ مەن وڭىرلىك كولىك-لوگيستيكا حابىن قۇرۋ جونىندە مىندەتتەر تۇر. ازيا – ەۋروپا باعىتىنداعى كونتەينەرلىك كولىك تاسىمالىنىڭ كولەمى قارقىندى وسۋدە. بيىلعى جەتى ايدىڭ ىشىندە عانا ول بىلتىرعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 2,5 ەسەگە ارتتى. بۇل جۇمىستى بيىل جالعاستىرىپ, جىل سوڭىنا دەيىن «الماتى – شۋ» تەمىرجولى جەلىسىنىڭ العاشقى ىسكە قوسىلاتىن كەشەنىن, قۇرىق پورتىنداعى پاروم كەشەنىن ىسكە قوسۋدى, 920 شاقىرىمدىق اۆتوموبيل جولىنىڭ قۇرىلىسى مەن قايتا قۇرۋدى اياقتاۋ قاجەت, دەدى ن.نازارباەۆ. پرەزيدەنت كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جونىندەگى باستالعان جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن جەدەلدەتۋگە بيىل قوسىمشا 74 ملرد تەڭگە ءبولۋدى تاپسىردى.
ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا قادام
مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە الداعى ۋاقىتتا ءبىرىنشى كەزەكتە ىسكە اسىرىلۋعا ءتيىس بىرقاتار مىندەتتەر قويدى. ماسەلەن, ن.نازارباەۆ ۇلتتىق قوردان الىناتىن ترانسفەرتتەردى قاتاڭ رەگلامەنتتەۋدى تاپسىردى. تاعى ءبىر ماسەلە – بيۋدجەتارالىق قاتىناستار. سوڭعى 10 جىلدا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ماقساتتى ترانسفەرتتەر ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋ كولەمى ەداۋىر ارتىپ, قارجىلاندىرىلاتىن سالالار دا ايتارلىقتاي كوبەيدى. ونىڭ مولشەرى 2016 جىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن تۇسەتىن قاراجاتتىڭ 36 پايىزىنا جەتتى. جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جوبالاردى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋدى توقتاتۋ قاجەت. بۇل ماسەلەنى اكىمدىكتەر وزدەرى دەربەس شەشۋگە ءتيىس. ۇكىمەتكە بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردى جەتىلدىرۋ جونىندە كەلىسىلگەن ۇسىنىستار ازىرلەپ, ەنگىزۋدى تاپسىرامىن, دەدى پرەزيدەنت.
سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى 2016 جانە 2017 جىلدارى ينفلياتسيا دەڭگەيىن 6-8 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەتتى ماڭىزدى شارت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەركىن ايىرباس باعامىنا كوشۋ ارقىلى ءبىز ءونىم وندىرۋشىلەرىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا قول جەتكىزدىك. وڭدەۋ ونەركاسىپتەرىندەگى ءوسىم قارقىنى قالپىنا كەلە باستادى. بىراق تەڭگە باعامىنا تۇزەتۋ ەنگىزۋ ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ بەلەڭ الۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. بىزگە ينفلياتسيا دەڭگەيىن بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءبىر تاڭبالى سانعا دەيىن تومەندەتۋگە قول جەتكىزۋ ماڭىزدى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك باقۋاتتىلىعى ءۇشىن بۇل اسا قاجەت. سوندىقتان, بيىل باعانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەن ءتيىستى شارالار قابىلداپ, تابيعي مونوپوليالار قىزمەتىنىڭ تاريفتەرىنىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋدى تاپسىرامىن, دەدى ن.نازارباەۆ.
پرەزيدەنت ۆاليۋتا نارىعىنداعى احۋالدىڭ تۇراقتالۋى قازىردىڭ وزىندە وڭ ناتيجە بەرە باستاعانىن ايتتى. دوللارسىزداندىرۋ ۇدەرىسى باستالدى. تەڭگەمەن سالىنعان دەپوزيتتەر ءوسىپ كەلەدى, بۇل بانك قورىن تولىقتىرۋدىڭ تەڭگەلىك بازاسىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تەڭگەمەن سالىنعان دەپوزيتتەر ۇلەسى 2016 جىلدىڭ باسىنداعى 31 پايىزدان 1 تامىزدا 41 پايىزعا دەيىن ارتتى. سوعان وراي نەسيە بەرۋ مولشەرى قايتادان كوبەيە تۇسۋدە. بيىلعى جەتى ايدا شاعىن بيزنەسكە بەرىلگەن نەسيە پورتفەلى 2,1 ترلن تەڭگەدەن 2,8 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى, ءوسىم 740 ملرد تەڭگە نەمەسە 36 پايىز بولدى. دەگەنمەن, قارقىندى ەكونوميكالىق دامۋ ءۇشىن بۇل جەتكىلىكسىز, دەدى مەملەكەت باسشىسى. وسى رەتتە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلتتىق بانككە ۇكىمەتپەن بىرگە ۇزاق مەرزىمدى نەسيەلىك بەلسەندىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ قوسىمشا شارالارىن قابىلداۋدى تاپسىردى.
پرەزيدەنت ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ەلەۋلى جولىنىڭ ءبىرى حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنان قاراجات الۋ ەكەنىن ايتتى. حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىمەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى باعدارلاما 2014 جىلى ماقۇلدانعان بولاتىن. سول سەبەپتى, وسى باعدارلاما بويىنشا حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى, ونىڭ قاتارىندا دۇنيەجۇزىلىك بانك, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى, ازيا دامۋ بانكى, يسلام دامۋ بانكى 5 جىلدا قازاقستانعا 7 ملرد دوللار ءبولۋدى جوسپارلاپ وتىر. ۇكىمەت پەن اكىمدەر وسى باعدارلامانىڭ اياسىن كەڭەيتۋ جانە ەكونوميكاعا قوسىمشا قاراجات تارتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋى قاجەت, دەدى مەملەكەت باسشىسى. بۇدان بولەك, ن.نازارباەۆ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىنە ارنايى توقتالدى.
تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋعا ءبىز زور كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز. بىلتىردىڭ وزىندە رەسپۋبليكادا 9 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل – ەلىمىز ءۇشىن رەكوردتىق كورسەتكىش. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ كولەمى 2016 جىل قورىتىندىسىندا 10 ملن شارشى مەتردەن اسادى دەپ بولجانۋدا. حالىقتى قولجەتىمدى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن ورىنداۋ ءۇشىن 2005 جىلدان بەرى ءتيىستى مەملەكەتتىك باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. دەگەنمەن, كوپشىلىكتىڭ تۇرعىن ۇيگە مۇقتاجدىعى ءالى دە ايتارلىقتاي جوعارى. جۇرتتى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن ورىنداۋ ءىسى كەشەندى جاڭا شارالاردى تالاپ ەتەدى, دەدى پرەزيدەنت.
وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە بىرىڭعاي «نۇرلى جەر» تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلاماسىن ءازىرلەۋدى, وعان قازىرگى قولدانىستاعى باعدارلامالاردىڭ بارلىق ماسەلەسىن كىرىكتىرۋدى تاپسىردى. جاڭا باعدارلامادا مىنا ماسەلەلەردى ەسكەرۋ كەرەك. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن تىكەلەي قارجىلاندىرعاننان گورى, جەكەمەنشىك قۇرىلىسشىلاردى ىنتالاندىرۋ ىسىنە باسا دەن قويعان ءجون. ولاردىڭ تۇرعىن ءۇي سالۋ كەزىندەگى شىعىندارىن ازايتىپ, مەملەكەت ءوز رەسۋرستارىن ينجەنەرلىك جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدار ازىرلەۋگە جۇمىلدىرۋى كەرەك. بۇل بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋدىڭ ۇلەسىن ازايتىپ, جەكە ينۆەستيتسيانى كوبىرەك تارتۋعا مۇمكىندىك تۋدىرادى. سونداي-اق, تولەم قابىلەتى بار تۇرعىندار تاراپىنان سۇرانىستى جانداندىرۋ كەرەك. كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ يپوتەكالىق نەسيە بەرۋىن جانداندىرىپ, پايىزدىق مولشەرلەمەنى سۋبسيديالاۋعا قوسا وزگە دە ارزانداتۋ باعىتىنداعى شارالاردى ويلاستىرۋ قاجەت, دەدى ن.نازارباەۆ.
پرەزيدەنت باعدارلامانىڭ تاعى ءبىر كومپونەنتى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جيناعى جۇيەسى ارقىلى نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جالعاستىرۋ بولۋى تيىستىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن بيۋدجەتتەن تىس قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنە كوشىرۋ كەرەك, ال بيۋدجەتتەن زايمدىق رەسۋرستار قۇنىن تومەندەتۋ ءۇشىن سۋبسيديالاۋ تۇرىندە عانا قولداۋ كورسەتكەن ءجون. جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋ قاجەت. بۇل مىندەتتىڭ ورىندالۋى مەملەكەتتىڭ بولىنەتىن جەرلەردى ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگىمەن تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ۇكىمەت مۇنداي ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋعا جۇمسالعان قاراجاتتىڭ قايتارىلۋ تەتىگىن ويلاستىرۋى ءتيىس. بۇل ونى قايتارىمدى نەگىزدە ۇدايى قايتادان پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ن.نازارباەۆ اكىمدەرگە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرگە قولدا بار جەر قورىنا تالداۋ جۇرگىزىپ, باس جوسپارلاردى تيىسىنشە وزگەرتۋ جونىندە ۇسىنىس بەرۋ مىندەتىن قويدى. اكىمدەرگە مەملەكەت مۇقتاجى, سونىڭ ىشىندە جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن جەر ساتىپ الۋعا قوسىمشا قۇقىق بەرۋ كەرەك. كولىككە قاتىستى شەشىمدەردى, قانداي الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم قاجەتتىگىن الدىن الا ويلاستىرۋ قاجەت. بۇل باعدارلامانىڭ ەلەۋلى الەۋمەتتىك اسەرى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. جاڭا جۇمىس ورىندارىنا قوسا, ميلليونداعان قازاقستاندىق تۇرمىس جاعدايلارىن ايتارلىقتاي جاقسارتا الادى. جاڭا باعدارلامانىڭ ماڭىزدى الەۋمەتتىك ءمانىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەتكە «نۇر وتان» پارتياسىمەن بىرلەسىپ, ونى حالىقپەن, جۇرتشىلىقپەن جانە بيزنەس وكىلدەرىمەن بىرگە ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاۋدى تاپسىرامىن, دەدى ەلباسى.
مەملەكەت باسشىسى ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا ايتىلعان مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە بيىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋدى تاپسىردى. باسىمدىعى بار جوبالار مەن ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قوسىمشا 380 ملرد تەڭگە, ونىڭ 280 ملرد تەڭگەسىن مەن بۇگىن ايتقان شارالاردى ىسكە اسىرۋعا, ال 100 ملرد تەڭگەسىن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە, استاناداعى ءبىلىم بەرۋ جانە ينفراقۇرىلىم نىساندارى قۇرىلىسىنا باعىتتالعان جانە وزگە دە شىعىستارعا ءبولۋ قاجەت. ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن ساقتاپ, ودان ءارى جيناقتاۋ ماقساتىمەن 2016 جىلى كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت كولەمىن 400 ملرد تەڭگەگە قىسقارتۋدى, سونداي-اق, ماقساتتى ترانسفەرتتى 50 ملرد تەڭگەگە ازايتۋدى تاپسىرامىن. ۇكىمەت مەنىڭ تاپسىرمالارىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسىندا الداعى ۇشجىلدىق كەزەڭنىڭ شىعىستارىن قاراستىرۋى قاجەت, دەدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
دينارا بىتىكوۆا,
جولدىباي بازار,
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
الماتىدا KITF 2026 كورمەسىنە 6 مىڭنان استام ادام قاتىستى
تۋريزم • كەشە
الماتىدا دريفت جاساعان جۇرگىزۋشى قاماۋعا الىندى
وقيعا • كەشە
استانادا ماسا مەن شىبىن-شىركەيگە قارسى كۇرەس كۇشەيتىلدى
ەلوردا • كەشە
الماتىدا وقۋشى قىز مەكتەپكە بالتا الىپ كەلگەن
وقيعا • كەشە
