بۇل جانتۇرشىگەرلىك وقيعانى ارادا ءۇش اي وتكەن سوڭ «يزۆەستيا» گازەتى جازعان. ءتىلشى م.سۋۆينسكيدىڭ 1937 جىلعى 2 ساۋىردە جارىق كورگەن وسى ماقالاسىن 5 ءساۋىردە «كازاحستانسكايا پراۆدا» كوشىرىپ باسقان. كوپ كەشىكپەي ودان ەۋروپاداعى اق ەميگرانتتار دا حاباردار بولعان. وعان دالەل – بولگاريانىڭ ۆارنا قالاسىندا شىعىپ تۇرعان «رۋسسكوە سلوۆو» باسىلىمىنداعى اقپارات. 1917 جىلعى ۋاقىتشا ۇكىمەت كەزىندە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان, كەيىن شەتەلگە قونىس اۋدارعان كنياز پ.ميليۋكوۆتىڭ جەكە قورىندا ساقتالعان جوعارىداعى گازەتتىڭ 1937 جىلعى 23, 24 جانە 29 ساۋىردەگى «ا.ي.دۋتوۆ» اتتى ماقالادا بىلاي دەلىنگەن. «...اتامان دۋتوۆتىڭ قازىرگى كەزدەگى كوزى ءتىرى دوستارى ونى اتىپ تاستاعان (اتقان دەپ جازىلماعان –
رەد.) قىرعىزدىڭ (ۇيعىردىڭ –
رەد.) ءبىرى قوجامياروۆتىڭ ايەلى مەن قىزىن ءولتىرىپ, ودان كەك الدى».
قۇداي باسقا بەرمەسىن دەيىك. قاجەت كەزدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ قيىن تاپسىرماسىن قايمىقپاي ورىنداعان, ودان كەيىنگى بەيبىت كەزەڭدە بەل شەشپەي ەڭبەكتەنگەن جانعا جوعارىداعى جاعدايدىڭ وتە ۇلكەن سوققى بولىپ تيگەنى انىق. سۇمدىعى سول, اق كازاكتار جىبەرگەن جانسىزدىڭ قولىنان ازاپتالىپ ولتىرىلگەن انا مەن قىز دەنەسىنىڭ جەتى كۇن بويى جەرلەنبەۋى. وبلىستاعى ورگان ادامدارى كەلىپ كورگەنشە, مىنە, وسىنداي كەلەڭسىز جاعداي ورىن العان. سوعان قاراماستان قايعىلى وقيعادان كەيىن دە بويىنان ءومىر سۇرۋگە دەگەن كۇش-قايرات تابا ءبىلگەن ماحمۇد قوجامياروۆ وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان جۇمىستاردى قادەري-حالىنشە اتقارىپ جۇرەدى. سوڭعى قىزمەتى جاركەنت قالالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەكەن. سول كەزدە وعان قارسى تاعى ءبىر ءزابىر باستالادى. ول حالىق جاۋى دەگەن جالا ەدى. تاعىلعان ايىپ ءتۇرى – «جەرگىلىكتى جەردەگى كەڭەس بيلىگىن باسىپ الۋعا ۇمتىلعان زيانكەستىك ارەكەت». وسىنداي «ۇيعارىممەن» الماتى وبلىستىق نكۆد ۇشتىگى 1938 جىلعى 19 قازاندا ماحمۇد قوجامياروۆتى اتۋ جازاسىنا كەسەدى. ارتىندا قالعان جالعىز ۇلى اكەسى وققا بايلانعان 3 جىلدان سوڭ سوعىسقا جىبەرىلەدى. مۇراعات قۇجاتتارىندا ول بەيباق تۋرالى «حابارسىز كەتتى» دەگەننەن باسقا دەرەك جوق.
ال اتىشۋلى وپەراتسياعا, ياعني اق كازاكتار اتامانىنىڭ كوزىن جويۋعا تىكەلەي قاتىسقان ءۇشىنشى ادام مۇقاي بايسىماقوۆ شە؟ بۇل قانداسىمىز تۋرالى ءبىز نە بىلەمىز؟ ۇقك مۇراعاتىندا ونىڭ 1895 جىلى جاركەنت وڭىرىندەگى بۇرحان اۋىلىندا ومىرگە كەلگەندىگى ايتىلادى. شالا ساۋاتتى كىسى ەكەن. ارحيۆ دەرەكتەرى وسىلاي دەسە, جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى نۇرىمباي بەكقۇليەۆ ءوزىمىز جوعارىدا سىلتەمە جاساعان قولجازباسىندا ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جاننىڭ ومىرگە كەلگەن جىلى 1895 ەمەس, 1884, ال تۋعان ەلدى مەكەنى بۇرحان اۋىلى ەمەس, تالدى قىستاعى ەكەنىن ايتادى. وزدەرى مۇقاي, كودەك دەگەن اعايىندى ەكى جىگىت ەدى دەيدى. ولار اكەلەرىنەن جاستاي جەتىم قالىپ, اركىمگە جالدانىپ كۇن كەشەدى. 1912-1914 جىلدارى قۇلجا قالاسىنداعى اتاقتى كوپەس ۇسەيىنباي مۇساباەۆتىڭ بىلعارى زاۋىتىندا جۇمىس ىستەيدى. 1918 جىلى جاركەنتتە كەڭەس وكىمەتى ورنايدى. بىراق مۇنداعى اسكەري گارنيزون قالانى قورعاۋعا, ونى ۇستاپ تۇرۋعا قابىلەتسىز ەدى. ورتالىقتان كەلگەن قىزىل كوميسسارلار وسى ءالسىز, وسال تۇستى تەز بايقايدى. سويتەدى دە قوسىمشا كۇشتى جەرگىلىكتى جەردەگى ەرىكتىلەردەن وتە قىسقا مەرزىمدە جاساقتاپ, كۇشەيتۋگە ۇران تاستايدى. سوندا توڭىرەكتەگى اۋىل كەدەيلەرىن جيناپ اكەلىپ, شاقىرۋعا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءۇن قوسقان مۇقاي بايسىماقوۆ ەدى. ءسويتىپ ول جانە ونىڭ نيەتتەستەرى قىزىل ارميا قاتارىنا جازىلىپ, ياكوۆ لاكوۆتىڭ قازاق اتتى اسكەر پولكىن قۇرايدى. قاپال جانە اباكۋموۆكا ءۇشىن بولعان ۇرىستارعا قاتىسادى. ەكى رەت جارالانعان سوڭ جاركەنتكە ورالۋعا رۇقسات بەرىلىپ, وسىنداعى ميليتسيا بولىمىنە قىزمەتكە الىنادى.
ودان كەيىن اعايىندى مۇقاي, كودەك بايسىماقوۆتاردىڭ 1921 جىلعى 6 اقپانداعى وپەراتسياعا قاتىسقانى الدىڭعى تاراۋلاردا باياندالعان وقيعالاردان بەلگىلى. سودان ەكى اي وتكەن سوڭ باسشىسى دا, قوسشىسى دا قامتىلعان ءبىر توپ ۋەزدىك ميليتسيا قىزمەتكەرلەرى تاشكەنتكە شاقىرىلادى. مۇنداعى ماراپات, العىس جانە ءتۇرلى قۇرمەت كورسەتۋ راسىمدەرىنەن كەيىن جەتىسۋ وڭىرىنەن كەلگەن ميليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىر توبى وسىندا قالدىرىلىپ, فەرعانا باسماشىلارىنىڭ قۇرباشىسى كورشيرماتقا قارسى ۇرىستارعا جىبەرىلەدى. بۇلاردىڭ قاتارىندا مۇقاي بايسىماقوۆ تا بار ەدى. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ورتالىق ازياداعى ول ساپاردان 6 ايدان كەيىن ورالادى دا جاركەنتكە كەلىپ, ميليتسياداعى جۇمىسىن قايتا جالعاستىرادى.
وسىدان كەيىن, قۇرمەتتى وقىرمان, مۇقاي بايسىماقوۆقا قاتىستى مالىمەتتەر جەلىسى ۇزىلەدى. سويتەدى دە ونىڭ اتى-ءجونى 1938 جىلى ءبىر جەردەن قىلاڭ بەرىپ, قايتا جوق بولادى. ول – ۇقك مۇراعاتىنداعى كۋا رەتىندەگى جاۋاپ الۋ كەزىندە ساقتالىپ قالعان دەرەك. ونداعى ءماسەلە ءبىر تاقىرىپتى انىقتاۋعا, اتاپ ايتقاندا, 1921 جىلعى اق كازاكتار اتامانىنىڭ كوزىن جويۋدىڭ الدىنداعى جاعداي مەن وپەراتسيانى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندەگى وقيعانى كۋاگەر سوزىمەن ناقتىلاۋعا ارنالعان. مۇقاي بايسىماقوۆتىڭ سونداعى, ياعني 1938 جىلدىڭ 12 قاڭتارداعى كورسەتۋى بويىنشا ماسەلە بىلاي. «جاركەنت ميليتسياسىنىڭ باستىعى ق.چانىشەۆتى («سىرت كوز ءۇشىن») تۇتقىنعا الاردان ءبىر اي شاماسى بۇرىن م.قوجامياروۆ پەن م.بايسىماقوۆ چك-دان ا.دۋتوۆتى ءولتىرۋ جونىندە تاپسىرما العان. بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا (ايدا) بۇلار وپەراتسيانى جۇزەگە اسىرۋعا قول جەتكىزە المايدى. سول كەزدە چك بىرنەشە ادامدى كەپىل رەتىندە تۇتقىندايدى دا ق.چانىشەۆتى («ءتۇرمەدەن قاشىرىپ») قىتاي اۋماعىنا جىبەرەدى. شەكارادان وتكەن سوڭ ول («ەكەۋىن تاۋىپ الىپ») قايتكەندە دە اق گۆاردياشىلار اتامانىنىڭ كوزىن جويىپ, كەڭەس جەرىنە قايتا ورالۋدى ۇسىنادى. ويتكەنى تاپسىرما ورىندالماعان جاعدايدا ولار ءۇشىن چك-دا كەپىلدىككە الىنعان 8 ادام زارداپ شەگەتىنى انىق-تىن. بۇدان ءارى م.بايسىماقوۆ مىنانى كورسەتەدى (ويلاستىرىلعان وپەراتسيا باستالادى). (سوندا) م.قوجامياروۆ پەن م.بايسىماقوۆ اق گۆاردياشىلار گەنەرالىن ولتىرەدى. اتاپ ايتقاندا, م.قوجامياروۆ اتامان ا.دۋتوۆتى, ال م.بايسىماقوۆ ونى كۇزەتۋشى ادامدى وققا بايلايدى».
دەمەك, ءبىزدىڭ ءسوز ەتىپ وتىرعان كەيىپكەرىمىز 1938 جىلعا دەيىن بار ەكەن. وعان ونىڭ جوعارىداعى نكۆد وكىلىنە بەرگەن تۇسىنىكتەمەسى دالەل. ال ودان كەيىن شە؟ بۇعان دەگەن جاۋاپتى ءبىز ەندى مۇراعاتتان ەمەس, مۇقاي بايسىماقوۆتىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ايتقان سوزدەرىنەن تابامىز. ولاردىڭ ءبارى قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى. جاركەنتتەن ونشا قاشىق ەمەس المالى اۋىلىندا تۇرادى.
– اتامىز 1938 جىلى قىتايعا قونىس اۋدارىپتى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن كەيىپكەرىمىزدىڭ نەمەرەسى تۇرالى. – جاز كەزى ەكەن. وتباسىمەن ءوتىپ بارىپ, شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى شيپانزە قىستاعىنا تۇراقتاپتى.
– شەكارا 1934 جىلى جابىلدى ەمەس پە؟ بۇل وڭىردەگى ارعى بەتكە جاسىرىن وتۋگە ارەكەتتەنگەندەردىڭ ەڭ سوڭعى كورىنىستەرى 1936 جىلى تىركەلگەنىن ايتادى قورعاس شەكارا زاستاۆاسىنىڭ كەزەكشىلىك جۋرنالى. سودان سوڭ.., ءيا, سودان سوڭ اتاڭىزدىڭ ارعى بەتكە وتۋىنە نە سەبەپ بولعان؟ وندا نە ىستەپ, قانداي كاسىپپەن شۇعىلدانعان؟
– شەكارانىڭ ول ۋاقىتتا اشىق نە جابىق ەكەندىگىنەن حابارىمىز جوق, – دەپ سوزگە ارالاستى وسى كەزدە مۇقايدىڭ ەكىنشى نەمەرەسى تۇرعانبەك. – بىراق اتامىزدىڭ سول جىلى ارعى بەتكە وتكەنى راس. تۋعان جەردەن كەتۋىنە ول كىسىنىڭ ءبىر كەزدەرى ءوزىن بىلەتىن چك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ازايىپ, ارىزقوي اڭدۋشىلاردىڭ مولايىپ, «حالىق جاۋى» دەگەن قورقىنىشتى اتتان قورعاپ قالاتىن ەشكىمنىڭ بەل شەشىپ شىقپاعانى سەبەپ بولعان. ارعى بەتكە بارعان سوڭ دۇكەن ۇستاپتى. ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسىپ كۇن كورگەن. بۇل ايتىپ وتىرعاندارىمىز اجەمىز اقدانا مەن اعالى-ءىنىلى اكەلەرىمىز نۇرمۇقا, قاشقىنبەكتىڭ اڭگىمەلەرىنەن ەسىمىزدە قالعان دەرەكتەر.
وسىدان كەيىن تۇرالى مەن تۇرعانبەك بىزگە تومەندەگىدەي جاعدايدى ايتتى. جاركەنتتەن جانساۋعالاپ ارعى بەتكە وتكەندە دە مۇقاي بايسىماقوۆتىڭ ومىرىندە تىنىشتىق بولماعان. شيپانزە قىستاعىنداعى دۇكەنىنە ءسۇيدىننىڭ ورتالىق بازارىنان زات الۋعا كەلگەن ونى 1918-1920 جىلدارى مۇنىمەن كونتراباندالىق بايلانىس ۇستاعان ۇيعىر, دۇنگەندەردىڭ بىرەۋى تانىپ قالادى. سويتەدى دە 1921 جىلعى اقپانداعى اتىشۋلى وقيعادان كەيىن ول زاۋالدىڭ كىمنەن كەلگەنىن ءبىلىپ, ىشتەن تىنىپ جۇرگەن اق كازاكتارعا جەتكىزەدى. ارعى جاعى تۇسىنىكتى. ءسوز جەتكىزۋشى سىبىس يەسى سىيلىقپەن اتالىپ وتىلەدى. مۇقاي بايسىماقوۆ «باققان مالىن ورىس كوردونىنداعى ەگىنگە ءتۇسىردى» دەگەن جالامەن گوميندان شەرىكتەرىنە ۇستاتىلادى.
– سودان كوپكە دەيىن حابار بولماپتى, – دەدى وسى اراعا كەلگەندە تۇرعانبەك. – 1946 جىلى شىڭجاڭداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى جەڭىسكە جەتىپ, تۇرمەدەگىلەر قاپاستان بوساماي ما؟ مىنە, سول كەزدە اقدانا اجەمىزگە شەرعالي, بولىسبەك دەگەن ەكى كىسى كەلىپ جولىعادى. ولار ءۇرىمشى اباقتىسىندا مۇقاي بايسىماقوۆپەن بىرگە جاتقانىن, جەندەتتەردىڭ اتامىزدى ۇرىپ ولتىرگەنىن جەتكىزەدى. ول كەزدەرى ءبىز جوقپىز, ومىرگە ءالى كەلمەگەنبىز. ال 1962 جىل ەسىمىزدە. شەكارادان ءوتىپ, اتامەكەنگە ورالدىق. وسى المالى اۋىلىنا ورنىققان سوڭ اجەم جاركەنتكە بارىپ كوپ ىزدەندى. 1965 جىلى ن.ميلوۆانوۆ دەگەن كىسى كەلىپ, اتامىزدىڭ تۋعان ۇلدارى, ءبىزدىڭ اكەلەرىمىز نۇرمۇقا, قاشقىنبەكپەن ۇزاق اڭگىمەلەستى. ناتيجەسى – 1967 جىلى جارىق كورگەن «كورىنبەيتىن مايدان» جيناعىنداعى دەرەكتى وچەرككە مۇقاي بايسىماقوۆتىڭ كەيىپكەر بولىپ كىرۋى. اجەم اقدانا سول كىتاپتىڭ شىققانىن كورىپ, 1973 جىلى ومىردەن وزدى.
اڭگىمە سوڭىندا ءۇي يەلەرىنەن مۇقايدىڭ ءىنىسى كودەك تۋرالى سۇراۋدى دا ۇمىتقانىمىز جوق. سەبەبى اقتار اتامانىنىڭ كوزىن جويۋ وپەراتسياسىنداعى قۇجاتتاردا ونىڭ دا ەسىمى اتالىپ وتەتىندىگى بار. بىراق كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز-ءتىن. تۇرعانبەكتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ول كىسى وتە شاپشاڭ, العىر, كەرەمەت شاباندوز جىگىت رەتىندەگى قاسيەتىمەن ەل ەسىندە قالىپتى. وكىنىشتىسى, اۋرۋشاڭ ەكەن. ۇيلەنبەگەن. 1935-1936 جىلدارى سارىوزەك ستانساسى ماڭىندا ومىردەن وزىپتى. «باسقا دەرەك, ءمالىمەتتى بىلمەيمىز», دەدى ءۇي يەلەرى.
ەندى اق گۆاردياشىلار اتامانىنىڭ كوزىن جويۋ جونىندەگى وپەراتسياعا قاتىسقانداردىڭ ىشىندەگى كەلەسى ەكى ادامعا كەلەيىك. ولار – عازيز جانە ناسىر ۋشۋرباكيەۆتەر. الدىمەن عازيز تۋرالى بىرەر ءسوز. ۇقك مۇراعاتىندا ونىڭ 1904 جىلى ۇيعىر وتباسىندا ومىرگە كەلگەندىگى ايتىلعان. جاركەنت قالاسىنىڭ تۋماسى ەكەن. شالا ساۋاتتى بولعان. 17 جاستاعى جالىن جىگەر, جاس تۇلەكتىڭ وتە قاۋىپتى تاپسىرمانى ورىنداۋعا قاتىسقاندىعى ۆچك-نىڭ ونى №6990 كۇمىس ساعاتپەن ماراپاتتاۋ تۋرالى 1921 جىلدىڭ 6 مامىرىنداعى №2354 كۋالىكپەن راستالادى.
عازيز ۋشۋرباكيەۆتىڭ ءوزىنىڭ كورسەتۋى بويىنشا ول: «چانىشەۆتىڭ (قۇلجاداعى) تۋىستارىنىڭ ءوتىنىشىمەن جاركەنتتە (سىرت كوز ءۇشىن) «تۇتقىندالعان» قاسىمحاندى بوساتۋعا قىزىل ارميا باسشىلارىمەن جاسالاتىن ايىرباس ماسەلەلەرى بويىنشا كەڭەستىك جانە قىتايلىق بيلىك اراسىنداعى حات جازىسۋدىڭ تاسۋشىسى بولعان جانە (كەيىن) قىتاي اۋماعىنا ءوتىپ, وقيعا الدىندا سوندا جۇرگەن چانىشەۆپەن كەزدەسكەن». ءسوز ورايىندا اتاپ ايتاتىن نارسە, 1921 جىلدىڭ 6 اقپانى كۇنى تاڭەرتەڭ وپەراتسيانى: «باستاي بەرىڭدەر!» – دەپ جاركەنتتەن سۇيدىنگە حابار الىپ كەلگەن مىنە, ناق وسى عازيز ۋشۋرباكيەۆ. وكىنىشتىسى, وسىنداي جىگەرلى, وجەت ازاماتتىڭ عۇمىرى قىسقا بولعان. 20-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا ءۇيلەنبەگەن كۇيى اۋىرىپ ءجۇرىپ ءومىردەن وتكەن. باسقا دەرەك جوق.
ال كەرىسىنشە مۇراعاتتا ونىڭ اعاسى ناسىر تۋرالى ماعلۇمات وتە كوپ. ول 1895 جىلى جاركەنتتە تۋعان. جاسىنان پىسىق, ەلگەزەك ءجىگىت 1915 جىلى قالاداعى ينتەندانت ءدۋبينيننىڭ قويماسىنا قارا جۇمىسقا الىنادى. بۇل وسىنداعى 6-شى ورىنبور كازاك پولكىن قارۋ-جاراق, وق-دارىمەن قامتاماسىز ەتىپ تۇرعان مەكەمە ەدى. 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسى قارساڭىندا ناسىر ۋشۋرباكيەۆ قالاداعى تەلەگراف پوچتاسىندا فەلدەگەر بولىپ ىستەپ جۇرگەن-ءتىن. ونىڭ بۇدان كەيىنگى ءومىربايان جولدارىن الماتى وبلىستىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى پانفيلوۆ اۋداندىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى گ.ماكاروۆانىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيعىر مادەنيەتى ورتالىعىنىڭ توراعاسى ر.توحتاحۋنوۆقا بەرگەن انىقتاماسى تولىقتىرادى. وندا: «ناسىر ۋشۋرباكيەۆ 1918 جىلدان باستاپ 1920 جىل ارالىعىندا سولتۇستىك جەتىسۋ مايدانىندا ينتەندانتتىق جۇمىس بويىنشا جەتكىزۋشى بولدى. وسىمەن ءبىر مەزگىلدە 1918 جىلدان 1924 جىلعا دەيىن جاركەنت قالاسىندا رەزيدەنت قىزمەتىن اتقاردى. اتامان دۋتوۆتىڭ كوزىن جويۋعا بەلسەنە قاتىستى», – دەلىنگەن.
توقتا.., توقتا! مۇنداعى رەزيدەنت ۇعىمىنا نازار اۋدارايىق, قۇرمەتتى وقىرمان. بۇل نە ءسوز؟ حالىقارالىق, ديپلوماتيالىق انىقتامالىقتاردا وعان «پروتەكتوراتتاعى وتارلاۋشى ەلدىڭ وكىلى», «اگەنتۋرالىق جەلىنىڭ جۇمىسىن باعىتتاپ وتىراتىن ءبىر ەلدىڭ ەكىنشى ءبىر ەلدەگى ادامى» دەگەن ماعىناداعى تۇسىنىكتەمەلەر بەرىلگەن. ال س.وجەگوۆتىڭ «ورىس ءتىلىنىڭ سوزدىگىندە» شە؟ مۇندا: «رەزيدەنت – بارلاۋدىڭ شەت مەملەكەتتىڭ قانداي دا ءبىر اۋدانىنداعى قۇپيا وكىلى». دەمەك, ناسىر ۋشۋرباكيەۆ 1921 جىلعى اتىشۋلى وپەراتسيا الدىندا قۇلجا مەن ءسۇيدىن ماڭىنداعى كەنتتەردە ورىن اۋىستىرا ءجۇرىپ, بايلانىسشى ادام بولعان عوي. ونى جاركەنت ميليتسياسىنىڭ قۇرىلۋى مەن قالىپتاسۋى تۋرالى «پراۆو نا يستينۋ» اتتى جيناقتى قۇراستىرۋشى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سارقىتبەك مولداباەۆ تاپقان قۇجاتتارداعى ءسوز ەتىپ وتىرعان كەيىپكەرىمىز تۋرالى كەزدەسەتىن «قاسىمحان چانىشەۆتىڭ جەكە كۋرەرى», «ارعى بەتتەگى ناسىر ۋشۋرباكيەۆتىڭ حابارى بويىنشا» دەگەن سويلەمدەر دالەلدەيدى. سونداي-اق ولكەتانۋشى نۇرىمباي بەكقۇليەۆتىڭ جازباسىنداعى دەرەكتەرگە دە نازار اۋدارعان ءجون عوي دەپ ويلايمىز. ول كىسى ناسىر ۋشۋرباكيەۆپەن كوزى ءتىرى كەزىندە سويلەسىپ قالعان ساناۋلى ادامداردىڭ ءبىرى. سونداعى اڭگىمە بويىنشا قۇراستىرىلعان قولجازبادا: «...ولار قورعان سىرتىنداعى سەرىكتەرىنە قوسىلعان سوڭ ءسۇيدىننىڭ تار كوشەلەرىمەن شابا جونەلدى. قورعان ءىشىنەن شۋ شىعىپ, ارتتارىنان قۋعىنشى شىققانشا بۇلار ۇزاپ ۇلگەرگەن ەدى. حالىق كەكشىلدەرى ءتۇن ءىشىندە كوكدالانىڭ قالىڭ قۇمىنا كەلىپ جاسىرىندى. اتاماننىڭ ءولگەندىگىن انىقتاۋ ءۇشىن ناسىر ۋشۋرباكيەۆ شيپانزە قالاسىنان ءبىر شاقىرىمداي جەردەگى داعىر قىستاعىندا تۇراتىن ناسىرقوجانىڭ ۇيىنە كەتتى», – دەگەن سويلەمدەر بار. وسى دەرەكتەر ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كەيىپكەرىمىزدىڭ اتامان دۋتوۆتىڭ كوزىن جويۋ وپەراتسياسى كەزىندە ارعى بەتتە بارلاۋشىلىق قىزمەت اتقارعانىنان حابار بەرەدى دەپ ايتا الامىز.
1921 جىلعى جانكەشتى ساپاردان كەيىن ناسىر ۋشۋرباكيەۆ رەزيدەنتتىك قىزمەتىن تاعى 3 جىل جالعاستىرادى دا 1924-1929 جىلدار ارالىعىندا جاركەنت شەكاراشىلار وتريادىنىڭ شارۋاشىلىق سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. 1929 جىلى «دەحكان پاحتالىق» ارتەلىن ۇيىمداستىرىپ, 1936 جىلعا دەيىن سوندا ۇجىمشار توراعاسى بولادى. 1937 جىلى جاركەنت قالاسىنداعى متس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە جۇرگەندە «حالىق جاۋى» اتانىپتى. ءسويتىپ اتىشۋلى 58-باپتىڭ 10-ا تارماعىمەن 25 جىلعا سوتتالادى. 1942 جىلى ۇلى وتان سوعىسى ءجۇرىپ جاتقاندا, اقمولا لاگەرىندەگى «حالىق جاۋلارى» بۇلاردى ەڭبەك ارمياسىندا جۇمىس ىستەتۋ ءۇشىن ورسكىگە اپارادى. ناسىر ۋشۋرباكيەۆ, مىنە, سونداعى نيكولسك كومبيناتىندا دەسياتنيك بولىپ جۇمىس ىستەيدى.
بۇل دەرەكتەردى بىزگە ايتقان ونىڭ كەنجە ۇلى احمەتجان. ول 1948 جىلى سول ورسكىدە تۋعان. قازىر جاركەنتتە تۇرادى. وسىدان بەس جىل بۇرىن كەزدەسكەنىمىزدە پانفيلوۆ اۋداندىق اڭشىلىق شارۋاشىلىعى مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى-تىن.
– اكەي سوندا, ياعني ورسكىدە تابان اۋدارماي جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, 1946 جىلى قازاقستانداعى وتباسى مۇشەلەرىن كوشىرىپ الۋعا قول جەتكىزەدى. سونداي-اق 1955 جىلى قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىنا شىققانى ەسىمدە, – دەپ ءسوزىن جالعادى احمەتجان. – بايقايمىز, جەرلەستەرىنىڭ 1937 جىلعى وزىنە جاساعان قياناتىن كەشىرگىسى كەلمەدى مە, جوق الدە باسقا ءبىر سەبەپ بار ما, ايتەۋىر ول كىسىنىڭ ەلگە قايتۋعا ونشا قۇلقى بولمادى. وسىلاي تۇرىپ جاتقانىمىزدا 1963 جىلى ماسكەۋدەن ءبىزدىڭ وتباسىن ىزدەپ جازۋشى يۋليان سەمەنوۆ كەلدى. بۇل كىسى ول كەزدە اتى جاڭادان تانىلا باستاعان, ال كەيىن «ءپارولدىڭ كەرەگى جوق», «كوكتەمنىڭ ون جەتى ءساتى», «تاسس مالىمدەۋگە وكىلەتتى...» دەگەن وزدەرىڭىز جاقسى بىلەتىن اتاقتى كىتاپتاردىڭ اۆتورى عوي... ونىڭ اكەيمەن ۇزاق اڭگىمەلەسكەنى ەسىمىزدە. قوشتاسىپ كەتكەن سوڭ كوپ ۇزاماي قالامگەردىڭ «وگونەك» جۋرنالىنىڭ 1963 جىلعى 33-ءشى نومىرىندە «اقتار اتامانىنىڭ اقىرى» دەگەن دەرەكتى دۇنيەسى جارق ەتە قالدى. وندا اتىشۋلى وپەراتسياعا قاتىسقان ادامداردىڭ ءبارىنىڭ اتى-جوندەرى وزگەرتىلىپ, شارتتى تۇردە الىنعان ەدى. سوعان قاراماستان جەرگىلىكتى جەردەگى كورشى-قولاڭ اراسىندا بىزگە دەگەن سۋىق كوزقاراس بايقالا باستادى. بۇل تۇسىنىكتى-ءتىن. ويتكەنى ورسك قالاسى ورىنبور وبلىسىنا قارايدى. ال ول ءبىر كەزدەرى الەكساندر دۋتوۆتىڭ ات ويناتىپ, ۇران شاقىرىپ, اق كازاكتاردىڭ اتامانى بولىپ سايلانعان جەر. كورشىلەرىمىز سولاردىڭ قالعان ۇرپاقتارى عوي. ولار جازۋشى يۋ.سەمەنوۆتىڭ ءماسكەۋدەن نە ءۇشىن كەلىپ, نە جازعانىنان جەرگىلىكتى ورگان ادامدارى – وزدەرىنىڭ تانىستارىنان جاقسى حاباردار ەدى. ءسوزدىڭ توقەتەرى, ءۇن-ءتۇنسىز قاستاندىق ارەكەتتەر جاساۋ باستالدى. ءبىر كۇنى اۋلامىزداعى قاز-ۇيرەكتەر قىرىلىپ قالدى. ءبىر ايدان كەيىن ورىستەگى بۇزاۋىمىزدىڭ ءىشى كەۋىپ ءولدى. مۇنىڭ تەگىن ەمەستىگىن بىلگەن زەينەتكەر اكەم ەشكىمگە ەشتەڭە ايتپاي, ون كۇنگە جوعالىپ كەتتى. بەلگىسىز جاققا بارىپ كەلگەننەن كەيىن تۇرعان ءۇيىمىزدى تاتار قۇدامىزعا اماناتتاپ تاپسىردى. ءسويتتى دە ءبارىمىزدى پويىزعا وتىرعىزىپ, قازاقستانعا تارتتى. ەكى اپتا جول ءجۇرىپ جاركەنتتەن ءبىر-اق شىقتىق. سودان بەرى وسىندامىز.
– ناسىر اكانى ەل-جۇرت قالاي قارسى الدى؟ جەرگىلىكتى ۇكىمەت ول كىسىگە وڭ قاباق تانىتىپ, دۇرىس قابىلدادى ما؟
– الدىمەن مىنا جاعدايعا توقتالا كەتەيىن. جوعارىدا ورسكىدە جۇرگەندە اكەي جوق بولىپ كەتىپ, قايتا ورالدى دەدىم عوي. سويتسەك وسى جاركەنتكە كەلىپ, بار جاعدايدى بايقاپ قايتىپتى. سودان سوڭ تۋعان جەرىنە كوشۋگە بەل بايلاعان ەكەن. ەل-جۇرت جاقسى قابىلدادى. كوزكورگەندەردىڭ كۋالىككە ءجۇرىپ, ۇسىنىس جاساۋىمەن ءبىر كەزدە ءوزى قۇرعان «دەحكان پاحتالىق», كەيىن وكتيابردىڭ 40 جىلدىعى اتانعان ميلليونەر كولحوزدىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى بولدى. اۋدان, وبلىس كولەمىندەگى سالتاناتتى جيىنداردا سىيلى ادام رەتىندە توردەن تابىلىپ ءجۇرىپ, 1986 جىلى دۇنيەدەن وزدى.
ءسوز سوڭىندا ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان وپەراتسياعا تىكەلەي قاتىسى بار تاعى ەكى ادام – يۋسۋپ قادىروۆ پەن سولتاناي مارالباەۆقا توقتالا كەتەيىك. بۇلاردىڭ اتى-ءجوندەرى 1967 جىلى جارىق كورگەن «كورىنبەيتىن مايدان» جيناعىنداعى ن.ميلوۆانوۆتىڭ «قاسىمحان چانىشەۆ» دەرەكتى تۋىندىسىندا بار. ولاردىڭ العاشقىسى يۋسۋپ قادىروۆقا كەلسەك, تۋعان بالاسى اقجول اكەسىنىڭ 1890 جىلى قوناقايدا ومىرگە كەلگەنىن ايتادى. ول جاركەنتتەن 40 شاقىرىم جەردەگى ەلدى مەكەن بولىپ شىقتى. شىن اتى يۋسۋپاحۋن ەكەن. 1918 جىلى ۋەزدىك ميليتسياعا قىزمەتكە الىنعاندا يۋسۋپ دەپ حاتقا ءتۇسىپ, رەسمي قۇجاتتاردا سولاي اتالىپ كەتىپتى. 1921 جىلدىڭ 6 اقپانىنداعى ءسۇيدىن وپەراتسياسى كەزىندە بۇل كىسى قامال سىرتىنداعى سۇيەمەلدەۋشى توپ قۇرامىندا تۇرعان. وقيعادان كەيىن ءبارى بىتىراي تاراپ, بوي جاسىرعاندا يۋسۋپ اكا جاپان تۇزدەگى مالشى ءۇيىن پانالايدى. سودان 5-6 كۇننەن كەيىن شەكارادان امان-ەسەن ءوتىپ كەلەدى دە ءوزىنىڭ بۇرىنعى جۇمىسى – جەرگىلىكتى ميليتسيا بولىمشەسىندەگى قىزمەتىن ودان ءارى جالعاستىرادى. 1928 جىلى جاركەنت اۋدانىنا قارايتىن قوڭىرولەڭ وڭىرىنە ىلە وزەنىنىڭ ارعى بەتىندەگى قىرعىزساي, سۇمبە, قارقارادان جەر اۋدارىلعان بايلاردىڭ مالدارى ايداپ اكەلىنىپ, جاڭا ارتەلدىك بىرلەستىك ۇيىمداستىرىلادى. مىنە, سوندا وعان يۋسۋپ قادىروۆ قوي فەرماسىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە جىبەرىلەدى. سول جەردە قازاق قىزىنا ۇيلەنىپ, 1937 جىلى راحماتۋللا, 1939 جىلى اقجول, ال 1942 جىلى قاسىمجان اتتى بالالارى ومىرگە كەلەدى. ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە قوڭىرولەڭ كولحوزى ۇلكەيىپ, ودان گۆارديا دەگەن جەكە شارۋاشىلىق ءبولىنىپ شىعادى. سوندا كەيىپكەرىمىز ول جەرگە ەگىستىك بريگاديرى بولىپ بارادى. 60-جىلدارى زەينەتكە شىققان سوڭ بالالارى جۇمىس ىستەپ جاتقان «بىرلىك» كولحوزىنا كوشىپ كەلىپ, 1974 جىلى ومىردەن وزادى.
وسى دەرەكتەردى ايتقان يۋسۋپ اكانىڭ ورتانشى ۇلى اقجول ءوزىنىڭ جەتىجىلدىق مەكتەپتى 1946-1953 جىلدارى ايدارلى اۋىلىندا, ال ونجىلدىقتى كوكتالدا بىتىرگەنىن ءسوز ەتىپ, 1959-1962 جىلدارى اسكەردە بولعانىنان حاباردار ەتتى. سودان سوڭ شارۋاشىلىقتان قول ۇزبەي جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ الماتىداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن ءتامامداپ, 1970 جىلدان 1990 جىلعا دەيىن «بىرلىك» كولحوزىندا بۋحگالتەر, 1991-1998 جىلدارى پانفيلوۆ اۋداندىق سالىق ينسپەكتسياسىنىڭ باستىعى قىزمەتىن اتقارىپ زەينەتكە شىعىپتى. قازىر جاركەنت قالاسىندا تۇرادى.
ال اتامان دۋتوۆتىڭ كوزىن جويۋ جونىندەگى ءسۇيدىن وپەراتسياسىنا قاتىسۋشى سولتاناي مارالباەۆ تۋرالى ايتار بولساق, اڭگىمەنى بۇل كىسىنىڭ مۇراعاتتار مەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەردەگى سۇلتان دەپ جازىلعان, جازىلىپ كەلە جاتقان ەسىمىنىڭ دۇرىس ەمەس ەكەندىگىنەن باستاعانىمىز ءجون. «اتامىزدىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى دا, ەلدىڭ ەسىندەگى نىسپىسى دا سولتاناي, – دەيدى المالى اۋىلىندا تۇراتىن نەمەرەسى مولوت. – سوندىقتان ماقالالار مەن كىتاپتاردا الداعى ۋاقىتتا وسىلاي ايتىلىپ, جازىلسا دەگەن تىلەگىمىز بار».
–––––––––––––––––––
سۋرەتتە: جازۋشى يۋليان سەمەنوۆتىڭ 1963 جىلى «وگونەك» جۋرنالىندا جارىق كورگەن ماقالاسى. «اقتار اتامانىنىڭ اقىرى» دەپ اتالاتىن بۇل دەرەكتى شىعارمادا جاركەنت چەكيستەرىنىڭ جانقيارلىق ەرلىگى وداق وقىرماندارىنا العاش رەت بايان ەتىلگەن ەدى.
جاركەنت وڭىرىندەگى كونەكوز قاريالاردىڭ سوزىنە قاراعاندا سولتاناي مارالباەۆ وتە وجەت, ءىزشىل ءارى مەرگەن, ات قۇلاعىندا ويناعان شاباندوز جان بولىپتى. وعان بۇل كىسىنى جاقسى بىلەتىن جايىربەك دەگەن قاريانىڭ ءوزىمىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان كەيىپكەرىمىزدىڭ ءيىنتال سىلەمدەرىندەگى كوكتەمدە ات ۇستىنەن جەرگە ءتۇسىرىپ العان قامشىسىن قارا كۇزدە تاۋىپ العانىن, ارعى بەتتەگى دومباۋىل دەگەن قالماقتىڭ كوزىنىڭ اعى مەن قاراسىنا بالاعان بايگە اتىن شاعىن كيىز ءۇي – جاپپادا ۇستاپ باعىپ وتىرعاندا, ونىڭ شاڭىراقتان تومەنگى بەلدەۋىنە وراي شالما سالۋ ارقىلى ارقاندى تاقىمىنا باسا توڭكەرىپ تاستاپ, ىشىندەگى قاڭتارۋلى جۇيرىكتى ءشۇۋ دەپ جەتەككە الىپ ەلگە اكەلۋى تۋرالى اڭگىمەلەرى دالەل بولا الادى. كەڭەس وكىمەتىن جاسى ۇلعايعان كەزى دەۋگە كەلەتىن الپىستىڭ ول جاق, بۇل جاعىندا قارسى العان ەل اعاسى 1918-1921 جىلدارى قىزىل گۆاردياشىلارمەن بىرگە جەرگىلىكتى جەردەگى ەل تىنىشتىعىن العان اق باندىلاردى تالقانداۋعا قاتىسادى. سۇيدىندەگى اتامان دۋتوۆتىڭ كوزىن جويۋ جونىندەگى وپەراتسياعا قاتىسىپ كەلگەننەن كەيىن شەكارا بويىنداعى شولعىنشى توپ – كوموترياد قۇرامىندا بولادى. ولكەتانۋشى نۇرىمباي بەكقۇليەۆتىڭ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كىسى تۋرالى جيناعان دەرەكتەرىندە نازار اۋدارارلىق ءبىر ەپيزود بار. ول وسى وڭىردەگى كولحوز قۇرىلىسىنىڭ ارداگەرى نۇراقىن راميموۆتىڭ ەستەلىگى. كۋاگەر بىلاي دەيدى:
«1927 جىلدىڭ قارا كۇزى بولاتىن. مەن جانە اۋىل تۇرعىندارى امانجول ىدىرىسوۆ پەن مۇقاجان قورعاسباەۆ شەكاراشىلار وتريادىنىڭ قاراماعىنداعى ورمان شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنبىز. 7 قاراشا كۇنى ۇلى وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنىڭ 10 جىلدىق مەرەكەسى دۇركىرەپ ءوتىپ جاتتى. وسى مەيرام قۇرمەتىنە ارنالىپ ءتۇرلى ويىندار ۇيىمداستىرىلعان-تىن. سونىڭ ءبىرى اعاش باسىنا ىلىنگەن جامبى اتۋ ەدى. وعان ەشكىم وق تيگىزە المادى. ءتۇس قايتا ونى سولتاناي مارالباەۆ قانا اتىپ تۇسىرە الدى. وسى مەرگەندىگى ءۇشىن قورعاس زاستاۆاسىنىڭ باستىعى پەمۋروۆ وعان شەكاراشىلار اتىنان ادەمى حروم ەتىك سىيلادى».
ءومىردىڭ تالاي سوقتىقپالى, سوقپاقسىز جولدارىنان وتكەن سولتاناي اقساقال وسىدان كەيىن دە ات ۇستىنەن تۇسپەپتى. سول كەزدەگى جاڭادان ۇيىمداستىرىلعان ارتەلدىك بىرلەستىكتەر جۇمىسىنا جاردەمدەسىپ ءجۇرىپ, 1936 جىلى ومىردەن وزىپتى. زيراتى المالى اۋىلى ىرگەسىندەگى قورىمدا ەكەن. مۇنى بىزگە ايتقان قاريانىڭ نەمەرەسى مولوت. بايقاپ قاراساق وسى جەردە ۇستازدىق ەتىپ, ۇزاق جىلدان بەرى مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ كەلە جاتقان بۇل اعامىزدىڭ ومىردە بولعان جوعارىداعى جاعدايلاردان باسقا دا ايتار اڭگىمەلەرى از ەمەس سياقتى. سونىڭ ءبىرى اتامان دۋتوۆتىڭ كوزىن جويۋ وپەراتسياسىنا قاتىسقان قاريانىڭ ۇلى مۇسا مەن ودان تۋعان ەركىنباي, اۋعانبايعا قاتىستى جايتتەر. مۇسا ەسىمى كەزىندە جاركەنت وڭىرىنە اتى بەلگىلى ادام ش.بايباتشاەۆتىڭ «بەل-بەلەستەر» كىتابىندا كەزدەسەدى. وندا اۆتور: «1919 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىن ۋەزدىك, بولىستىق, سەلولىق جانە قالالىق رەۆكومدار قۇرىلعان كەز ەدى... سونداي جەرگىلىكتى رەۆكومنىڭ ءبىرىنىڭ پرەدسەداتەلى بولىپ م.سولتاناەۆ جولداس تاعايىندالدى», دەگەن. سول مۇسا 20-30-جىلدارى اتالمىش وڭىردە ءارتۇرلى جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارادى. وسى ۋاقىت ارالىعىنداعى وقتىن-وقتىن جۇرگىزىلگەن ۇلكەندى-كىشىلى جازالاۋ تولقىندارىندا بەس رەت ۇستالىپ, ولاردان اۋپىرىممەن امان قالادى. ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا ۇلكەن ۇلى ەركىنبايمەن مايدانعا بىرگە اتتانىپ, كەزەكتى ءبىر شابۋىلدا بالاسى حابار-وشارسىز كەتەدى دە اكەسى شايقاس دالاسىنان ەلگە جارىمجان بولىپ ورالادى. وسىلاي اۋىر حال كەشىپ جۇرگەندە رەپرەسسيانىڭ 1948 جىلعى سوڭعى تولقىنىندا مۇسا سولتاناەۆتىڭ ەكىنشى ۇلى اۋعانباي ۇستالىپ, تۇرمەگە جابىلادى. مۇنداي كەزدە نازالانعان اكەنىڭ قولىنان كەلەتىنى ىزدەنۋ, ارىزدانۋ, كومەك سۇراۋ دا باياعى. وسىنداي ويمان مۇسا بالاسىنىڭ ەشقانداي كىناسى جوق ەكەنىن ايتىپ الماتى مەن ماسكەۋگە قايتا-قايتا حات جولدايدى. سونىڭ ءبىرى اتاقتى ۇكىمەت مۇشەسى, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مولوتوۆتىڭ قولىنا تۇسەدى. ماسەلەدەن حاباردار بولعان ول كىسى حات شەكەسىنە: «ءىس قىسقارتىلسىن!» دەگەن بۇرىشتاما سوعادى. وسى پارمەنمەن تۇرمەدەن بوساعان اۋعانباي ەلگە كەلگەندە اكە شاڭىراعىنداعى ەكى بىردەي قۋانىشتىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. ونىڭ العاشقىسى سوعىستا حابارسىز كەتتى دەگەن اعاسى ەركىنباي مۇساەۆتىڭ ماحاچكالاداعى باۋىرلاستار زيراتىنداعى قابىرىنىڭ تابىلۋى دا سوڭعىسى كەنجە ءىنىسىنىڭ ومىرگە ەندى كەلىپ جاتۋى ەدى. «ەگەر مولوتوۆتىڭ مەيىرىمى بولماسا ۇلىم اۋعانباي بوستاندىققا شىقپاس ەدى. سوندىقتان وسى ۇكىمەت مۇشەسىنە دەگەن ريزاشىلىعىمنىڭ بەلگىسى رەتىندە كەنجەمنىڭ اتىن مولوت قويامىن!» – دەگەن ەكەن 1948 جىلدىڭ سول ىزعارلى كۇزىندە مۇسا سولتاناەۆ اقساقال. «مەنىڭ ەسىمىمنىڭ وسىنداي تاريحى بار», – دەپ ءسوزىن اياقتادى بىزبەن قوشتاساردا كەشەگى دالا كوكجالى سولتاناي باتىردىڭ نەمەرەسى مولوت اعاي.
5.توعىزىنشى, ءسىز كىمسىز؟
«اتاماننىڭ اقىرى» اتتى اتاقتى ءفيلمدى كىم بىلمەيدى؟! بۇل كۇندە ودان ءبارىمىز دە جاقسى حاباردارمىز عوي. مىنە, وسى كينوكارتينانىڭ ەكىنشى سەرياسىندا ءبىر ەپيزود بار. ول سۇيدىندەگى قاۋىپتى تاپسىرمانى جاندارىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ ءجۇرىپ ورىنداعان چەكيستەر قاسىمحان چادياروۆ پەن ماحمۇد قوجامياروۆتىڭ شەكارانىڭ بەرگى بەتىنە ارىپ-اشىپ ارەڭ جەتكەن ءساتى. ءىڭىر قاراڭعىلىعى تۇسە بەرە ەسكى زيراتتاعى جارتىلاي قۇلاعان كۇمبەزدى پانالاعان ولارعا قاستارىنداعى قاڭتارۋلى اتتارى بوتەن بىرەۋدىڭ كەلە جاتقانىنان حابار بەرىپ, قۇلاقتارىن قايشىلاي جەر تارپيدى. وسى ساتتە: «قاسىمحان! بۇل مەن عوي, قاراعىم», – دەگەن ۇستىندە بىلعارى كۋرتكاسى بار جىگىت اعاسىنىڭ داۋسى ەستىلەدى. اق شاشتى, بۋرىل مۇرتتى ول كىسى قالىڭ ءشيلى وزەكتەن بەرى بەتتەيدى دە: «قالاي, امان-ەسەن جەتتىڭدەر مە؟» دەپ اتىنان تۇسەدى. ەندى اڭگىمەلەسە بەرگەندە شىعىس جاقتان جويقىن ات ءدۇبىرى ەستىلەدى. بۇل اتامانىنان ايىرىلىپ اشىنعان اق كازاكتاردىڭ قۋعىنى ەدى. ولاردى الدارقاتپاق بولعان جاڭاعى قارت كىسى قاسىمحاننىڭ باس كيىمىن وزىنە اۋىستىرىپ كيەدى دە تاسادان اتىنا قامشى باسا اتىپ شىعىپ, جازىق دالامەن اعىزا جونەلەدى. ۋلاپ-شۋلاعان كازاكتار سوعان قاراي بۇرىلىپ, قۋعىن قاۋپى سەيىلەدى. وسى مەزەتتە قوس چەكيست ەندى ەشقانداي قاۋىپ جوق دەگەندەي اتقا قونىپ, ەلگە بەت الادى.
فيلمدەگى وسى بەينەنىڭ, اتاقتى سۋرەتشى اۋباكىر ىسمايىلوۆ سومداعان وبرازدىڭ ءپروتوتيپى كىم؟ ول: «سول كەزدەگى جاركەنت ميليتسياسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى اۋباكىر ءجۇنىسوۆ», – دەر ەدىك ءبىز. ءيا, ءسوز ەتكەلى وتىرعان كەيىپكەرىمىز قاسىمحان چانىشەۆپەن ءبىر مەكەمەدە قىزمەت اتقارعان جان. ياعني, 1919-1920 جىلدارى اۋداندىق ميليتسيادا بىرەۋى باسشى دەسەك, ەكىنشىسى وعان قوسشى بولعان ادام. اتامان دۋتوۆتىڭ كوزىن جويۋ جونىندەگى وپەراتسيا ويلاستىرىلعاندا چك وكىلدەرى اۋباكىر جۇنىسوۆكە جاۋاپتى تاپسىرمانى ورىنداۋشى ەرەكشە توپ مۇشەلەرىن ارعى بەتكە امان-ەسەن وتكىزۋ, قايتار كەزدە ولاردى كۇتىپ الىپ, ىقتيمالدىلىق جاعدايىنداعى قاۋىپسىزدىك شارالارىمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن جۇكتەگەن. ناتيجەسىندە ءسوزى سالماقتى, ءىسى تياناقتى, ومىردەن كورگەنى مول بۇل ادام تاپسىرىلعان ءىستى تاماشا ورىنداپ شىققان. بۇعان ونىڭ كەزىندە ۆچك تاراپىنان وپەراتسيانى تىكەلەي جۇزەگە اسىرۋشى توپ مۇشەلەرىمەن قاتار ماراپاتتالىپ, اتقارعان ءىسىنىڭ ءبىر ۇزىگى جوعارىدا ءسوز ەتكەن فيلمدە ارنايى ەپيزودقا ارقاۋ بولۋى انىق دالەل. اتقارعان ءىسىنىڭ ءبىر ۇزىگى دەمەكشى...
ءومىربايانىنا ۇڭىلسەك ول 1886 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ كەگەن وڭىرىندەگى جالاڭاش اۋىلىندا ومىرگە كەلىپتى. 14 جاسىندا جاركەنتتەگى اۋىلشارۋاشىلىق ورىس مەكتەبىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ونى 1904 جىلى ورمانشى ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ شىعادى. ەكى جىل اكەسى نيازبەكتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە كومەكتەسەدى. سودان سوڭ ەڭبەك جولىن 1906-1916 جىلدار ارالىعىندا ءتۇرلى ىستەر بويىنشا جەرگىلىكتى بيلىككە جۇگىنگەن پەتروۆ, ناگيبين, گاليتسكي, يساەۆ, دەنياكين دەگەندەردىڭ بىتىمگەرشىلىك سوتتارىندا اۋدارماشى بولىپ باستايدى.
مۇراعاتتانۋشى زيادا يجانوۆتىڭ 2001 جىلعى بىزگە بەرگەن مالىمەتى بويىنشا اۋباكىر جۇنىسوۆكە قاتىستى دەرەكتەر نەگىزىنەن الماتى وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندەگى 408-قوردىڭ 2-تىزىمدەمەسىندەگى 468-ءىس پەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندەگى 5-قوردىڭ 8-تىزىمدەمەسىندەگى 52-ىستە جانە 733-قوردىڭ 1-تىزىمدەمەسىندەگى 1-ىستە ساقتالعان. سونداعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, كەيىپكەرىمىزدىڭ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە بەلسەنە قاتىسقانىن بايقايمىز. وسى ارەكەتى ءۇشىن پاتشا ۇكىمەتى ونى 6 جىلعا سوتتايدى. بىراق قالجات پەن شارىن بولىسىنىڭ حالقى ونى كەپىلدىككە الىپ, ارتىنان ىلە-شالا مايدانداعى قارا جۇمىسقا اتتاندىرىپ جىبەرەدى. ءسويتىپ ول رەسەيدىڭ ەكاتەرينوسلاۆ گۋبەرنياسىنداعى ۆەتكا, ناكوپنىي رۋدنيكتەرىندە دەسياتنيك بولىپ ەڭبەك ەتەدى. پاتشا تاقتان قۇلاعان 1917 جىلدان كەيىن ەلگە قايتا ورالىپ, جاركەنتتە ءتىلماش, قالالىق اتقارۋ كوميتەتىندەگى مۇسىلمان ءبولىمىنىڭ حاتشىسى, كۇزەت باستىعى, جەرگىلىكتى چك تەرگەۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقارادى. 1920 جىلى اتامان دۋتوۆتىڭ كوزىن جويۋ جونىندەگى وپەراتسيا جۇمىسىنا تارتىلار الدىندا اۋباكىر ءجۇنىسوۆ جاركەنت ميليتسياسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ەدى. مەملەكەتتىك ءمانى زور وقيعا ءساتتى اياقتالعاننان كەيىن جەتىسۋ چك-سىنىڭ باستىعى ەيحمانس باسقالارمەن بىرگە ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ دە ەڭبەگىنىڭ ەسكەرۋسىز قالماۋىنا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. ونى بۇل لاۋازىم يەسىنىڭ ۆچك-نىڭ تۇركىستان اۋماعىنداعى ۋاكىلەتتى وكىلى, ۆتسيك مۇشەسى يا.پەتەرسكە ۇسىنىس جاساعان حاتىنان انىق بايقاۋعا بولادى. وسىدان كەيىن بيلىك ورىندارى: «...توۆ. جۋنۋسوۆۋ وت 134 كا. 1927 گ. ء1/ىV. زا پرينياتيا ۋچاستيا ناد اتامانوم دۋتوۆىم» دەگەن جازۋى بار كۇمىس ساعات پەن ءۇش جەلىلى ۆينتوۆكانى سىيلىق رەتىندە بەرەدى.
ءسوز ورايىندا ايتا كەتەيىك, كەيدە ادام ءۇشىن قۇجاتتاردىڭ سويلەيتىنى بار. ءيا, ارحيۆتەگى سارعايعان قاعازدار كەيىپكەردىڭ تولىق بولماسا دا جالپى بەينەسىنەن كادىمگىدەي ماعلۇمات بەرەتىنى انىق. رەسپۋبليكالىق ورتالىق مۇراعاتتاعى اۋباكىر جۇنىسوۆكە قاتىستى قۇجاتتاردى قاراپ وتىرعاندا ءبىز مىنە, سونداي اسەردە قالدىق. ول بىربەتكەي, قايسار ادام بولعان. قولعا العان ىسىنە نەمكەتتى قاراماعان. بەلگىلى ءبىر ماسەلەگە قاتىستى ءوزىنىڭ كەسىمدى ءسوزىن ايتا بىلگەن. 1920 جىلدان كەيىن جەتىسۋ گۋبەرنيالىق سوتىنىڭ مۇشەسى, الماتى قالالىق ادۆوكاتتار مەكەمەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقارىپ جۇرگەندەگى كەيىپكەرىمىزدىڭ ءوزى جازعان قاعازدار مەن وعان بەرىلگەن مىنەزدەمەلەر مىنە, وسىنداي تۇجىرىمدارعا نەگىز قالايدى. قىزمەت بۋىنا ماستانباعان, ونىڭ قۇلاقكەستى ق ۇلىنا اينالماعان ول بۇقپاي, بۇگەجەكتەمەي سول كەزدەگى ومىردە ورىن العان ادىلەتسىزدىكتەرگە قاسقايىپ قارسى تۇرا بىلەدى. بىردە مىناداي وقيعا بولعان. اۋباكىر ءجۇنىسوۆ جەتىسۋدىڭ ەڭ شەتكى نۇكتەسى الاكول ايماعىندا ءىسساپاردا جۇرگەندە تەرگەۋشى كاتكوۆ دەگەننىڭ ءۇرجار مەن ماقانشى ەلدى مەكەندەرىندەگى جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا جاساعان قياناتىن اشكەرەلەيدى. ءوزىن تالقىعا سالعان جينالىستا ۇلى ورىستىق شوۆينيزم دەرتىنە ۇرىنعان شەنەۋنىك كەۋدەمسوق, استامشىل ارەكەتىن مويىندامايدى. قيامپۇرىس مىنەزىنە باسىپ اۋباكىر ءجۇنىسوۆتى اتىپ تاستاۋعا ۇمتىلادى. سول كەزدە وتە ءابجىل قيمىلداعان ول ونىڭ قارۋىن تارتىپ الىپ, ءوزىن دە, وزگەلەردى دە ولىمنەن امان الىپ قالادى.
وسىنداي تۋراشىلدىق, باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوزىنىڭ قانداستارىن باسىنۋ ارەكەتىنە دەگەن جانى توزبەستىك ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ جاۋلارىن كوبەيتپەسە ازايتپايدى. جەر-جەردەن ءجابىر كورگەندەر ونى پانا تۇتىپ, اينالاسىنان شىقپايدى. ال بۇل سول كەزدەگى مەملەكەتتىك جازالاۋشى ورگاندار تاراپىنان اۋباكىر جۇنىسوۆكە دەگەن سەنىمسىزدىك تۋعىزادى. سوندىقتان جەرگىلىكتى وگپۋ, نكۆد, پروكۋراتۋرا ونىڭ ءار باسقان قادامىن اڭدۋدى قولعا الادى. سونىڭ سالدارىنان 1924 جىلعى بكپ (ب) قاتارىن تازالاۋ ناۋقانىندا ول پارتيادان شىعارىلادى. 1926 جىلى جوعارىدا ءبىز ءوزىمىز ايتقان سىيلىق – ۆچك ۆينتوۆكاسىن جەتىسۋ گۋبەرنياسىنىڭ وگپۋ ءبولىمى تارتىپ الادى. وسى زاڭسىزدىق جونىندە اۋباكىر ءجۇنىسوۆ قازاق اسسر-نىڭ وگپۋ باستىعى گ.كاشيرين مەن رەسپۋبليكا ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ە.ەرنازاروۆقا شاعىمدانادى. ناتيجە بولمايدى. وگپۋ قىزمەتكەرى ماركوۆيچ: «ۇيىڭدە جاتا بەر, ۆينتوۆكانى ىزدەپ جاتىرمىز, تابىلسا قايتارامىز», – دەپ شىعارىپ سالادى.
ءوستىپ جۇرگەندە 1932 جىل كەلەدى. بۇل كەزدە اۋباكىر ءجۇنىسوۆ الماتى وبلىسىنىڭ كەگەن اۋدانىنداعى №16 اۋىلدا تۇراتىن. جالا جابىلىپ, ءۇي-مۇلكى تاركىلەنەدى. ءوزىن بالا-شاعاسىمەن جەر اۋدارۋعا شەشىم شىعارىلادى. بىراق الماتىدا بۇل كىسىنى بىلەتىن ادامدار ارا ءتۇسىپ, كەڭەس ۇكىمەتىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, امان قالادى. ال 1938 جىلى... مۇراعاتتانۋشى زيادا يجانوۆتىڭ وسىدان 15 جىل بۇرىن ءبىزدىڭ حاتىمىزعا جازعان جاۋابىنداعى دەرەكتەر بىلاي سويلەيدى.
«...الماتى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ىدىرىس كوشكىنوۆ حالىق جاۋى دەپ ۇستالعاندا اۋباكىر ءجۇنىسوۆ ونى قورعاۋ ءۇشىن سوت توراعاسىنا بۇل ادال, تازا ادام دەپ دالەلدەۋگە تىرىسادى. بىراق سوت توراعاسى ونىڭ ءسوزىن قاپەرىنە دە المايدى. ول سوعان اشۋلانىپ, بولمەدەگى ۇستەل ۇستىندە تۇرعان سيا ساۋىتتى الىپ ۇرماقشى بولادى. وسى جەردە بۇرىننان وشىگىپ جۇرگەندەردىڭ كوكتەن ىزدەگەنى جەردەن تابىلادى. ءسويتىپ اۋباكىر ءجۇنىسوۆ ۇستالىپ, 4 اي بويى تىنىمسىز تەرگەۋ مەن ادام ايتقىسىز ازاپتى باستان كەشىرەدى. تاعىلعان كىنالاردى مويىنداماي, ءبارىن جوققا شىعارعانىنا قاندارى قارايعان سوت مۇشەلەرى ەسىل ەردى 1938 جىلعى 5 تامىزدا اتۋ جازاسىنا كەسەدى. وكىنىشتىسى, اسىل ازاماتتىڭ كەڭەس ۇكىمەتىن نىعايتۋداعى, اق باندىلارعا قارسى كۇرەستەگى ەڭبەكتەرى مەن ەلىم, جۇرتىم دەپ اتقارعان باسقا دا ىستەرى ەلەنبەدى. ءتىپتى ۆچك-نىڭ تۇركىستان رەسپۋبليكاسى بويىنشا ۋاكىلەتتى وكىلى يا.پەتەرستىڭ: «پرەدياۆيتەل سەگو ت. جۋنۋسوۆ ابۋباكير 6-گو فەۆراليا 1921 گودا سوۆەرشيل اكت, يمەيۋششي رەسپۋبليكانسكوە زناچەنيە, چەم سپاس نەسكولكو تىسياچ جيزنەي ترۋدوۆىح ماسس وت ناپادەنيا ەگو باند, كوتورومۋ ترەبۋەتسيا پو وتنوشەنيۋ ك ۆىشە وزناچەننومۋ توۆاريششۋ سو ستورونى سوۆەتسكيح ۆلاستەي ۆنيماتەلنوە وتنوشەنيە ي وزناچەننىي توۆاريشش نە پودلەجيت ارەستۋ بەز ۆەدوما پولنوموچنوگو پرەدستاۆيتەليا» دەپ بەرگەن 1921 جىلعى 14 ساۋىردەگى №1887 كۋالىگى دە ەسكەرىلمەدى. ەسكەرىلۋ بىلاي تۇرسىن, اۋباكىر ءجۇنىسوۆ 1938 جىلعى 14 تامىزداعى ۇكىم بويىنشا اتىلعاننان كەيىن وزدەرىن قورعاۋ ماقساتىندا الماتى وبلىسىنىڭ سوت, پروكۋراتۋرا, نكۆد ورگاندارى 4 جىل بويى ونى ءتىرى ادام ەسەبىندە بىرنەشە «ايىپتاۋ قورىتىندىلارىن» جاساپ, «قايتا تەكسەرۋگە» جىبەرگەن بولىپ, ونىڭ «قىلمىسىنا ساي» ەندى 10 جىلعا تۇرمەدە وتىرۋعا, 5 جىل سايلاۋ ەركىنەن ايىرۋعا جالعان ۇكىم شىعاردى. ءسويتىپ گوگولدىڭ «ءولى جاندارىنداي» وتىرىك «ءولى قۇجاتتار» ماسكەۋ مەن الماتى اراسىندا ەرسىلى-قارسىلى ءۇنسىز جوڭكىدى. ەگەر ول قاعازدارعا ءتىل بىتسە: «جىبەرىپ وتىرعان ادامدارىڭ الدەقاشان اتىلىپ كەتكەن جوق پا ەدى», – دەپ ايتار ەدى-اۋ.
«مۇنىڭ ءبارى سوندا نە ءۇشىن كەرەك بولعان؟» – دەگەن سۇراق تۋادى وسى ارادا. «ماسەلە مىنادا سياقتى, – دەگەن بولاتىن مۇراعاتتانۋشى زيادا يجانوۆ جوعارىداعى حاتىندا. – اۋباكىر ءجۇنىسوۆتىڭ اتىلعاندىعى جونىندە ونىڭ وتباسىنا حابارلانبادى, جاسىرىلدى. سوندىقتان ونىڭ تاعدىرى ەل-جۇرتىنا بەلگىسىز بولدى. ەسىل ەردىڭ تۋىستارى, دوستارى جەر-جەرگە شاعىمداندى. ولار جىبەرگەن حاتتاردان تەك اسىل ازاماتتىڭ زايىبى بوپىحاننىڭ 1939 جىلعى 2 اقپاندا قازاق سسر پروكۋرورىنا: «مەنىڭ ەرىم قايدا؟ ءالى كۇنگە تەرگەۋدە مە؟ ماعان حابارلاۋىڭىزدى وتىنەمىن», – دەگەن ارىزى عانا ساقتالعان. رەسپۋبليكا پروكۋراتۋراسىندا بۇل حات 1939 جىلعى 17 اقپاندا 2760-شى نومىرمەن تىركەۋدەن وتكەن. ونىڭ شەكەسىنە: «دەلو ۆ وبلسۋدە, سووبششيت وب ەتوم جالوبششيتسە», – دەپ 15 اقپاندا قول قويعان. كوردىڭىز بە, تىركەۋدەن ەكى كۇن بۇرىن-اق باستىق قول قويعان, ءارى جارىنىڭ تاعدىرىن بىلمەي كەلگەن بوپىحاندى «ارىزقوي» ەتىپ كورسەتكەن. سول كەزدە ومىردە جوق, الدەقاشان اتىلىپ كەتكەن ارىس ازاماتتىڭ ءىسى وبلىستىق سوتتا دەپ جالعان سىلتەمە جاساعان».
...اۋباكىر ءجۇنىسوۆ 1957 جىلى 16 تامىزدا اقتالدى. ءىستى 19 جىلدان كەيىن قايتا قاراعان قازاق سسر جوعارعى سوتىنىڭ القاسى وندا قىلمىس قۇرامى بولماعاندىقتان, ءبىر كەزدەگى الماتى وبلىستىق سوتىنىڭ ۇكىمىن جويدى. 32 جاسىندا 6 بالامەن جەسىر قالعان بوپىحان انا جوعارىداعى حاباردى ەستىگەندە كوز جاسىنا يە بولا الماي ۇزاق جىلادى, دەيدى كوزكورگەندەر. ول سول ءبىر زاۋالدى كۇندەردىڭ زارى ما, جوق الدە قيانات قيامەتكە كەتپەدى دەگەن تاۋبە مە, مۇنى ەندى ەشكىم ءتۇسىندىرىپ ايتىپ بەرە المايدى. قازاقتىڭ قايسار ايەلى 40-50-جىلدارى ارىس ازاماتتىڭ ارتىندا قالعان ۇلدارى سماعۇل, ءانۋار, باتىرحان, اسەت پەن قىزدارى سوفيا, رۋزيدانى جەتەلەپ ءجۇرىپ جەتكىزىپ, ولاردان تاراعان نەمەرە-شوبەرەلەرىن كوزىمەن كورىپ, 1978 جىلى ومىردەن وزدى.
وسى ارادا ءسوز رەتىنە قاراي ءبىر اڭگىمە ايتا كەتەيىك. كەيىپكەرىمىزدىڭ جوعارىداعى اتتارى اتالعان بالالارىنىڭ ورتانشىسى باتىرحان اۋباكىر ۇلى ءجۇنىسوۆتىڭ ماماندىعى مۇعالىم ەدى. 1965-1969 جىلدارى الماتى وبلىسىنىڭ نارىنقول اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتە بىزگە ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەردى. ۇزىن بويلى, زور دەنەلى, كوپ سويلەمەيتىن, ءجۇزى سۇستى كىسى-ءتىن. ۇلى وتان سوعىسىندا ارتيللەريست بولىپتى. 23 اقپان – قىزىل ارميا كۇنىندە بۇكىل كلاسىمىز بولىپ س.مارشاكتىڭ ولەڭدەر جيناعىن بەرىپ قۇتتىقتاعانىمىز ەسىمىزدە اعايىمىزدى. سوندا ۇنەمى قاتال بولىپ كورىنەتىن ول كىسىنىڭ ءجۇزى ءسال جىلىپ, چەكيست اكەسى اۋباكىر ءجۇنىسوۆ تۋرالى اڭگىمە ايتقانى بار. ال ءوزى قاتىسقان سوعىس تۋرالى: «شايقاستا پەحوتاعا (جاياۋ اسكەرگە –
رەد.) وتە قيىن بولاتىن. ءبىر اتاكادا-اق ولاردىڭ قاتارى سيرەپ قالاتىن. ال ءبىزدىڭ ارتيللەريا... قۇدايعا شۇكىر, راسچەتىمىز وندايدان امان بولدى. ۆيازمادان بەرلينگە دەيىنگى 4 جىلدا 4-5-اق رەت پوپولنەنيە (تولىقتىرۋ –
رەد.) الدىق», – دەگەن ءسوزى ەسىمىزدە.
6. كينو
«اتاماننىڭ اقىرى» ءفيلمى. جىلدار جىلجىپ, ۋاقىت العا وزعان سايىن مىناداي سۇراقتىڭ بوي كورسەتىپ قالارى انىق. ول: «كەڭەس چەكيستەرىنىڭ جانكەشتى ەرلىگىن كورسەتەتىن وسى كينوكارتينا قالاي ومىرگە كەلدى؟ فيلم قاشان, قاي جەرلەردە ءتۇسىرىلىپ, ونداعى باستى رولدەردە وينايتىن اكتەرلەرگە تاڭداۋ قالاي جاسالدى؟ ال سول ءبىر تاريحي وقيعا ورتاسىندا بولعان ادامدار بەينەسى شە؟ ولاردىڭ ءىس-ارەكەتى مەن قيمىلى وسى كينولەنتادا قانشالىقتى نانىمدى كورسەتىلگ
