الەمدىك ساياسات ساحناسىنداعى ورتالىق ازيا

اقش-تاعى دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتى ەليوتت حالىقارالىق قاتىناستار مەكتەبىنە قاراستى ەۋروپا, رەسەي جانە ەۋرازيانى زەرتتەۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ورتالىق ازيا باعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورى مارلەن لاريۋەلمەن اڭگىمە – مارلەن حانىم, اۋعانستانداعى الەۋ­مەتتىك, ەكونوميكالىق, سايا­سي ماسە­لەلەر ءالى دە شەشىمىن تاپ­پاي كەلەدى. ءسىز­دىڭ ويىڭىزشا, اتال­­عان ماسەلەلەردىڭ ءتۇيى­نىن تار­قاتۋ­­داعى كەلەسى اقش پرە­زي­دەنتى ءاكىم­شىلى­گىنىڭ ءرولى قانداي بول­ماق؟ ورتا­لىق ازيانىڭ اۋعانستان ءما­­سە­­­لە­­سىنە قاتىستى ۇدەرىسى قالاي ءورىس­تەي­دى؟ – مەنىڭ ويىمشا, كەلەسى اقش پرەزي­دەنتى اكىمشىلىگىنىڭ اۋعان­ستان­داعى جاع­داي­عا قاتىستى ءرولى قاۋىپسىزدىك قال­قانى­نىڭ تولىقتاي السىرەۋىنە جول بەر­مەۋ سي­پاتىن­دا عانا بولادى. جالپى, اقش-تىڭ ورتا­لىق ازياعا قاتىستى قىزىعۋشىلىعى سوڭ­عى كەزدەرى جاھاندىق تۇرعىدا تومەن­دەي باس­تا­دى. بۇل رەتتە, اۋعان­ستان ماسەلەسىنە وراي, ۆا­شينگ­توننان قاۋىپسىزدىك توڭىرەگىندە قاي­تا جان­دانۋ مەن جاڭا بەلسەندىلىكتى كۇتۋ ورىن­­سىز. الداعى ۋاقىتتا دا قازىرگى دەڭگەي ساق­تا­­لا­­دى. ءتىپتى, ءارى قاراي تومەندەي بەرۋى دە مۇمكىن. اقش-تىڭ ورتالىق ازياداعى ماسەلە­لەر­دى شەشۋگە باعىتتالعان «س5+1» باس­تا­ماسى نەگىزىنەن ديپلو­ما­تيالىق بەل­سەن­دىلىككە باعىتتال­عانى بەلگىلى. ياعني, ورتالىق ازيا مەم­لەكەتتەرىنىڭ ۆاشينگ­تون­مەن جۇمىس ىستەي الۋ قابىلەتىن ورنىق­تىرۋدان عانا تۋىنداپ وتىر. ەكىنشىدەن, «س5+1» باستاماسى رەسەي مەن قىتايعا «اقش-تىڭ ورتالىق ازياعا ىقپالى بار» دەگەن­دى كورسەتۋگە عانا ارنالعان. بىراق, مۇن­داي جوبالاردىڭ ورىندالۋى ەكىتالاي. ءويت­كەنى, ونداي باستامانى ديپلوماتيالىق كوز­بوياۋ­شىلىقتان الشاق قاراستىرۋعا بولمايدى. – كەيبىر ساراپشىلار ورتالىق ازيا­داعى رەسەي مەن قىتايدىڭ ءرولىن تال­قىلاعاندا, ماسكەۋ مەن بەيجىڭنىڭ اي­ماق­­تاعى «ەڭبەك ءبولىنىسىن» ايتىپ جا­تا­­دى. جالپى, رەسەي مەن قىتايدىڭ ور­تا­­لىق ازياداعى قازىرگى ورنى قانداي؟ – قازىرگى تاڭدا رەسەي مەن قىتايدىڭ ورتا­لىق ازيا ماسەلەسىندەگى قىزمەت كۇشى بىرىككەنىن ايتۋعا بولادى. جالپى العاندا, ورتالىق ازيا ماسەلەسىندەگى ىقپالداستىقتا قوس مەملەكەت اراسىن­داعى كەلىسىم ساقتالىپ كەلەدى. بۇل رەتتە, رەسەي قىتايدى ءوزىنىڭ باتىسقا باعىت­تالعان تەجەۋشى ءنارراتيۆى رەتىن­دە قاراستىرسا, قىتاي رەسەيدى ءوزى­نىڭ مۇددەلەرىن العا قاراي جىلجىتۋ ءۇشىن پايدالانۋدا. قالىپتاسقان جاعداي قىتاي­دىڭ ورتالىق ازيا ايماعىنا قاتىستى جاڭا ساياسي مۇددەلەرى پايدا بولعانعا دەيىن جالعاسا بەرمەكشى. ەگەر بەيجىڭنىڭ باسقا ساياسي مۇددەلەرى بولماسا, بۇگىنگى جاعداي ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن سوزىلادى, سەبەبى, مۇنداي قىزمەت ءبولىنىسى ەكى ويىنشىعا دا ىڭ­عايلى. ال قىتايدىڭ جاڭا ساياسي ءمۇد­دەسى بيلىككە ۇلتشىل باعىتتاعى باسشى­لار­دىڭ كەلۋىنەن كەيىن پايدا بولۋى مۇمكىن. قىتايدىڭ ورتالىق ازياداعى ينۆەس­تيتسيالار قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋدە ءوزىنىڭ جەكە جاۋاپتى سالا­لارى دا بار. بۇل رەتتە, رەسەي جەكە ءوزىنىڭ ءمۇد­دەسىنە سايكەس كەلە­تىن جانە جوعارى دەڭ­گەي­دەگى ساياسي قاتەر­لەردى رەتتەۋگە عانا قا­تىسا الادى. باس­قا دەڭگەيدەگى كەلىسپەۋ­شىلىك­تەردى رەت­تەۋ قىتايدىڭ قۇزىرەتىندە قالا بەر­مەك. قىتاي­دىڭ ورتالىق ازياداعى ينۆەس­تيتسيا­لار قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ماسە­لەسىندە بەيجىڭ­نىڭ مۇددەسى باسىم بولعان­دىق­تان, رەسەي­دىڭ بۇل ماسەلەگە ارالاسۋ مۇمكىندىگى تومەندەۋ. – «قىتايدىڭ «جىبەك جولى ەكونو­مي­كا­لى­ق بەلدەۋى» باستاماسى ورتا­لىق ازيا­نىڭ كولىك-لوگيس­تيكالىق جوبا­لار ارقىلى ينتە­گرا­تسيالانۋىنا جول اشادى» دەگەن ءتۇسى­نىك بار. ءسىزدىڭ ويى­ڭىز­­­شا, اتالعان باستاما ورتالىق ازيا­­­دا قان­داي باسىمدىققا يە بولۋى مۇمكىن؟ – ءسىز ايتقان ەكى ستسەناري ءبىر مەز­گىلدە جۇزەگە اسۋى دا ىقتيمال. كولىك­تىك سترا­تەگيا بويىنشا قازاق­ستان ۇتقاندار قاتارىندا بولۋى ابدەن مۇمكىن. جوبالار نەگى­زى­نەن قىتاي – قازاقستان – رەسەي – ەۋروپا ارقىلى جۇزەگە اسادى. ال قىر­عىز­ستان, تاجىكستان جانە الەۋەتتى تۇرعى­دا وزبەكستان ارا­سىن­دا قىتاي كولىك­تىك جوبالارى ءۇشىن ءوزارا باسەكەلەستىك تۋىندايدى. ەگەر دە قىتاي – قازاقستان – رەسەي – ەۋروپا تاراپى ءبىرىنشى كەزەكتە جۇزە­گە اسىپ, داميتىن بولسا, باسقا ورت­ا­لىق ازيا مەملەكەتتەرى ۇتىلۋى مۇمكىن. سون­داي-اق, قىتاي ءۇشىن يران جانە پار­سى شىعاناعى ماڭىزدىراق ەكەنىن ەسكەرسەك, وندا قىرعىزستان, تاجىكستان, وزبەك­ستان جانە, مۇمكىن, اۋعانستان كولىكتىك جوبا­لار اراسىندا باسەكەلەستىك پاي­دا بولادى. سەبەبى, ورتالىق ازيا مەملە­كەت­تەرى اراسىنداعى ىنتى­ماق­تاس­تىق ءداستۇرى ءالى دە قالىپتاسا قويعان جوق. – قىتايدىڭ «جىبەك جولى ەكو­نو­­ميكالىق بەلدەۋى» باستاماسى ورتالىق ازيا ايماعىنا باسقا دا سىرتقى فاك­تورلار نازارىن اۋدارا الا ما؟  – باستاما اياسىنداعى قارىم-قاتىناس قىتاي مەن باسقا ەلدەردىڭ شەك­تەلگەن تەحنيكالىق جانە لوگيستي­كالىق قىزمەتى دەڭگەيىندە عانا بول­ماق. ال مەملەكەتتەر اراسىنداعى ۇزاق­مەرزىمدى جانە ستراتەگيا­لىق ىن­تى­­ماق­تاستىق تۋرالى ناقتى بول­جام جوق. ءوزارا باسەكەلەستىكتەگى جاپو­نيا, وڭتۇستىك كورەيا جانە قىتاي تاراپ­تارى­نىڭ ورتالىق ازيا ماسەلەسىنە قاتىس­تى ىن­تى­ماق­تاستىعىن ەلەستەتۋ استە ءمۇم­كىن ەمەس. بۇل رەتتە, تەك قانا قىتاي مەن پار­سى شىعاناعى مەم­لەكەتتەرىنىڭ باس­تا­ما اياسىنداعى بىرلەسكەن قىزمەتىن باي­قاۋى­مىزعا بولادى. ال ەۋروپا­لىق وداق قىتاي­دىڭ «جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باستاماسىنا تەحنيكالىق مامانداردى دايارلاۋ سەكىلدى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ارقىلى ىنتىماقتاستىق ورناتا الادى. – اقش-تىڭ, ەۋروپالىق وداق­تىڭ, جاپونيانىڭ, وڭتۇستىك كورەيانىڭ جانە وزگە دە ەلدەردىڭ ورتا­لىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ينتە­گراتسيالانۋىنا قاتىستى جوبا­لارى بار. بۇل جوبالاردان قانداي ناتيجە كۇتۋگە بولادى؟ – Cىرتقى فاكتورلاردىڭ بارلىعى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىر­لەسە قىزمەت اتقارۋ تەتىگىن نىعايتا ءتۇستى. سە­بەبى, ولار ءۇشىن بىرىككەن تۇ­راق­تى اي­­ماق­­پەن قىزمەت اتقارۋ ايتارلىقتاي ىڭعاي­­لى ءارى ءتيىمدى بولاتىنى انىق. دەگەن­مەن, ور­تا­لىق ازيا مەملەكەتتەرى رەين­تەگرا­تسيا­­عا قاراعاندا, ەكىجاقتى تاراپ بويىنشا جۇ­مىس ىستەۋدى الدەقايدا پايدالى دەپ شەشتى. قازىرگى تاڭداعى ورتالىق ازيا مەم­لەكەتتەرى اراسىنداعى ءوزارا بايلا­نىستىڭ تومەندىگى ساياسي باسەكەلەس­تىكتەن دە وزەكتى بولىپ تۇر. سەبەبى, اي­ماقتاعى ءار مەم­لە­كەت ۇلت­تىق باعىتتا جەكە-دارا دامى­عانى­مەن, كەلەر بۋىن بىرلەسكەن ءىس-ارەكەتتىڭ ءناتي­­جەسى قان­داي بولاتىنىن ىزدەستىرۋى ىقتي­­مال. مۇندايدا, جاستاردى مادەني جانە ءدىني فاكتورلار بىرىكتىرە الادى. كەڭەس ودا­عى ىدىراعاننان كەيىن ورتالىق ازيا اي­ما­عىن­داعى مەملەكەتتەر ءبىر-بىرىمەن باسە­­كە­لەس­تىككە يە بولدى, ال قازىرگى تاڭداعى كور­سەت­كىش­كە قاراس­اق, ولاردىڭ ەكونوميكالىق دامۋ دەڭ­گەيى ءار­قيلى ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. الايدا, باتىستىڭ حالىقارالىق ۇيىم­د­ارى مەن ينستيتۋتتارى ايماق­تىق ينتە­گراتسيانىڭ دامۋى قاقتى­عىس­تاردى شەشۋ­دە وتە ىقپالدى كۇش بولا الاتىنىنا سەنىم­مەن قارايدى. – ەندى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ىشكى ماسەلەلەرىنە قاراي ويىسساق. كەڭەس وداعى كەزىندەگى ايماقتى بىرىك­تىرۋشى فاكتور­لار قازىرگى تاڭدا ءوز ماڭىزىنان ايىرىلا باستادى. سەبەبى, ءار مەملەكەت ءوز دامۋ جولىنا ءتۇستى. بۇل كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ ءبىر-بىرىنەن الشاقتاۋىنا اكەلىپ سوقپاي ما؟ – ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ەكونو­مي­كالىق, ساياسي, الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناستارى بويىنشا ايماق­ارالىق بايلانىسقا قارا­عاندا, وزگە دامىعان مەم­لەكەتتەرمەن ىنتى­ماقتاس­تىقتا بولعان­دى قالايدى. جال­پى, بەدەلدى ءارى دامى­عان ەلدەر­مەن ىقپالداستىقتا بولۋ­دىڭ ەكو­نو­مي­كالىق سيپاتتان بولەك, سيمۆولي­كالىق ءمانى جوعارى. بولاشاقتا يسلام ءدىنى مەملەكەتتەردى بىرىكتىرۋشى فاك­تورلاردىڭ قاتارىندا بولۋى مۇمكىن. ال قازىرگى تاڭدا, وكىنىشكە قاراي, ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىنەن بولەكتەن­گەنىن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. – ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى تاۋەل­سىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرلىق بەدەرىندە قانداي ماسەلەلەردى شەشۋدە جەتىستىككە قول جەتكىزدى؟ قانداي جۇمىستار ناتيجەسىز بولدى؟ – مەملەكەتتەر حالىقارالىق بايلا­نىس­تار ورناتۋ مەن برەندينگ جاساۋ تۇر­عى­سىن­دا ايتارلىقتاي جاقسى جۇمىستار ات­قار­دى. ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ تاراپىن­دا­عى باستامالارى دا ناتيجەلى بولدى. سەبەبى, ميفتەندىرۋ مەن سيمۆوليكا حالىق­­تان قولداۋ تاپتى. بۇدان بولەك, تاجىك­­ستان­داعى ازامات سوعىسىنان باسقا, ورتا­لىق ازيا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۇلكەن قاقتى­عىس­­تارعا جول بەرگەن جوق. وڭتۇستىك كاۆ­كاز مەم­لە­كەت­تەرى­مەن سالىستىرعاندا, قاق­تى­عىس­تاردىڭ دەڭ­­گەيى قانشالىقتى تومەن بولعانىن باي­قاپ, باعامداۋعا بولادى. الايدا, مىقتى قىز­مەت اتقاراتىن ينستيتۋتتار قۇرۋ مەن ەكو­نوميكالىق, الەۋمەتتىك ساياساتتى جەتىلدىرۋ بويىنشا ءالى دە قارقىندى جۇمىستار اتقارۋ­دىڭ قاجەتتىلىگى سەزىلە باستادى. – ءسىز ورتالىق ازياداعى سىرت­قى كوشى-قون ماسەلەلەرىن دە زە­رت­تەپ جۇرگەن مامان­سىز. ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ تومەندەۋى كەزىندە ايماق­تاعى كوشى-قون ماسەلەسىندە قانداي جاڭا ترەندتەردى بايقادىڭىز؟ – ەڭ باستى ترەندتەردىڭ ءبىرى رەتىن­دە مىنالاردى ايتار ەدىم. ماسەلەن, رەسەيدەگى ورتالىقازيالىق ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ (قىرعىزستان, تاجىك­ستان, وزبەكستان) اقشا اۋدارىمدارى تومەندەگەنىمەن, ولار­دىڭ سانى ايتارلىقتاي كولەمدە ازاي­عان جوق. ارينە, ستاتيستيكاعا نازار اۋدا­­راتىن بولساق, وتكەن جىلمەن سالىس­تىر­­عان­دا, ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ سانى 1 ميل­ليونعا جۋىق كەمىگەن, بىراق جاپ­پاي تومەن­دەۋ قارقىنى بايقالمايدى. بۇدان بولەك, رەسەيدەن باسقا ەلدەرگە قاراي كوشى-قون جولدارىن ءىز­دەس­تىرۋ فاكتى­لەرى كەزدەسەدى, بىراق وعان ءمۇم­كىندىك­تەرى وتە از. ماسەلەن, وزبەك­ستان ميگ­رانت­تارى­نىڭ وڭتۇستىك كورەيا­عا بارۋ ۇدەرىسى جال­عاسۋ­دا. تاجىك­ستاننان پار­سى شى­­عا­ناعى مەم­لەكەت­تەرىنە قاراي جىل­جى­­عان كوشى-قون تولقىندارى پايدا بولا باس­تادى. ورتالىقازيالىقتارعا ءتۇر­كيا­عا بارۋ مۇمكىندىگى بار, الايدا, بۇل جەر­دەگى بار­لىق ۇساق جۇمىستاردى سيريا­لىق بوس­قىن­دار يەمدەنە باستادى. جالپى العان­دا, قىر­عىز­ستان, تاجىكستان, وزبەك­ستان مەم­لە­كەت­­­تەرى­نەن شىعاتىن كوشى-قون قار­قى­نى ءتو­­مەن­­­دە­مەيدى, كەرىسىنشە, جوعارىلاۋى مۇمكىن. – قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى­نىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس ءمۇ­شە­لىگىنە سايلاندى. مۇنىڭ ورتا­لىق ازيا ايماعىنىڭ ماسەلەلەرىن كۇن ءتار­تى­بى­­نە شىعارۋعا ىقپالى بولۋى مۇمكىن بە؟ – قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا مەم­لە­كەت­تەرى اراسىنان بۇۇ قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسى­­نىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشە­لىككە ساي­لانۋى­نىڭ, ارينە, ايماقتىق تۇرعىدا اسەرى ايتارلىقتاي بولاتىنى انىق. ەكىن­شى­دەن, بۇل قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي ءيميدجىن كوتەرۋگە دە ىقپال ەتپەك. قازاق­ستان ديپلوماتتارى ءۇشىن دە جاقسى تاجىريبە بولماق. سەبە­بى, ولار بۇۇ قۇرى­لىم­دارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناسقا نەگىزدەلگەن باي­لانىس ورناتۋعا مۇمكىندىك الادى. كەيىن جيناقتالعان تاجىريبەنى قازاق­ستان ءۇشىن پايدالانسا, ونىڭ ءتيىمدى تۇستارى كوپ بولۋى ابدەن مۇمكىن. اڭگىمەلەسكەن بەرىكبول دۋكەەۆ, ساياساتتانۋشى, ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن اقش, ۆاشينگتون