عالام جاقسىلىق كۇتكەن سامميت

ءۇمىت ارتقان دەڭگەيدەن كورىنە الدى ما؟ قحر-ءدىڭ چجەتسزيان پرو­ۆين­تسياسىنىڭ باس قالاسى – حانچجوۋدا G20 ءسامميتى ءوتتى. بۇل ءسامميتتىڭ قحر ءۇشىن دە, الەمدىك قوعام­داستىق ءۇشىن دە ساياسي ءمانى زور. سامميتكە قحر-ءدىڭ توراعالىق ەتۋى الەمدەگى ءبىرسىپىرا تىڭ جاعدايلاردىڭ پايدا بولۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى: قىتايدىڭ «جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى مەن XXI عاسىر تەڭىز جىبەك جولى» (قىسقارتىلىپ, O&R نەمەسە OROB دەپ تە ايتىلادى) باستاماسىنىڭ حالىق­ارالىق دەڭگەيدە ءجيى ايتىلا باستاعاندىعى; وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىن­دەگى شيەلەنىسكەن جاعدايعا بايلا­نىستى گااگا اربيتراجدىق سوتىنىڭ شىلدە ايىندا تورەلىك شەشىم شىعارۋى; ساد زىمىران جۇيەسىنىڭ وڭتۇستىك كورەيا جەرىنە ورناتىلۋ جوسپارىنىڭ قابىلدانۋى; اقش-تىڭ كەزەكتى پرەزيدەنت سايلاۋى ناۋ­قانىنداعى «اقش ءوزىنىڭ قىتايمەن اراداعى ەكونوميكالىق-ساۋدا قارىم-قاتىناسىن قايتادان قاراستىرۋ كەرەك» دەگەن تاقىرىپتىڭ قىزۋ تالقىعا تۇسكەندىگى... الەم جۇرتى كوز الدىندا جارىسا بوي كورسەتىپ جاتقان بۇل وقيعالار شىنىندا قىتايدىڭ قازىرگى دامۋ قارقىنى جانە ونداعى جەتىستىكتەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى. سوناۋ دەن سياوپين رەفورماسىنان كەيىن, قحر-ءدىڭ دامۋى ساياسي تۇرعىداعى كاپيتاليزمنىڭ بۋدانداسۋى نەگىزىندە ءجۇرىپ وتكەندىگى بارشاعا ءمالىم. ال ەلىنىڭ قۋاتىن كۇشەيتۋ ءۇشىن ءتيىمدى سىرتقى اتموسفەرا مەن قاۋىپسىزدىك ورتا كەرەك ەكەندىگىن تۇسىنگەن قىتاي ۇكىمەتى حالىقارالىق ارەنادا تىنباي جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقاندىعى جۇرتقا ءمالىم. ەكونوميكالىق رەفورماسى جەمىس بەرە باستاعان 1990-جىلداردا-اق قىتايدىڭ اتالمىش باسشىسى ءوز ەلىنە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باس جوسپارىن جاساپ بەرۋمەن بىرگە, حالىقارالىق ارەنادا تاو گۋان يان حۋەي ياعني «تومەن ءپروفيلدى ساياسات جۇرگىزۋ» ستراتەگيا­سىن كورسەتىپ كەتكەن. سودان كەيىنگى شيرەك عاسىر ىشىندە قىتاي ەلى حەپين تسزيۋەتسي, ياعني «بەيبىتشىلىك جولىمەن بيىكتىككە قول جەتكىزۋ» دەگەن ۇراننىڭ جەتەگىندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قالىپتاسقان حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاعى ەرەجە-قاعيدالاردى, ونداعى تەپە-تەڭدىكتى مەي­لىن­شە ساقتاۋعا تىرىسقان. ارينە,  «تومەن پروفيل­دى ساياسات جۇرگىزۋ» يزولياتسيو­نيزمگە جول بەرۋ دەگەن ءسوز ەمەس. وزدەرىنىڭ بىرنەشە عاسىر بويى جيناعان ءتاجىري­بەلەرىنىڭ ارقاسىندا قىتاي حالقى مىناعان كوزدەرى جەتكەن: دۇنيەنىڭ دامۋ ۇدەرىسىنەن تىس ءومىر ءسۇرىپ, ءوزىن ءوزى تۇيىقتا ۇستاعان ەل ءتۇپتىڭ تۇبىندە مەشەۋلەنىپ, وزگەنىڭ ەزگىسىندە قالادى. سونىمەن قوسا, ەكونوميكاسىن ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن قىتايعا سىرتتان قارجى, وزىق تەحنيكا جانە بازار سۇرانىسى كەرەك ەدى. وسىنى ەسكەرگەن قىتاي ۇكىمەتى دەن سياوپيننەن كەيىن دە ءوزىنىڭ گايگە كايفان, ياعني «ەكونوميكالىق رەفورماسىن جۇرگىزىپ, سىرتقا ەسىك اشۋ» ساياساتىن جالعاستىردى جانە الەم قوعامداستىعىمەن ينتەگراتسيالانۋ ءۇردىسىن تەزدەتتى. ال قىتايدىڭ باعىنا ساي سوڭعى 30 جىل ولار ءۇشىن دامۋدىڭ ەڭ قولايلى التىن كەزەڭى بولىپ قالىپتاستى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار: بۇل كەزەڭدە قىتاي ءۇشىن قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان دا, سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىس تۇرعىسىنان دا اسا قولايلى جاعداي تۋىنداعان. كەڭەس وداعىنىڭ قۇلاۋى جانە جاپونيا سياقتى ەلدەردە پاتسيفيزم پيعىلىنىڭ ۇزاققا دەيىن باسىم بولۋى ەۋرازيا مەن تىنىق مۇحيتى ايماقتارىنا سالىستىرمالى تۇردەگى تىنىشتىق پەن قاۋىپسىزدىكتى اكەلىپ, عاسىرلار بويى توڭىرەگىندەگى ەلدەرمەن كۇرەسۋگە ءماجبۇر ەتىپ, ءتىپتى باتىس ەلدەرىنىڭ جارتىلاي بودانى بولىپ تا ۇلگەرگەن قىتاي حالقىنا تۇڭعىش رەت نازارىن ىشكى ىستەرىنە, اسىرەسە ەكونوميكالىق جاعدايلارىنا اۋدارۋلارىنا كوبىرەك مۇمكىندىك بەردى. ال 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتەگى وقيعادان كەيىنگى اقش باستاعان باتىس ەلدەرىنىڭ تاياۋ شىعىسقا نازارلارىن اۋدارىپ, سونداعى بىلىقتاردان شىعا الماي قالعاندىعى قىتاي ءۇشىن ءتىپتى دە قولايلى جاعداي تۋعىزدى. وسى ورايدا, قىتاي ۇكىمەتى مىناداي جايتتاردى جاقسى ءتۇسىنىپ, سوعان لايىقتى ءىس-قيمىل جاساي ءبىلدى: بىرىنشىدەن, ول باتىس ەلدەرى جەتەكشىلىك ەتكەن دۇنيەجۇزىلىك جۇيەدەن قاشۋ ەمەس, كەرىسىنشە, وعان ەنۋ ارقىلى ونداعى قىتايدىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن تەتىكتەردى مەي­لىنشە ازايتتى; ەكىنشىدەن, ول ەۋ­رازيا جانە تىنىق مۇحيتى ايماق­تارىنداعى ءارتۇرلى كوپجاقتى سايا­سي جانە قاۋىپسىزدىك ءىس-شارالارعا بەل­سەندى تۇردە قاتىناسا باس­تادى. دسۇ-عا كىرۋ قىتاي ءۇشىن سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ كوپتەگەن مۇمكىندىگىن اشتى. بۇۇ, شىۇ جانە اسەان سىندى حالىقارالىق نەمەسە ايماقتىق ۇيىمداردا العان ورنى مەن جاساعان ىقپالى قىتاي ءۇشىن قاۋىپسىزدىق كەپىلدىگىن اكەلدى. سونىمەن قوسا, قىتاي  حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, دۇنيەجۇزىلىك بانك, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى, قار­جىلىق تۇراقتىلىق كەڭەسى, حالىق­ارالىق ەڭبەك ۇيىمى, سونداي-اق ەكونو­ميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى (ەىدۇ) سىندى ماڭىزدى حالىقارالىق قارجى-ەكونوميكالىق ۇيىمداردىڭ مىنبەلەرىنەن ءوز ءۇنىن ەستىرتە باستاعان. قىتاي ۇكىمەتى مەن قىتاي حالقى­نىڭ ۇمتىلىسى ءوز جەمىسىن بەردى: ەكونوميكالىق جالپى قۋاتى 10 ترلن-نان استام اقش دوللارىنا جەت­كەن قىتاي ەكونوميكا جاعىنان جاپو­نيانى ارتقا قالدىرىپ, الەم ەلدەرى اراسىندا ەكىنشى ەكونوميكالىق دەرجاۆاعا اينالدى. جانە ول ساناۋلى جىلداردان كەيىن اقش-تى دا ارتقا تاستاۋى ابدەن مۇمكىن. ءوزىنىڭ دامۋىنا ساي, قحر كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردا ۇلكەن ءرول اتقارا باستاعان G20 ءسامميتىنىڭ كەزەكتى تىزگىنىن ءوز قولىنا الۋى – قحر-ءدىڭ مارتەبەسى ارتقاندىعىنىڭ بەلگىسى. 1999 جىلى باستاۋ العان  G20 الدەقاشان «حالىقارالىق ەكونو­مي­كالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ  پرەمەر فورۋمىنا» اينالىپ, الەم ەكونو­مي­كاسىنداعى باسقارۋ ىستەرىنە زور ىقپال جاساي باستادى. G7 جانە G8-بەن سالىستىرعاندا, G20-نىڭ مىناداي ەرەكشەلىكتەرى بار: بىرىنشىدەن, G20-نىڭ كولەمى كەڭىرەك. G20-عا دامىعان ەلدەر دە, دامۋشى ەلدەر دە كىرەدى. G20-نىڭ قۇرامىنا الەم حالقى سانىنىڭ ۇشتەن ەكىسى, تەرريتورياسىنىڭ 60%-ى, ءوندىرىس قۋاتىنىڭ 85%-ى جانە ساۋدا كولەمىنىڭ 80%-ى  كىرەدى. ەكىنشىدەن, G20 تەڭدىك پرينتسيپكە بەيىم. مۇنداعى ءىس-ارەكەتتەر كوبىرەك كونسەنسۋس قاعيداسى بويىنشا اتقارىلىپ, دامۋشى ەلدەر مەن دامىعان ەلدەر حالىقارالىق ەكونوميكا جانە قارجى ماسەلەلەرى جونىندە تەڭ دارەجەدە پىكىر الماسا الادى. ۇشىنشىدەن, G20 ءوزىنىڭ ءتيىم­دىلىگىن كورسەتۋدە. وسىعان دەيىنگى G20 سامميتتەرىندە قابىلدانعان ءبىر­سىپىرا شەشىمدەر الەم جۇرتىنىڭ قار­جىلىق داعدارىستى تەجەپ, ەكونو­ميكانى دامىتۋ ىستەرىنە, حالىق­ارالىق قارجى جانە ۆاليۋتا جۇيە­لەرىنە باعىتتالعان رەفورمالاردىڭ ءىل­گەرىلەۋىنە وڭ ىقپال جاساپ كەلگەن. سوندىقتان, G20 ءسامميتىنىڭ حانچجوۋ قالاسىندا وتكىزىلۋى قحر-ءدىڭ حالىقارالىق ەكونوميكالىق سايا­ساتتاعى ماڭىزدى ورنىن كورسەتەدى. حانچجوۋ قالاسىندا وتكەن سام­ميتتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. مۇنداعى كوزگە بىردەن كورىنەتىن جايت – سامميتكە قاتىسۋشىلاردىڭ قۇرامىنداعى وزگەشەلىك. وعان بۇۇ, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, دۇنيەجۇزىلىك بانك, دۇنيەجۇزىلىك ساۋ­دا ۇيىمى,  قارجىلىق تۇراقتىلىق كەڭەسى, حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى سىندى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بىرگە, حالىقارالىق ارەنادا وزىندىك ىقپالى بار ءبىراز جەكە مەملەكەتتەر دە شاقىرىلدى. بۇل تۋرالى قحر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆان ي بىلاي دەگەن بولاتىن: «قىتاي تاراپى G20-عا اسەان-عا توراعالىق ەتەتىن لاوستى, افريكا وداعىنا توراعالىق ەتەتىن چاد ەلىن, افريكا دامۋىنىڭ جاڭا ارىپتەستىگى جوباسىنا توراعالىق ەتەتىن سەنەگالدى, سونداي-اق دامۋشى مەملەكەتتەرگە وكىلدىك ەتە الاتىن ەكى ءىرى ەل, ياعني قازاقستان مەن مىسىر ەلدەرىن دە حانچجوۋداعى G20 سامميتىنە شاقىردى... وسى جولعى سامميت G20 تاريحىنداعى دامۋشى ەلدەر ەڭ كوپ قاتىساتىن, وكىلدىك ەرەكشەلىگى كوبىرەك, ينكليۋزيۆتى سامميت بولماق». جوعارىداعى ەرەكشەلىك اۋەلى قىتاي ۇكىمەتىنىڭ حالىقارالىق ەكونوميكانى قالاي دامىتۋ كەرەك دەگەن جالپى تۇسىنىگىمەن, ونداعى تىڭ ۇستانىممەن بايلانىستى دۇنيەگە كەلىپ وتىر. 2016 جىلعى 17 تامىز كۇنى قىتاي ۇكىمەتى تاراپىنان بەيجىڭدە وتكىزىلگەن «OROB-تى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى قىزمەتتىك فورۋمىندا» قحر توراعاسى سي تسزينپين تۇڭعىش رەت شيتسزيە تسزينتسزي زاي پينحەن, ياعني «الەم ەكونوميكاسىن قايتادان قالىپتاستىرۋ» دەگەن ۇعىمدى ۇسىنىپ وتىر. وسىلايشا قحر ءوزىنىڭ قازىرگى حالىقارالىق ەكونوميكالىق ساياساتىنا, ونداعى ەرەجە-قاعيدالارعا كوڭىلى تولمايتىندىعىن, ەندىگى كەزەكتە سول ساياسات پەن ەرەجە-قاعيدالاردى قىتايدىڭ مۇددەسىنە ساي ەتىپ وزگەرتۋگە ءوزى بەلسەندى تۇردە كىرىسكىسى كەلەتىندىگىن اڭعارتىپ وتىر. ال مۇنىڭ ءوزى سىرتقى كوز ءۇشىن قحر-ءدىڭ شيرەك عاسىردان بەرى ۇستانىپ كەلە جاتقان تاو گۋان يان حۋەي, ياعني «تومەن ءپروفيلدى ساياسات جۇرگىزۋ» ستراتەگياسىنان اۋىپ بارا جاتىر ما دەگەن اسەر قالدىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا, الەم جۇرتى حانچجوۋ قالاسىنداعى G20 سامميتىنە قۇلاق ءتۇردى. مۇندا ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىمەن قاتار, كوپتەگەن ساياسي, قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى دە كەڭىنەن تالقىلاندى. حالىقارالىق ورتاق مۇددە ەسكەرىلدى. قورىتا ايتقاندا, حانچجوۋ قالاسىندا اياقتالعان G20 ءسامميتى الەم حالىقتارىنىڭ يگىلىگىنە جارايتىن ەكونوميكالىق شەشىمدەر قابىلداۋعا ۇمتىلىس تانىتتى. ەندى سول ارقىلى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ كەلەشەك دامۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزسە دەگەن تىلەك بار. باقىت ەجەنحان ۇلى, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى