اكىم ەسەپ بەردى. ەل نە دەدى؟
كەشە استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ قالا تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ, شاھاردىڭ وتكەن جىلعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىسى بويىنشا ەسەپ بەردى.
كونگرەسس-حولل سارايىندا بولعان كەزدەسۋگە حالىق بارىنشا كوپ جينالدى. ولاردىڭ اراسىندا بارلىق الەۋمەتتىك توپتاردىڭ وكىلدەرى بار ەكەندىگى دە سەزىلىپ تۇردى.
ي.تاسماعامبەتوۆ ءوزىنىڭ ءسوزىن استانانىڭ ەقىۇ ءسامميتىن ابىرويمەن ءوتكەرگەنىنەن باستادى. شىنىندا دا قازاق جەرىندە وسىدان ۇلكەن, وسىدان اتاقتى الەمدىك شارا وسىعان دەيىن بولعان ەمەس. استانا دۇنيە ءجۇزىنىڭ 70 ەلىنەن قوناقتار قابىلدادى. بىراق قازاقتىڭ جاس ەلورداسى – استانا مىزعىمادى. «شەتەلدىك قوناقتاردىڭ بارلىعى دا استانامىزدىڭ ارايلى اجارىنا ءسۇيسىندى. ىنتىماقتى – ۇران, تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن قازاقستان حالقىنىڭ قوناقجاي كوڭىلى مەن بەيبىت پەيىلىنە ريزا بولىپ اتتاندى. مۇنىڭ بارلىعى دا, ەڭ الدىمەن, ۇلت كوشباسشىسى – ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءجۇرگىزىپ كەلە جاتقان سىندارلى ساياساتىنىڭ جارقىن جەمىسى, كورەگەن كوسەمدىگىنىڭ كورىنىسى», دەدى يمانعالي نۇرعالي ۇلى. اكىم ودان ءارى ازيادانى دا ۇتقىرلىقپەن ۇيىمداستىرا العاندارىن ساراڭ سوزبەن سيپاتتاپ ءوتتى. شىن مانىندە بۇل دا ۇلان-عايىر ىستەر ەدى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىن مۇلتىكسىز ورىنداعان استانا بۇل شارۋانى دا مىزعىماي اتقارىپ, ابىرويدىڭ اسقارىنان كورىنە الدى.
2010 جىلى ايماقتىق جالپى ءونىمنىڭ ء(اجو) كولەمى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 7 پايىزعا ارتىپ, 1 ترلن. 470 ملرد. تەڭگەگە جەتتى, دەدى ي.تاسماعامبەتوۆ. ونەركاسىپ ءوندىرىسىندەگى ءوسىم 9 پايىزعا ارتىپ, 111 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. قارجىلاندىرۋدىڭ بارلىق تۇرلەرى بويىنشا 1 ملن. 382 شارشى مەتر تۇرعىن – ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, ول 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 9,7 پايىزعا ارتقانى بەلگىلى بولدى. ارينە, بۇل ءىستىڭ جاندانۋىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 17 پايىزعا, ياعني 56 ملرد. تەڭگەگە ارتقانى ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزگەنى داۋسىز.
اكىم اۋىزعا العان ءوندىرىس سالاسىنىڭ بارلىق تۇرلەرىندەگى ءوسىم 7-دەن 18 پايىزعا دەيىن بولىپ وتىرعان ەكەن. وسىعان قاراعاندا ول تەك ءوسىم جوعارى سالالاردى عانا ايتقان ەكەن دەپ ويلاۋعا استە بولمايدى. ماسەلەن, باياندامادا شاعىن جانە ورتا بيزنەس سانىنىڭ ءوسىمى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 5 مىڭ بولعانىن ايتا كەلىپ, ولاردىڭ ءوندىرگەن ءونىمى بار بولعانى 0,4 پايىزعا ارتقانىن دا اتاپ ءوتتى. كاسىپكەرلىكتىڭ وسى ءتۇرلەرىمەن اينالىساتىن ادامدار سانىنىڭ ءوسىمى دە ۇلكەن بيزنەسكە قاراعاندا ماردىمدى ەمەس كورىنەدى. ول 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا بار بولعانى 2,5 پايىزعا ارتىپتى. بۇل باسقا ءوسىمدەردىڭ ات ادىمىنداي بولىپ ءوسىپ جاتقانىنا قاراعاندا قارعا ادىمىنداي عانا.
وسى ماسەلەگە قاتىستى كەيىنىرەك ناقتى توقتالعاندا اكىم شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءونىمىنىڭ استانا ءجاو-دەگى جالپى ۇلەسى 60 پايىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە وسى كاسىپكەرلىكتەگى قىزمەت كورسەتۋ ءتۇرىنىڭ ءوسىمى 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 45 پايىزعا ارتىپتى. مۇنىڭ ءوزى شاعىن بيزنەس بەلسەندىلىگىنىڭ ارتقانىن كورسەتەدى, دەدى ول.
2008-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋى بويىنشا ايتقاندا, ءۇي الۋعا ءتيىستى بارلىق 5612 ازاماتتىڭ 2113-ءى 2010 جىلى پاتەر العانى ايتىلدى. ال قالعان ازاماتتار پايدالانۋعا بەرۋ مۇمكىندىگىنە قاراي 2011 جىلى ءۇي الاتىن بولادى, دەدى اكىم.
2005-2007 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا ءۇي الۋ ءمۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ قالعانداردىڭ نالاسىن دا اكىم اينالىپ وتكەن جوق. اكىمدىك تە جولدارى بولماي, ءۇي الا الماي قالعانداردىڭ جولىن قۇشىپ, الاقول قۇرىلىسكەرلەردەن زارداپ شەگۋشى بولىپ وتىر. ارينە, وندايلاردىڭ كوبىنىڭ جازاسىن سوت بەرگەن, بىراق جاساپ كەتكەن شالالىقتارىن ءالى تولىق يگەرە الماي كەلەمىز. بىراق قازىر تۇرىپ قالعان نىسانداردىڭ ءبارىن دە ءبىز قولعا الىپ, قۇرىلىس جۇمىستارىن جالعاستىرىپ جاتىرمىز, دەدى ي.تاسماعامبەتوۆ. ەلباسىنىڭ ارالاسۋىمەن ولاردىڭ بارىنە دە قاجەتتى مولشەردە قاراجات ءبولىندى. بيىل سول باعدارلاما بويىنشا ءۇي الا الماي قالعان 1574 ادام تولىعىمەن تۇرعىن ۇيگە قول جەتكىزەتىن بولادى دەي كەلىپ اكىم, نىسانداردى ناقتى اتاپ, ولاردىڭ قاي ايلاردا تاپسىرىلۋعا ءتيىستى ەكەنىن جەتكىزىپ بەردى. سونىمەن بىرگە, كوپ ءدۇرمەك پەن شۋدىڭ سەبەبى بولعان, ۇلەسكەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن سالىنىپ جاتقان قۇرىلىستار دا تولىق اياقتالىپ, وسى جىلدىڭ ورتاسىندا بۇل ءماسەلە كۇن ءتارتىبىنەن تولىعىمەن الىنادى, دەدى ول. ال بۇل دەگەنىڭىز 218 تۇرعىن ءۇي كەشەنىنە ۇلەسكە ەنگەن 35 مىڭنان استام ادام ەكەن. سونىڭ قالعانى تەك 5944 ۇلەسكەرگە قاتىستى 25 نىسان عانا. وسى ارادا مىنا جايعا دا توقتالعان ءجون. الدانىپ قالعان ۇلەسكەرلەردىڭ اشۋى دا, اشىنۋى دا ورىندى. وعان ءسوز جوق. الايدا, ءار نارسەنىڭ ءجونى بار. اكىم ەسەبى كەزىندە ەركىن ميكروفونعا شىققان ءبىر كىسى بىرنەشە پاتەرىنىڭ داۋىن قوزعادى. «جاقسىلىقتى ءبىلۋ كەرەك. اقشاسىن سالىپ, الدانىپ قالعاندارعا بۇكىل الەمدە بۇل ءوزىڭىزدىڭ پروبلەماڭىز دەپ قانا قارايدى. ءبىزدە ەلباسى وسى ماسەلەگە مەملەكەتتىڭ ءمۇددەسى تۇرعىسىنان كەلىپ, وراسان قارجى ءبولدىرتتى. سونىڭ ىشىندە ءبىرنەشە ۇيگە ۇلەس سالعانداردىڭ ءبىر پاتەرىن الۋعا قول جەتكىزەتىن جاعداي جاسادى. قالعان ءپاتەرلەردى ول ادامدار ءوزى داۋلاپ, زاڭ جولىمەن الۋعا ارەكەت ەتۋى كەرەك», دەي كەلىپ, يمانعالي نۇرعالي ۇلى تويىمسىزدىقتىڭ ناقتى مىسالدارىن دا كەلتىردى. سويتسەك, ءبىر باسىندا بىرنەشە پاتەرى بار ادامداردىڭ وزىندە وسى قالادا تاعى بىرنەشە ۇيگە اقشا قۇيعان فاكتىلەرى جەتكىلىكتى بولىپ شىقتى. وزگە ميكروفونعا جاسقانا جاقىنداپ, تالاي جىلدان بەرى كەزەكتە تۇرعانىن ايتىپ, ءبىر ءمۇمكىندىگى بولار ما ەكەن دەپ جاۋتاڭداعان جانداردىڭ جانىندا ءبىر باسىنا بالەن ءۇي بۇيىرعانىن قاناعات ەتپەي, جۇلقىنا ءسويلەيتىندەردىڭ ءجونسىزدىگىن اشىق ايتقان اكىم سوزىنە زال تولى جۇرتشىلىق ريزاشىلىقپەن قول سوعىپ جاتتى.
كاسىپكەرلىكتىڭ قوسالقى الەۋەتىن ارتتىرۋ دا استانادا جاقسى جولعا قويىلعان. وسى باعداردى جانداندىرۋ جولىندا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ءۇشىن «جول كارتاسى» باعدارلاماسى جاسالعانى بەلگىلى. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن استانادا 600 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, يگەرىلگەن. ول نەگىزىنەن بيزنەستىڭ وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمى جانە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن قولداۋعا, نەسيەنى كەپىلدەندىرۋ مەن پايىزدىق ستاۆكانى سۋبسيديالاندىرۋعا باعىتتالعان. بۇدان باسقا, دەدى اكىم, 2010 جىلى اتالعان باعدارلامادان تىس شوب سۋبەكتىلەرىنە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر ارقىلى 109 ملرد. نەسيە بەرىلدى, ال بۇل 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسە كوپ. 2010 جىلى قالالىق بيۋدجەتكە تۇسكەن سالىق 5,5 ملرد. تەڭگەگە ارتقان.
استانانىڭ ايرىقشا قاسيەتى – ونىڭ قالالىق بيۋدجەت شىعىندارىنىڭ 40 پايىزى الەۋمەتتىك سالاعا ارنالعاندىعى. مۇنداي كورسەتكىشپەن ماقتانا الاتىن قالالار الەمدە كەم دە كەم شىعار. سونىڭ ارقاسىندا مەكتەپ پەن بالاباقشا تاپشىلىعى بۇگىنگى كۇنگە شۇعىل ەڭسەرىلگەن. اكىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن كوتەرىلگەن مەملەكەتتىك «بالاپان» باعدارلاماسىنا سايكەس تەك 2010 جىلدىڭ وزىندە بالالاردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى 50 مەكەمەسى پايدالانۋعا بەرىلگەن. ال بۇعان دەيىن قالادا بار-جوعى 38 وسىنداي مەكەمە بار ەكەن. تاعى ءبىر قۋانىشتىسى سول, 2011 جىلى 8775 ورىندى تاعى 27 بالاباقشا اشىلماقشى.
وسى كەزەڭدە, دەدى اكىم, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردەگى ورىن تاپشىلىعى 18 مىڭنان 13 مىڭعا دەيىن قىسقاردى. «100 مەكتەپ» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 2010 جىلى 3600 ورىندى 3 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى جانە شاھاردىڭ اكىمشىلىك ورتالىعىندا باعدارلامادان تىس 1200 ورىندى مەكتەپ اشىلدى. ال 2011 جىلى 3 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, جاڭادان 5 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى قولعا الىنباق. بارلىق مەكتەپتەردە وقۋشىلارعا ىستىق تاماق بەرۋ ۇيىمداستىرىلعان, وسى ماقساتقا بيۋدجەتتەن 440 ملن. تەڭگە ءبولىنىپتى. ەسەپتى كەزەڭدە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا 14 ملرد. تەڭگە ءبولىندى, بۇل 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ملرد. تەڭگەگە ارتىق, دەدى اكىم.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا سوڭعى ءۇش جىلدا 10 ەمدەۋ مەكەمەسى پايدالانۋعا بەرىلدى. «100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسى بويىنشا اعىمداعى جىلى تاعى دا 4 ەمدەۋ نىسانى سالىنادى.
قالانىڭ قالىپتى ءومىر سۇرۋىندەگى ۇلكەن قاجەتتىلىك – ەنەرگەتيكا سالاسىنا دا وتكەن جىلى ءجىتى كوڭىل بولىنگەنىن ايتا كەلىپ اكىم, قازىر جىلۋ ەنەرگياسى 1250 گكال/س, ەلەكتر ەنەرگياسى – 357 مۆت بولسا, قالانىڭ ءوسىمىن ەسكەرە كەلە 2012 جىلى ول تيىسىنشە 2095 گكال/س جانە 680مۆت بولاتىنىن جانە ونى شەشۋ جولىندا جاسالاتىن شارۋالاردى اتاپ بەردى.
سونىمەن بىرگە اكىم 2010 جىلى استانادا جاڭادان 33 شاقىرىم جول سالىنىپ, 68 شاقىرىم جوندەلگەنىن ايتتى. ال ۇستىمىزدەگى جىلى بارلىعى 120 شاقىرىم جول سالىنىپ جانە جوندەلەتىن كورىنەدى. سونىڭ ىشىندە جەڭىل رەلستى ترامۆاي جولدارىن سالۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلۋدا ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا ي.تاسماعامبەتوۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ىسكە اسىرىلاتىن جوبالاردى دا اتاپ ءوتتى. سونداي-اق قازاقستاننىڭ يكۇ-عا ءتوراعالىعى, ەكونوميكالىق فورۋم جانە شىۇ ءسامميتى سياقتى شارالاردىڭ ءوتكىزىلۋىنە دە ءجىتى دايىندىق بولاتىنىن ايتتى. بيىل وپەرا مەن بالەتتىڭ كلاسسيكالىق تەاترى, وقۋشىلار سارايى, تاريح مۋزەيى, تەلەراديوكەشەن, تەمىر جول ۆوكزالىنىڭ جاڭا تەرمينالى سياقتى قۇرىلىستاردىڭ جۇرگىزىلەتىنىنەن دە جينالعانداردى حاباردار ەتتى.
تاسماعامبەتوۆتىڭ تاستاي ەتىپ جاساعان بايانداماسىنان كەيىن دە ساۋال قويۋشىلار از بولعان جوق. ولاردىڭ اراسىندا جىل ىشىندە اتقارىلعان جۇمىسقا جوعارى باعا بەرىپ, اق العىسىن ايتۋشىلار دا, شەشىلمەگەن ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدى سۇراعان ءوتىنىش يەلەرى دە بارشىلىق. كوپتى كورگەن كوشەلى اكىم ولاردىڭ بارىنە دە شەشەن تىلمەن ورنىقتى جاۋاپ قايتارىپ جاتتى. «ەلباسىمىز استاناداعى جۇمىستىڭ جايىن ءدايىم نازاردا ۇستايدى, مۇنداعى ماسەلەلەردىڭ ءبارىن دە جەتە بىلەدى. سوندىقتان دا الەم تانىعان باسشىمىزدىڭ قاداعالاۋىندا تۇرعان جۇمىستى ءجۇرگىزۋ بىزگە ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. اكىمدىك ەلباسى سەنىمىنەن شىعۋ ءۇشىن قاجەت نارسەنىڭ ءبارىن دە جاسايتىن بولادى», دەلىندى ەسەپتى كەزدەسۋدەگى ءسوز قورىتىندىسىندا.
جاقسىباي سامرات.
