G20 دەگەن نە؟

G20 نەمەسە «ۇلكەن جيىرمالىق» – الەمدەگى ەكونوميكاسى ەڭ مىقتى دامىعان جانە تەز دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ كلۋبى. قۇرىلتاي كونفەرەنتسياسى 1999 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا بەرليندە ءوتتى. كلۋبقا اۆستراليا, ارگەنتينا, اقش, برازيليا, گەرمانيا, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى, يندونەزيا, يتاليا, كانادا, قىتاي, مەكسيكا, رەسەي, ساۋد ارابياسى, تۇركيا, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, ءۇندىستان جانە ەۋروپالىق وداق كىرەدى. G20 cامميتتەرىنە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, بۇۇ, دۇنيەجۇزىلىك بانك سياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ دا وكىلدەرى قاتىسادى. بۇل – حالىقارالىق قارجى جۇيەسىنە قاتىستى ماسەلەلەر, الەمدىك ەكونوميكا مەن ساۋدا-ساتتىقتى دامىتۋ جولدارى تالقىلاناتىن الاڭ. قۇرىلۋ سەبەبى G20 بىرلەستىگى 90-جىلداردىڭ سوڭىندا ازيا ەلدەرىن شارپىعان قارجى داعدارىسىنا جاۋاپ رەتىندە قۇرىلدى. ويتكەنى, ول كريزيس ەكونوميكاسى تەز ءوسىپ كەلە جاتقان دامۋشى ەلدەردى الەمدىك ماڭىزى بار تالقىلاۋلار مەن شەشىم قابىلداۋلارعا جەتكىلىكتى دارەجەدە قاتىستىرماۋدىڭ زاردابىن كورسەتتى. ودان بۇرىن ەكونوميكاسى اسا ءىرى جەتى ەل G7 فورماتىندا باس قوسىپ الەم ماسەلەلەرىن تالقىلايتىن. الايدا, بەرليندەگى سامميتتەن كەيىن 20 مەملەكەتتىڭ باسشىلارى ون جىلعا جۋىق ۋاقىت باس قوسپادى. فورۋم قارجى مينيسترلەرى مەن ورتالىق بانك باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى دەڭگەيىندە عانا ءوتىپ ءجۇردى. 2008 جىلعى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس ۇلكەن جەتىلىكتەن G20 فورماتىنا ءوتۋ پروتسەسىن تەزدەتتى. ويتكەنى, ول كەزدە الەمدىك ەكونوميكا بۇرىن-سوڭدى بولماعان توقىراۋعا ۇشىرايدى دەگەن قاۋىپ كۇشەيگەن ەدى. ۇلكەن جيىرماعا كىرەتىن ەلدەر الەمدىك جالپى ۇلتتىق ءونىمنىڭ 85%-ىنا, الەمدىك ساۋدانىڭ 75%-ىنا يە. سونىمەن قاتار, بۇل ەلدەردە دۇنيەجۇزى حالقىنىڭ ۇشتەن ەكىسى تۇرادى. ءبىر قىزىعى, اۋەلدە G33 قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىندا بەلگيا, چيلي, ەگيپەت, گونكونگ, ماروككو, نيدەرلاند, پولشا, سينگاپۋر, كوت ديۆۋار, يسپانيا, شۆەتسيا, شۆەتساريا جانە تايلاند بولدى. ودان كەيىن 1999 جىلى G22 پايدا بولدى. ءبىر جىل ىشىندە ول G20-عا قىسقاردى. توعىز جىلدان كەيىن الەم ليدەرلەرى 2008 جىلى فرانتسيا پرەزيدەنتى نيكوليا ساركوزي مەن بريتان پرەمەر-ءمينيسترى گوردون براۋننىڭ باستاماسى بويىنشا ۆاشينگتوندا باس قوستى. كەلەسى جىلى تاراپتار لوندوندا كەزدەستى. بۇعان دەيىن بارلىعى 11 سامميت بولعان ەدى. مۇنىڭ الدىنداعى كەزدەسۋ ۋكرايناداعى سوعىسقا بايلانىستى رەسەي مەن باتىس الەمىنىڭ قارىم-قاتىناسى ۋشىعىپ تۇرعان كەزدە ءوتتى. G20 باسشىلارى 2017 جىلى گەرمانيانىڭ گامبۋرگ قالاسىندا باس قوسۋى ءتيىس. قىتايداعى سامميتتە نەگىزگى ماسەلەلەر قانداي بولدى؟ كلۋبقا 2016 جىلى توراعالىق ەتكەن قىتاي ءوز تاريحىندا ءبىرىنشى رەت ونىڭ ءسامميتىن قابىلدادى. بۇل جولى نەگىزگى ماسەلەلەر – قارجى نارىعى جانە ەكولوگيا. الەمدىك قارجى ۇيىمدارىن دۇنيەجۇزىندە ەكونوميكانىڭ ءوسىمى باياۋلاعانى مازالاپ وتىر. سوندىقتان ولار ساۋدا-ساتتىقتى كەدەرگىلەردەن ارىلتۋ جولدارىن ىزدەدى. ال ەكونوميكاسى كەرەمەت سەكىرىس جاساعان قىتاي بۇگىندە اۋانىڭ لاستانۋىنان زارداپ شەگۋدە. وسى سەبەپتى ول ەكولوگيالىق جوبالارعا قارجى تارتۋ ماقساتىندا «جاسىل قارجى» ماسەلەسىنە كوبىرەك نازار اۋدارىپ وتىر. G20 ەلدەرىندەگى ەكونوميكالىق ءوسىم ورتاشا 1,5%. باياۋلاۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – دەموگرافيا (تۇرعىنداردىڭ قارتايۋى), كورپوراتيۆتى سەكتوردا جانە مەملەكەتتەر دەڭگەيىندە قارىزداردىڭ وسۋىنە بايلانىستى ينۆەستيتسيالاردىڭ ازايۋى, سونىمەن قاتار, پروتەكتسيونيستىك شارالاردىڭ كوبەيۋى. ەكى جىل بۇرىن اۆستراليادا وتكەن سامميتتە فورۋم باسشىلارى  ەكونوميكالىق ءوسىمدى 2018 جىلعا قاراي 2 پايىزدىق كورسەتكىشكە جەتكىزۋى ءتيىس رەفورمالاردى ماقۇلداعان بولاتىن. قازىرگى بولجامدار بويىنشا ول ماقسات ورىندالماۋى مۇمكىن. قىتايدىڭ باستاماسى بويىنشا ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىنە «جاسىل قارجى» تاقىرىبى ەنگىزىلدى. «جاسىل قارجى» دەپ وتىرعانى – ەنەرگيا ۇنەمدەۋشى جانە ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالاردى قارجىلاندىرۋ. بۇل جوبا كەيىنگى ءۇش جىلدا ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردە, سونىڭ ىشىندە قىتاي مەن ءۇندىستاندا دا ىسكە اسىپ كەلەدى. رەسەيلىك ساراپشىلار G20 سامميتىندەگى ماسەلەلەردىڭ رەسەيدى ونشا قىزىقتىرمايتىنىن ايتادى. ەكولوگيالىق جوبالاردى ماسكەۋ رەسمي تۇردە قولدايدى. الايدا, ول جوبالاردىڭ ءمانى – مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ونىمدەرىن پايدالانۋدى ازايتۋ. رەسەي بۇعان ازىرگە دايىن ەمەس. ەرجان ءابدىرامان, «ەگەمەن قازاقستان»