وتكەن كۇننەن الىس جوق, كەلەر كۇننەن جاقىن جوق

قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ «قا­زاق­ستان-2030» ستراتەگياسىندا دا­نىش­پان فيلوسوف سەنە­كا­نىڭ مى­نا ءبىر ناقىلىن تەگىننەن تەگىن كەلتىرمەسە كەرەك: «قاي پورتقا بەت ال­عا­نىن بىلمەيتىن كەمەنىڭ جەلى دە وڭىنان تۇرمايدى». ياعني, تاۋەلسىز قازاقستان سول كەزدىڭ وزىندە ءوزىنىڭ قاي باعىتتا العا باساتىنىن, باسىم دەگەن باعىت­تا­رىن ءدال ايقىندادى. جىل ساي­ىن سول العا قويعان ماقسات-مۇ­راتتارعا جەتۋ ءۇشىن جوسپارلار قۇرىلدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان 20 جىل ىشىندە ادام تانىماستاي وزگەردى. ەلگە 120 ميلليارد اقش دوللارى مولشەرىندە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. رەزەرۆتىك قور­داعى قا­راجات 60 ملرد. دول­لارعا جەتتى, ءبىزدىڭ ەل 126 شەت ەلگە ءونىم شى­عاراتىن بولدى, وتكەن جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى 7% قۇرادى, ورتاشا ەڭبەكاقى 80 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ءجو­نىن­دەگى كورسەتكىشى 26 ساتىعا جو­عارىلاپ, قازاق ەلى 110 ەلدىڭ ءىش­ىن­دە 50-ورىنعا تابان تىرەدى. ەل­با­سىنىڭ دامىعان ەلۋ ەلدىڭ قا­تا­رىندا بولۋ تۋ­رالى العا قوي­عان مىندەتى وسى­لايشا جۇزەگە اس­تى. قازاقستاندا ەڭبەكاقى 5,5 ەسە, زەينەتاقى 4 ەسە جوعا­رى­لا­دى. بۇگىندەر 500 دەنساۋلىق ساق­تاۋ نىسانى سالى­نىپ, پايدا­لا­نۋ­عا بەرىلدى, 750 جا­ڭا مەكتەپتە ءبىز­دىڭ بولاشاعى­مىز – بالالا­رى­مىز بەن نەمەرەلەرىمىز وقىپ جاتىر. مىنانداي دا ءبىر عاجاپ دەرەك بار. 1994 جىلى ەلىمىزدە ءاربىر ادام­عا شاققاندا ىشكى جالپى ءون­ىم تەك قانا 700 دوللاردان كەلسە, بۇگىن ونىڭ مولشەرى 9 مىڭ دول­لار­عا جەتىپتى. ءوسىم – 12 ەسە! مۇن­داي قارقىنمەن دامىعان جەر بەتىندە بىردە-ءبىر تاۋەلسىزدىك ال­عان مەملەكەت جوق ەكەن. ءتىپتى وڭ­تۇستىك كورەيا, سينگاپۋر, مالايزيا دا مۇنداي بەلەسكە جەتە الماپتى. تاۋەلسىز قازاقستاندا ەكونو­ميكانىڭ قارىشتاپ دامىپ, ءال­ەۋمەتتىك-مادەني سالاداعى عا­جاي­ىپ وزگەرىستەردىڭ بولىپ جات­قانىن بۇگىندەر بۇكىل الەم بىلەدى. ءجۇز قىرىقتاي ۇلت پەن ۇل­ىستىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءبىر اتا­نىڭ بالاسىنداي باۋىرلاستىر­عان قازاق ەلىنە كىم دە بولسا بۇگىندەرى قىزىعا قارايدى. ونى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىن­تىماقتاستىق ۇيىمى ءسامميتى كە­زىندە بۇكىل الەم مويىنداعان قايراتكەرلەر دە اعىنان اقتا­رىلا ايتتى. قازاقستاننىڭ ۇلت­ارالىق, كونفەسسياارالىق سالا­دا­عى وڭ تاجىريبەسى – بۇكىل الەم­گە ۇلگى بولارلىق ءۇردىس. بۇل ەندى دالەل­دەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اق­ي­قات. مەن ءجۇر­گەن جەرىمدە, ساي­لاۋ­شى­لار­مەن كەزدەسكەن ءسات­تەردە ەل­با­سى­نىڭ مى­نا سوزدەرىن ۇنەمى ايتا جۇرەمىن: «...قازىر بوي جا­­رىس­تى­را­تىن زامان ەمەس, وي جا­رىس­تى­­راتىن زامان. بىلەكتى ءبىردى جى­عادى, ءبىلىمدى مىڭدى جىعادى. اشۋ – دۇشپان, اقىل – دوس. اشۋ ەمەس, ءبارىن اقىل شەشۋ كەرەك. ەلدىڭ تىنىشتىعىن بۇزۋ ۇلتى­مىزدىڭ بولاشاعىنا بالتا شاپ­قانمەن بىردەي. ءوز حالقىن سۇيە­تىن ادام, ءوز جۇرتىنا جاقسىلىق تىلەگەن كىسى وزگە حالىقتاردى اشىندىرمايدى, ءوز ۇلتىن ەشكىمگە قارسى قويمايدى». مىنە, سوندىقتان دا بولار نۇر­سۇلتان نازارباەۆ «قازاق­ستان- 2030» ستراتەگياسىنىڭ ءبىر تارا­ۋى­نا تولە ءبيدىڭ «بىرلىك جوق جەر­دە – تىرلىك جوق» دەگەن ءسوزىن ەپي­گراف ەتىپ الىپتى. ال ەندى وسى ما­قالانىڭ تاقىرىبىنا شى­عار­عان «وتكەن كۇننەن الىس جوق, كەلەر كۇننەن جاقىن جوق» دەگەن قازاق­تىڭ حالىق ماقالىن دا ءبىز سول تاريحي قۇجاتتان كەزدەستىردىك. ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا سول وتكەن كۇندەردە ءجۇرىپ وتكەن جولدارىمىزدى سارالادى, جەتىستىك-كەمشىلىكتەرىمىزدى تالدادى جانە, ەڭ باستىسى, كەلەر كۇننىڭ مىندەتتەرىن ناقتىلاپ, ۇكىمەتكە, «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكرا­تيالىق پارتياسىنا, بارلىق دەڭ­گەيدەگى اكىمدەرگە, ساياسي پارتيالار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇي­ىم­دارعا ناقتىلى تاپسىرمالار بەردى. سولاردىڭ ەڭ باستىسى – ۇدە­مەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق باعدارلاما. ايتا كەتەيىك, وسى ومىرشەڭ باعدارلامانىڭ ءوت­كەن جىلعى قورىتىندىلارى كو­ڭىل­گە قۋانىش ۇيالاتادى. وسى باع­دارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءنا­تيجەسىندە قازاق ەلى شيكىزاتتىق رەسپۋبليكادان ناعىز يندۋس­تريا­لى ەلگە اينالعالى وتىر. ونىڭ العاشقى قادامدارى قازىردىڭ ءوز­ىندە بەلگىلى. ەندى كەيبىر دەرەكتەرگە توقتالايىق. ەلىمىز بويىنشا 2010-2014 جىل­دارعا ارنالعان ۇدەمەلى ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ءجۇ­زە­گە اسىرۋ شەڭبەرىندە وتكەن جىلدىڭ العاشقى جارتى­جىل­دىعىندا 350 ملرد.تەڭگەدەن استام سوماعا 72 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە استى جانە 12 مىڭ تۇ­راق­تى جۇمىس ورنى اشىلدى. ەك­ىنشى جارتىجىلدىقتا 80 جوبا ىسكە قوسىلدى. 2010 جىلى بار­لىعى 800 ملرد. تەڭگەدەن استام سوماعا 152 جوبا پايدالانۋعا بەرىلدى, 24 مىڭداي جۇمىس ورنى اشىلدى. مال شارۋاشىلىعى ءبىزدىڭ ۇلت ءۇشىن قاشاننان ءداستۇرلى سالا بولعان. تەك سوڭعى كەزدەرى وسى تابىستى سالاعا ءمان بەرىلمەدى. توسكەيدەگى ءتورت ت ۇلىك ازايدى. ەندى ەلباسى العا قويعان مىندەت مال شارۋاشىلىعىن دامىتا ءتۇ­سۋگە ەرەكشە سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز. جانە مۇنىڭ اۋىل تىرشىلىگىن جانداندىرا تۇسۋگە, اۋىل ادام­دارىن جۇمىسپەن قامتۋعا, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اۋىل ءومىرىنىڭ اجارىن كىرگىزۋگە تيگىزەر اسەرى دە وراسان بولماق. قازاقستان پارلامەنتى پا­لا­تا­لارىنىڭ بىرلەسكەن وتى­رى­سىن­دا ەلباسى ءوزىنىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى باستاماشى توپقا, بۇل باستا­ما­نى قولداپ, قول قويعان بەس ميلليوننان استام وتانداستارعا ريا­سىز العىسىن ايتتى. كونستيتۋ­تسيالىق كەڭەس قابىلدانعان قۇ­جاتتاردىڭ زاڭدىلىعى تۋرالى قاۋلى شىعارعاننان كەيىن ءوز شەشىمىن ايتاتىنىن مالىمدەدى. ەندى, مىنە, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ شەشىمى دە بەلگىلى بول­دى. قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى­نىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋ كونستيتۋتسيا تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيتىنى انىقتالدى. مۇنىڭ الدىندا پرەزيدەنت پارلامەنت قابىلداعان كونستيتۋ­تسيا­عا وزگەرىستەر تۋرالى زاڭدى قا­بىلداۋدان باس تارتقانى بەلگىلى. 31 قاڭتار كۇنى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ءۇن­دەۋ ارناپ, بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم قابىلدادى دەپ بىلەمىن. ول رەفەرەندۋمدى جاقتاپ قول قوي­عان بەس ميلليوننان استام ادام­نىڭ شەشىمىنە, باستاماشى توپ پەن زيالى قاۋىمنىڭ, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ جانە «قازاق­ستان-2020» دەموكراتيالىق كۇش­تەر كواليتسياسىنىڭ ۇيعارىمىنا قۇلاق اسا وتىرىپ, مەرزىمىنەن بۇرىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوت­كىزۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىپ, رەفەرەندۋمنان باس تارتتى. ءسوي­تىپ, ول كونستيتۋتسيانىڭ مىزعى­ماستىعىن ساقتاپ قانا قويماي, ناعىز دەموكراتيالىق پرينتسيپ­تەر­دىڭ ادامى ەكەنىن تاعى ءبىر رەت جاريا ەتىپ, دالەلدەدى. ءسوز سوڭىندا «قازاق­ستان- 2030» ستراتەگيالىق باعدارلاما­سىنا قايتا اينالىپ سوققالى وت­ىرمىن. وندا بىلاي دەلىنگەن: «2030 جىلعا قاراي قازاقستان ورتا ازيا بارىسىنا اينالادى جانە وزگە دامۋشى ەلدەر ءۇشىن ۇلگى بولادى دەپ سەنەمىن». توقتارباي قادامباەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.