مەملەكەتتىك ءتىل – ەگەمەندىك ەنشىسى

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 21 اقپاندى الەم حالىقتارىنىڭ تىلىنە ارناپ, انا ءتىلى كۇنى دەپ بەلگىلەۋىنە وراي, ول جىل سايىن اتالىپ ءوتىپ كەلەدى. ءويت­كە­نى, بۇل ءار حالىقتىڭ ءتىنى, ءدىلى, رۋحاني تولقۇجاتىنا دەگەن قۇرمەت دەي وتىرىپ, ءبىز بۇگىن جۇرتشىلىق نازارىنا تۋعان ءتى­لىمىزدىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنە ارنالعان ماقالانى ۇسىنىپ وتىرمىز. حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بو­يى ارمانداعان تاۋەلسىزدىكتىڭ تا­ڭى ات­قانىنا دا جيىرما جىلعا اياق باستى. ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, بو­لاشاققا سەنىمدى قادام جاساعالى ومىرىمىزدە قانشاما جارقىن جا­ڭا­لىقتار بولدى. ءتا­ۋەل­سىزدىكتىڭ تۇ­عىرىن بەكىتۋگە جۇ­مىلعان حالقى­مىز جاسامپاز­دىق­تىڭ جارقىن جول­دارىنا سو­نىدان سوقپاق تارتىپ, قو­عامدىق دامۋدىڭ وزىندىك وزگە­رىس­تەرىن جاساي ءبىلدى. تاۋەلسىزدىكپەن ىلەسە كەلگەن يگىلىكتەر قانشاما. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبە الۋى دەۋ ورىندى. بۇل ءاس­تە دە وڭاي بولا قويعان جوق. قازاق ءتىلىن تورگە وزدىرۋ كوپتەگەن تەگەۋرىندى قارسىلىق­تارعا دۋشار بولدى. ءشۇ­كىر, سول بوداندىقتىڭ قۇرساۋى قىسىپ تۇرعان كەزدىڭ وزىندە بۇعان قول جەتتى. سوندىقتان دا بۇل ۇلكەن جەڭىس بولاتىن. 1989 جىلى 21 جەل­توقساندا قابىلدانعان «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋ­رالى» تۇڭعىش زاڭدا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن ال­دى. مۇنىڭ ءوزى حالقىمىزدىڭ ءتا­ۋەلسىزدىك جولىن­داعى كۇرەسىنىڭ ال­عاشقى جەڭىس­تە­رىنىڭ سۇبەلىسى ەدى. بۇل تاۋەل­سىز­دىك­تىڭ تالابى, ەگە­مەندىكتىڭ قادامى بولاتىن. مۇنىڭ ءوزى كەشەگى كەڭەس­تىك كە­زەڭدە ەسىكتەن سىعالاپ تۇرعان قا­زاق ءتىلىن تورگە وزدىرۋعا, ونىڭ قول­دانۋ اياسىن كەڭەيتۋگە سەرپىن بەردى. ال, ءبىزدىڭ وبلىستاعى سول ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى جاع­­­داي كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەتىن. ىرگەلى جيىنداردا قازاق­شا ءسوي­لەۋگە ءوز­گە ەمەس ءوز ۇلتى­مىزدىڭ ازا­ماتتارى دا شەگىنشەكتەگەن كەز ەدى بۇل. قا­زاق مەكتەپتەرى جاپ­پاي جابىلىپ, بارىنىڭ دا با­زارى تايعان-دى. مىنە, تاۋەل­سىزدىكتىڭ تاڭ شاپاعىنىڭ نۇرلى ساۋلەسى وسى قالىڭ تۇماندى سەيىلتۋگە جول اشقانى قازىرگىدەي ەسىمىزدە. مەملەكەتتىك ءتىل مارتە­بە­سىنە يە بولعان قازاق ءتىلىنىڭ ءما­سەلەسى ەلبا­سىنىڭ نازارىنان ەش­قاشان تىس قالىپ كورگەن ەمەس. ءبىزدىڭ باسقارما دا بۇل با­عىتتا ءبىرتالاي جۇمىستار اتقا­رىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى عا­نا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا بايلانىستى وبلى­سىمىزدا رەس­پۋبلي­كا­لىق دەڭ­گەيدە ءۇش رەت سەمينار بولىپ ءوتتى. ءاسى­رەسە, 2009 جىلى اقتوبەدە ءوت­كەن ونوماستيكا ماسەلەسىنە قا­تىستى رەس­­پۋب­ليكالىق جيىن كۇر­دەلى ءما­سەلە­لەردىڭ ءتۇيىنىن شەشتى. وبلىستا الدەنەشە رەت ۇلتتىق ءتىلدىڭ ءبۇ­گىنى مەن ەرتەڭى جايلى ساليقالى باس­قوسۋلار ۇيىم­داس­تىرىلدى. كە­­­شەگى كەڭەس داۋىرىندە تۇرعىن حالىق­تا­رىنىڭ باسىم ءبو­لىگى وزگە ۇلت وكىل­دەرى بولعان ءمار­توك, قوبدا, العا, حرومتاۋ اۋ­داندا­رىندا تۇراقتى ءوت­كىزىلگەن تىلگە بايلانىستى كوشپەلى سەمي­نار­لاردىڭ قايتارىمى زور. ءسوز جوق, بۇل ءىس-شارالار مەملەكەتتىك ءتىل­دىڭ دامۋىنداعى جاقسى قا­دام­دار بولىپ وتىر. وبلىس اكىمىنىڭ ارنايى قاۋ­لى­سىمەن 2006 جىلدىڭ ءبىرىنشى قاڭ­تارىنان اقتوبە وبلىسى مەم­­لەكەتتىك تىلگە كوشتى. وسى ءسات­تەن باس­تاپ وبلىسىمىزداعى ۇلت­تىق تىلگە دەگەن كوزقاراس, تۇسىنىك كۇرت وزگەردى, قازاق تىلىنە شىن جانى اشيتىن ۇلتجاندىلار قا­تارى كو­بەيە باستادى. جالپى وب­لىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ باس­شى­لىق ورىن­تاعىنا وتىرعان كۇن­نىڭ ەرتە­سىنە-اق اڭگىمەنى مەملەكەتتىك تىلدەن باستاعانىن دا ءسوز ورايىندا ايتا كەتسەم دەيمىن. ەندى وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ, بۇگىنگى جەتكەن جەتىستىكتى سارالاپ كورەلىك. تاۋەلسىزدىك تۇعىرىنىڭ قادا­سى قاعىلعان 1991 جىلى جاعداي قالاي ەدى؟ اقتوبە وبلىسىندا 438 بالا­باقشانىڭ 127-ءسى عانا قازاق ءتى­لىندە تاربيە بەرەتىن. نەمەسە قا­­­زاق تىلىندە ءتار­بيەلەنۋشىلەر نەبارى 2 پايىز­دى عانا قۇرايتىن. بۇگىنگى تاڭدا 219 بالاباقشادا قا­زاق تىلىندە ءتار­بيە­لەنەتىندەر سا­نى 20319 ءبۇل­دىر­شىنگە جەتتى. نە­مەسە 79 پايىزدى قۇ­رايدى. وب­لىس­تاعى مەكتەپتەرگە كەلەتىن بول­ساق, 1991 جىلى 514 مەكتەپتىڭ 265-ءى نەمەسە 52 پايىزى عانا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن بولسا, 2010-2011 وقۋ جىلىنىڭ كور­­سەت­كىشىنە ۇڭىلسەك, قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋ­شىلار 74 پايىزعا جەتكەن. دەمەك, مەملەكەتتىك تىلدەگى وقى­تۋدى بالا­باقشادان, مەكتەپتەن باس­تاۋ قاجەت دەگەن قاعيدانىڭ وب­لىستا جولعا قويىلعانىن جيىرما جىل­دىق تالداۋ دالەلدەپ وتىر. مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋ ايا­سىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا سوڭعى جىل­­دارى جاسالىپ جاتقان جۇ­مىس­تار ۇلتتىق ءتىلدىڭ تۇعىرلى­لىعىن بەكىتە ءتۇستى. بۇگىنگى تاڭ­داعى مەملەكەتتىك ءتىل سايا­ساتىنىڭ العا قوي­عان مىندەتى – قوعامدىق ءومىردىڭ بار­لىق سالاسىندا مەملەكەتتىك ءتىل­دىڭ كەڭ اۋقىمدى قول­دانىلۋىنا جەتۋ بول­ماق. 2007-2010 جىلدار ارالى­عىندا وبلىس اۋ­ما­عىندا مەم­لەكەتتىك ءتىل ساياسا­تىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىنا ءبو­لىنگەن قارجى كولەمى 45 پايىزعا, ال مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە تاپ­سىرىس بەرگەن مەكەمە-كاسىپ­ورىن­داردىڭ سانى 21 پايىزعا ارتتى. بۇل مەملەكەتتىك ءتىلدى وقۋ­عا, ۇيرەنۋگە دەگەن ۇلكەن قۇل­شى­نىستى بايقا­تادى. قازاق تىلىندە وقۋ-ءتار­بيە بەرەتىن بالاباق­شا­لار­دىڭ ۇلەسى وتكەن جىلى 2009 جىلمەن سالىس­تىرعاندا 4 پا­يىزعا, قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەك­تەپتەردىڭ ۇلەسى تاعى دا 1 پا­يىزعا كوبەيدى. ياعني, جىل سايىن ىلگەرىلەۋشىلىك بار. وبلىستا تۇراتىن ەتنوستار ءتىل­دەرىن دامىتۋعا مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسى قۇرىلدى. ءوڭىردى مە­كەن­دەيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىن باۋىرعا تارتىپ, ولاردىڭ ءوز ءتىلىن, سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋىنە جاع­داي جا­سالدى. 2006 جىلدان بەرى جەكسەنبىلىك مەكتەپتەردە 1239 وزگە ۇلت وكىلدەرى مەملەكەتتىك تىلدە جانە ءوز تىلدەرىندە وقىپ جاتىر. ولاردى وقىتۋ ماق­ساتىنا 20 ملن. تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولىندى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك ونوماستيكالىق جۇ­مىس تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگىزگى با­عىتتارى مەن ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىندە ايقىندالعانداي, ەلىمىزدە اكىم­شىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەردىڭ اتاۋ­لارىن رەتكە كەلتىرۋ, ەلدى مەكەندەردى قايتا اتاۋ جانە تاريحي گەو­گرافيالىق اتاۋلاردى قال­پىنا كەلتىرۋ بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ باستى ءما­سەلەسىنە اينالىپ وتىر. جالپى مەملەكەتتىڭ نىعايىپ قالىپتاسۋىندا بايىرعى جەر, سۋ, ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحي اتاۋىن قاي­تارۋ – ەرەكشە ورىن الادى. بارىڭىزگە ءمالىم, كەشەگى كەڭەستىك يدە­ولوگيا از ساندى ۇلتتاردىڭ تەگىن تانۋىنا, باباسىن قاستەر­لە­ۋىنە, ءتىلى مەن ءدىنىن قۇرمەت­تەۋىنە ەش ءمۇم­كىندىك بەرمەدى. سونداي جاعدايداعى ءوڭىر – وسى اقتوبە وب­لىسى ەدى دەسەك, ءتا­ۋەل­سىزدىك بۇل جايتتى تۇبە­گەيلى وزگەرتتى, ءتىلىمىزدى, ءدىنىمىزدى, ءدىلىمىزدى تۇگەندەۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ونان سوڭ وتكەنىمىزگە وي سال­دىق, جەت­پىس جىلدا مۇلدەم جوعا­لىپ كەتكەن اسىلدارىمىزدى ىزدەۋگە كوش­تىك. ۇمى­تىلعان باتىر­لاردى, ۇلتى­مىز­­دىڭ ارداقتىلارى مەن زيالى­لارىن قايتا ءتىرىلتۋدىڭ اۋ­قىمدى باعدار­لا­مالارى ومىرگە كەلدى, كوپ ءىس تىن­دىرىلدى. جاڭا باعدارلاما نەگىزىندە باسقارما­نىڭ 3 جىلدىق جوس­پارى دۇنيەگە كەلدى. وسىلاي 1991 جىلدان بەرى 167 ەلدى مەكەن, سەلو­لىق وكرۋگ اتاۋلا­رىنىڭ بۇگىنگى تاڭدا 122-ءسى تاريحي اتاۋلارىمەن قايتا قا­ۋىشتى. بۇل ءىس وپ-وڭاي ورىن­­دالعان جوق. باسقارما مامان­دا­رى رەسپۋبليكا, وبلىس عالىم­دا­رىن توپونيمي­كا­لىق اتاۋلاردى زەرتتەۋگە جۇمىل­­دىردى. الدى­مەن «اقتوبە وب­لى­سى­نىڭ تو­پوني­مي­كالىق كەڭىس­تىگى», «في­زي­كا­لىق-گەو­گرا­فيالىق اتاۋ­لار انىق­­­تامالىعى» جيناق­تالدى. تۇڭ­­عىش رەت وبلىس­تاعى ءبۇ­كىل اۋ­دان­داردىڭ قازاق تىلىندەگى كار­تاسى جاسالدى, ول باسپادان با­سىلىپ شى­عىپ, تۇگەلدەي تەگىن تاراتىلدى. وتكەن جىلى جاڭا اتاۋ­لار ەنگىزىلگەن كارتانى قايتا شى­عارۋ جۇزەگە استى. سونىمەن قاتار, وبلىس كولەمىندە وزگەر­تىلگەن بۇكىل ەلدى مەكەندەر كور­سەتىلگەن اتلاس دا­يىن­­دالدى. اق­توبە قالاسىنىڭ ەلدى مەكەن, جەر-سۋ اتاۋلارىنا تە­رەڭ ءارى عىلىمي نەگىزدەمەلىك زەرتتەۋلەر جاسال­دى. عالىمدار رە­سەيدىڭ كورشى­لەس ورىن­بور جانە ماسكەۋ قالا­لا­رىندا, ال­ماتى قا­لاسىندا بو­لىپ, ونداعى مۇ­را­عاتتاردان دەرەك كوز­دەرىن تاپتى. وسىنداي يگى ءىستىڭ ناتيجەسىندە بۇرىن ءمۇل­دەم ۇمى­تىل­عان اۋىل­دار ءوز بايىرعى اتاۋ­لارىنا قايتا يە بولدى. «سانا» تاۋەلسىز اقپا­راتتىق زەرتتەۋ ور­تالى­عىنا بەرىلگەن تاپسى­رىس­تىڭ كومەگىمەن «اق­توبە وبلى­سى­نىڭ تو­پونيميكالىق جۇيەسىندەگى اتاۋ­لار­دىڭ وزگەر­تىلۋى» اتتى زەرت­­تەۋدىڭ ال­عاشقى ەكى تومى جارىققا شىقتى. قازىر ءۇشىنشى تومى دا­يىندالۋ ۇستىندە. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردا ات­قارىلعان جۇمىس الدا دا ار­ناسىن كەڭەيتە تۇسپەك. ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ قا­زاق­ستان حال­قىنا بيىلعى جول­داۋىندا «قا­­­زاقستاندىقتاردىڭ ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ, ەلىمىزدى جاق­سىلىقتارعا باستاپ بارا جاتقان تۋعان جەرگە اتاۋىن بەرگەن مەملەكەتتىك قازاق ءتىلىن قۇرمەتپەن جانە لايىقتى وقىپ-ۇيرەنە باس­تاعاندىعىن اتاپ ءوتۋدىڭ ءوزى قۋا­نىشتى. بۇگىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن ەرەسەك تۇر­عىنداردىڭ ۇلەسى باسىم كوپ­شىلىكتى قۇرايدى. بۇل تاۋەل­سىز­دىكتىڭ وراسان زور جەتىستىگى» دە­ۋى­نەن-اق كوپ نارسەنى اڭعارۋعا بو­لادى. مىنە, تاۋەلسىزدىك تالاپ­تا­رىنىڭ ورىندالىپ جاتقانى­نىڭ ايقىن ءبىر مىسالى وسى. ەلبا­سى­نىڭ «ون جىلدان كەيىن مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ 100 پا­يىزى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلىپ شىعاتىن بولا­دى» دەپ نىق سەنىممەن ايتۋىنىڭ ءوزى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن كە­ڭەيتۋدەگى قول جەتكەن تابىس­تا­رىمىزدىڭ قوماقتى ەكەنىن ءدا­لەل­دەي تۇسسە كەرەك. سەكسەنباي ك ۇلىمبەتوۆ,  اقتوبە وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى.