جازىلسا دەپ جەر جاراسى

ەل مۇراتى – تاۋەلسىزدىك. بيىل قازاق ەلىنىڭ بابالار اڭساپ, كۇرەسكەن, ۇرپاعىنا امانات قىل­عان ازاتتىققا قولى جەتكەنىنە 20 جىل تولىپ وتىر دەسەم, 1989 جى­لى كورنەكتى اقىن, قوعام قاي­رات­كەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ باستاعان سەمەي ەلى اتوم پوليگونىن جابۋ جونىندە باستاما كوتەرسە, 1991 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سەمەي سىناق پوليگونىن ءوز جارلىعىمەن جاپقانى ەندى تاريحتىڭ ەنشىسىنە اينالدى. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۋعان ەلى ءۇشىن جاساعان يگى ىستەرىنىڭ التىن باسى بولىپ تابىلسا كەرەك. بۇدان كەيىنگى كەزەڭدە اتوم پو­ليگونىنىڭ زاردابىن جويۋ ماق­ساتىندا «ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورى قۇرىلعان بولا­تىن. بۇل اكادەميك رىمعالي نۇر­عالي ءتارىزدى جاناشىرلار باستا­عان ەل پەرزەنتتەرىنىڭ ورتاق يدەيا­سى بولعانى انىق. قوعامدىق قور جەتەكشىسى, «اقشىڭ» كورپورا­تسيا­سىنىڭ پرەزيدەنتى, سەمەي قا­لا­لىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى مارات قۇرمانباي دەسەك, بۇل ازامات ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالامىزعا ازاپتى قاسىرەت اكەلگەن وقيعا ەشۋاقىتتا قايتا­لان­باۋى ءتيىس» دەگەن ءسوزى جازىل­عان بيىكتىگى 15 مەترلىك مونۋمەنت پەن ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ارنالعان, « ۇلى وتان سوعىسىنا اتتانعان ابىرالىلىقتار» اتتى 1500 ارداگەردىڭ اتى-ءجونى جازىل­عان تاقتا تاستى قاينار اۋىلىنا قويعىزدى. مۇنىڭ ءبارى جاس ۇر­پاق­تىڭ وتانسۇيگىشتىگىن شىڭداپ, ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاۋى ءۇشىن جاسالاتىن ۇلاعاتى زور شارالار ەكەنى انىق. ءاردايىم حالىققا كەرەك دۇنيەلەردەن تارتىنبايتىن مارات قۇرمانباي مەتسەناتتىق قايراتكەرلىگىمەن دە وزىپ تۇر, ونىڭ شاكارىم اقىننىڭ 150 جىل­دىق مەرەيتويىنا ارنايى 5 توم­دىق شىعارمالار جيناعىن 1000 دانامەن (تۇتاستاي العاندا 5000 دانا) ءوز قارجىسىنا باستىرىپ شىعارعانىن ايتساق تا جەتىپ جاتىر. ارتىنان بۇل ىزگى ءىس جال­عاسىن تاۋىپ, مەملەكەت تاراپى­نان قولداۋ تاۋىپ, شاكارىم مۇ­را­سى «راريتەت» باسپاسىنان ءار تومى 3000 دانامەن جارىق كورگەنى ەرەكشە ءسۇيىنىشتى. جۋىردا «ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورى اتىنان ەل اما­ناتىن ارقالاي كەلگەن ءبىر توپ ازا­ماتتار استاناعا كەلىپ قايت­تى. بولاتبەك ناسەنوۆ, ءومىرجان جاقىپ, لازار اقباروۆ, قۇمار مۇ­قاشەۆ, ماقسۇت قوسجانوۆ ءجا­نە «اباي» قورىنىڭ ديرەكتورى بالتابەك ەرسالىموۆ باستاعان وسى توپ سەمەي پوليگونىنىڭ توقتاتىلعانىنا 20 جىل تولۋ مەرەكەسىنە جۇرت نازارىن اۋ­دار­دى. اۋەلى ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­داعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت قا­بىر­عاسىندا, رىمعالي نۇرعا­لي­عا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيادان باستالعان كەزدەسۋلەر پرە­زيدەنتتىك مادەنيەت ورتالى­عىنا جالعاستى. سەمەي جەرىنىڭ باعزى جاراسى جازىلاتىن, ۇر­پاعى الاڭ بولمايتىن شۋاقتى ءومىردىڭ كەپىلى وسى تەكتەس ازا­ماتتىق قاعيدالاردىڭ ساق­تالۋىنان تۋادى. ايگۇل كەمەلباەۆا.