سىر ءوڭىرى استاناعا بەرەكەلى دە مەرەكەلى تارتۋ-تارالعىسىن ۇسىندى
سەنبى كۇنى استانادا ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي قىزىلوردا وبلىسىنىڭ كۇندەرى اياسىندا ءوڭىردىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمدارىنىڭ كونتسەرتى مەن فوتو جانە سۋرەتشىلەردىڭ كورمەسى ءوتتى. وعان مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا مەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ قاتىستى.
كونگرەسس-حولل سارايىندا قانات جايعان كورمەگە سىر سۋرەتشىلەرىنىڭ قولىنان شىققان 60-تان استام كەسكىندەمەلىك شىعارمالار مەن فوتوسۋرەتتەر قويىلدى.
كورمەنىڭ ماقساتى – وبلىس سۋرەتشىلەرىنىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋ, ونەرلەرىن شىڭداۋ جانە ءتاجىريبە الماسۋ. شارادا سىر ەلى ونەر يەلەرىنىڭ قايتالانباس جۇمىستارى ارقا جۇرتشىلىعى مەن قوناقتارىنا ەستەتيكالىق تۇرعىدا رۋحاني اسەر سىيلادى. وندا كوپشىلىكتىڭ نازارىنا قايىرباي زاكىروۆ, امانكەلدى كەنەنباەۆ, شاكىربەك سامەنوۆ سياقتى ەسىمدەرى بەلگىلى سۋرەتشىلەردىڭ تۋىندىلارى ۇسىنىلدى. سونىمەن بىرگە, بەينەلەۋ ونەرىنە ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلە جاتقان جاس سۋرەتشىلەردىڭ شىعارمالارىنا دا ورىن بەرىلدى.
كورمەگە كەلۋشىلەر سۋرەتشىلەردىڭ ارال ماڭىنداعى قاراپايىم ادامداردىڭ ءومىرىن, اۋىل تاقىرىبىن بەينەلەيتىن شىعارمالارىمەن, قازاقتىڭ تاريحىنا قاتىستى سالعان سۋرەتتەرىمەن تانىستى. ال فوتوسۋرەت كورمەسىندە جۇرتشىلىق «كەشەگى اقمەشىت, بۇگىنگى قىزىلوردا», «ءوڭىر مەديتسيناسىنىڭ ءوركەنى», «ءبىلىمدىلەر باعىندىرعان بيىك بەلەستەر», «قىزىلوردا – بالاعا مەيىرىمدى قالا», «سىر ەلى – جىر ەلى», «ساۋلەتتى, داۋلەتتى قىزىلوردا», «سىر ەلىنىڭ تولاعايلارى», «ىرىستى, كۇرىشتى قىزىلوردا», «جەر كىندىگى – بايقوڭىر» تاقىرىبىنداعى فوتوسۋرەتتەردى تاماشالادى. وندا 1991 جىلدان وسى كەزگە دەيىن وبلىستىڭ جەتىستىكتەرى تۋرالى تۇسىرىلگەن جۇمىستار ۇسىنىلدى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
مانسۇر حاميت
------------------------------------------------------------------
توقشىلىق پەن مولشىلىقتىڭ كەزەڭى دەپ سانالاتىن كۇز كۇندەرىنە دە اۋىز سالدىق. ال بيىلعى كۇزدىڭ استانالىقتار ءۇشىن ايرىقشا ارتىقشىلىعى بولىپ تۇر. سەبەبى وسى كۇزدە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى اتاپ وتىلمەك. سوعان بايلانىستى ەلوردادا اپتا سايىن وڭىرلەردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ «قۋاتتى ءوڭىر – قۋاتتى قازاقستان» دەپ اتالاتىن ءجارمەڭكەلەرى ۇيىمداستىرىلماق. ءوتكەن سەنبى-جەكسەنبى كۇندەرى مۇنداي يگىلىكتى شارانى قىزىلوردا وبلىسى باستادى. ەگىنى ءبىتىك شىعىپ, التىن استىقتى قامباعا مولىنان قۇيعان ءوڭىر ەڭبەككەرلەرى جاز بويعى توككەن تەرلەرىنىڭ ناتيجەسىن پاش ەتتى. ارينە بۇل تۇتىنۋشىلاردى قولجەتىمدى تاۋارعا كەنەلتىپ, مارە-سارە ەتسە, ءوندىرىسشىلەردىڭ ءونىمىن وتكىزىپ قۋانتاتىن ەرەكشە جاعداي. ال تاۋەلسىزدىك تويىنا ارنالعان ءجارمەڭكەلەردىڭ ءجونى تىپتەن بولەك. مۇندا ساۋدا-ساتتىق قانا ەمەس, رۋحاني-مادەني شارالار دا ۇيىمداستىرىلىپ, ەلوردالىقتارعا ەرەكشە دەمالىس سىيلايدى. سىر ەلى دە تايقازانىن تولتىرىپ, قىرمان قامباسىن ەسەلەپ, الىپ ەلدىڭ جۇرەگى استاناعا شاشۋ-شاتتىعىمەن كەلدى. ايماق ونەرپازدارى دا اسەم اندەردەن شاشۋ شاشىپ, استانالىقتاردى ءداستۇرلى ونەرمەن سۋسىنداتتى. سونىمەن بىرگە ءجارمەڭكەگە كەلگەندەر سىر ەلىنىڭ ءوتكەنى مەن بۇگىنىنەن سىر شەرتەتىن كورمەلەردى, سونىڭ ىشىندە ىبىراي جاقاەۆ اتىنداعى كۇرىش ءوسىرۋ تاريحى مۇراجايىنىڭ ارنايى ۇيىمداستىرعان كورمەسىن تاماشالادى.
جارمەڭكەنىڭ اشىلۋىندا استانا قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى اندرەي لۋكين مەن قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى رۋسلان رۇستەموۆ ەلوردا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىن ايتۋلى كۇنمەن قۇتتىقتادى.
«وڭىرلەردىڭ استانا قالاسىنداعى كۇندەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قىزىلوردا وبلىسى كۇندەرىنىڭ اشىلۋىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. ءارينە قازاقتىڭ ءاربىر سىنىق سۇيەم جەرى قاسيەتتى, مىنە, سونىڭ ىشىندە استانالار ءوڭىرى, ەجەلگى تاريحتى قويناۋىنا باسىپ جاتقان سىر ءوڭىرىنىڭ وسى جارمەڭكەلەر شەرۋىن باستاپ كەلۋىنىڭ دە وزىندىك تاريحي ماڭىزى, ءمانى بار دەپ ويلايمىن», دەدى ر.رۇستەموۆ. اكىم ورىنباسارىنىڭ ءمالىمدەۋىنشە, بۇل تاريحي ساباقتاستىق. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىندا ەلىمىزدەگى وزگە وڭىرلەر سياقتى قىزىلوردا وبلىسى دا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني-رۋحاني دامۋدىڭ بيىك دەڭگەيىندە كەلە جاتىر. تەك سوڭعى ون بەس جىلدىڭ وزىندە, سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, وبلىستا 171 مەكتەپ, ياعني ءبىلىم وشاعى بوي كوتەرگەن ەكەن. سوڭعى بەس جىل ىشىندە وبلىس حالقىنىڭ ءوسىمى جىلىنا 1,6 پايىزدى قۇراپ, قازىر وبلىس حالقىنىڭ سانى 800 مىڭعا جەتىپ قالعان. قىزىلوردا وبلىسى ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن قارىشتاپ العا قادام باسىپ كەلەدى.
بيىل ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىمەن داڭعايىر ديقان, دالا اكادەميگى اتانعان ىبىراي جاقاەۆ اتامىزدىڭ 125 جىلدىعى ورايلاس كەلىپ وتىر. سوندىقتان ورتايمايتىن قازانىن, تارقامايتىن بازارىن تانىتۋ ءۇشىن قىزىلوردا وبلىسى ءوزىنىڭ تارتۋ-تارالعىسىمەن كەلىپ, قارت قاراتاۋدان اقيىق ارالعا دەيىن سوزىلعان قاسيەتتى ولكەنىڭ ءدامىن استانالىقتارعا سىردىڭ سىي-تارتۋى رەتىندە ۇسىندى.
اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىنىڭ جارمەڭكەسىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ 7 اۋدانىنان كەلگەن 50-گە تارتا ءونىم ءتۇرى ساۋداعا ءتۇستى. جالپى قۇنى 70 ميلليون تەڭگە بولاتىن 400 توننا ازىق-ت ۇلىك ەلوردا تۇرعىندارىنا تومەندەتىلگەن قولجەتىمدى باعامەن ساتىلعان. ولاردىڭ ءىشىندە العاشقى وراقتان جينالعان 70 توننا كۇرىش, 90 تونناعا جۋىق كوكونىس تۇرلەرى بار.
قىزىلوردا وبلىسىنان كەيىن ءجارمەڭكەلەر ەستافەتاسىن الماتى وبلىسى جالعاستىرماق. وسىلايشا وزگە ءوڭىرلەرمەن كەزەكتەسەتىن اپتا سايىنعى ءجارمەڭكە قازان ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن ۇلاسادى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
------------------------------------------------
«قۋاتتى ءوڭىر – قۋاتتى قازاقستان» اتتى وڭىرلەر كۇندەرىندە قىزىلوردا وبلىستىق ءا.تاجىباەۆ اتىنداعى امبەباپ عىلىمي كىتاپحانا ەلورداداعى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ورتالىق قالالىق كىتاپحاناسىندا «تۋى بيىك, تۇعىرى بەرىك سىر ەلى» اتتى كىتاپ كورمەسىن ۇيىمداستىردى.
شارانىڭ اشىلۋ بارىسىندا وبلىستىق امبەباپ عىلىمي كىتاپحانا ديرەكتورى نۇرجامال مىرزامۇراتوۆا سىر بويى تۇركىلىك, شىعىستىق وركەنيەتكە وشاق بولعان قاسيەتتى مەكەن, قالىڭ قاتپارلى تاريحتىڭ كۋاگەرى بولعان ولكە ەكەنىن باياندادى. «كونە تاريح, دالانىڭ شىنشىل شەجىرەسى بۇل ولكەنىڭ بەرەكە-بىرلىگى بۇزىلماعانىن, قيىن-قىستاۋ كۇندەردە ۇلتقا پانا, وزەگى تالعان وزگەگە سايا بولعانىن ايعاقتايدى. كورمەدەگى كىتاپتار مەن گازەت-جۋرنالداردان, فوتوسۋرەتتەردەن سىر بويى تۋرالى كوپتەگەن مالىمەت الۋعا بولادى», – دەدى كىتاپحانا ديرەكتورى.
كورمەنىڭ «ەلباسى سىر ەلىندە» اتتى ءبىرىنشى ءبولىمى پرەزيدەنتتىڭ ءار جىلداردا قىزىلورداعا جۇمىس ساپارمەن كەلگەن تاريحي كەزەڭدەرىنە ارنالعان. «تاريحى وسيەتتى, قويناۋى قاسيەتتى سىر ەلى» اتتى ەكىنشى ءبولىم ولكەنىڭ سوناۋ ءVىى عاسىردان باستاپ, ءتۇرلى تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ استاناسى بولعانىنان حابار بەرەدى. ولاردىڭ اراسىندا ءVىى-ءXى عاسىرلارداعى وعىز استاناسى – جانكەنت, ءXىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جوشى ۇرپاقتارىنىڭ كەزىندەگى – اق وردا, XV-ءXVىىى عاسىرلاردا قازاق حاندىقتارىنىڭ ورتالىعى – سىعاناق. 1925-1929 جىلدارى قازاق كەڭەستىك اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى – قىزىلوردا قالاسى بار.
«ءوڭىردىڭ وركەندى كەلبەتى – تاۋەلسىزدىك جەمىسى» اتتى ءبولىم تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وبلىستا الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, مادەني-رۋحاني سالالاردىڭ ءوسىپ, دامىعانىن كورسەتسە, «ۇلتىن ۇلىقتاعان ۇلى تۇلعالار ءبولىمى» سىر جەرىنىڭ داڭقتى تۇلعالارىنا ارنالعان. ولار – وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى ايتەكە بي, سامارقاندى 30 جىل بيلەگەن ءجالاڭتوس ءباھادۇر, جانقوجا, كوكەن, جانازار, بۇحارباي, باقتىباي سىندى حاس باتىرلار, الاش قايراتكەرى مۇستافا شوقاي, قازاق ادەبيەتى مەن عىلىمىنىڭ, مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ تۇلعالارى – ءا.قوڭىراتباەۆ, ءا.تاجىباەۆ, ز.شۇكىروۆ, ا.توقماعامبەتوۆ جانە ت.ب ازاماتتار.
«جىر-ءاننىڭ ەلى, تۇراننىڭ ءتورى – سىر ەلى» اتتى ءبولىم سىر ەلىن جىر ەلى اتاندىرعان, جىراۋلىق ءداستۇردىڭ مەكتەبىن قالىپتاستىرعان شوراياقتىڭ ومارى, بالقى بازار, قاراساقال ەرىمبەت, كەتە ءجۇسىپ, ءدۇر وڭعار, تۇرماعامبەت, نارتاي, نۇرتۋعان سىندى سىر سۇلەيلەرىنە, وبلىس مادەنيەتى مەن ونەرىن اسقاقتاتىپ, جەر-جەرلەردەن جۇلدەلەرمەن ورالىپ, ولكەنىڭ داڭقىن شىعارىپ جۇرگەن ونەرپازدارعا ارنالعان.
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ باي تاريحىن, ادەبيەت پەن عىلىمنىڭ, مادەنيەت پەن ونەردىڭ مول مۇراسىن پاش ەتەتىن كورمەگە 300-گە جۋىق كىتاپتار مەن گازەت-جۋرنالدار, فوتوسۋرەتتەر قويىلدى.
توپتامانى ازىرلەگەندەر داستان كەنجالين, دينارا بىتىكوۆا, ايگۇل سەيىلوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»
