مۇحتار التىنباەۆ,
ارميا گەنەرالى, مەملەكەت
جانە قوعام قايراتكەرى:
– سەمەي پوليگونىندا 1949 جىلدان باستاپ 456 يادرولىق سىناق جۇرگىزىلىپتى. حيروسيمامەن سالىستىرساق, بۇل كورسەتكىش 2,5 مىڭ ەسە كوپ. سوندىقتان, يادرولىق پوليگون ۋاقىتىندا جابىلدى. بۇل – الەمدەگى العاشقى جانە ازىرگە سوڭعى وقيعا. قازاقستان دۇنيە جۇزىندەگى قۋاتى جاعىنان ءتورتىنشى ورىنداعى يادرولىق قارۋىنان باس تارتتى. ول كەزدە پوليگوندى جابۋ, ونداي شەشىمگە كەلۋ وڭاي بولعان جوق. سوندىقتان, قازاقستان مۇنداي قادامعا بارۋ ارقىلى حالىقارالىق قوعامداستىققا ۇلگى بولدى.
ول كەزدە ءار ءتۇرلى پىكىرلەر بولدى. بىزدە يادرولىق قارۋدىڭ ءۇش ديۆيزياسى تۇردى. ولاردى قالدىرۋ كەرەك, كەيبىر مۇسىلمان ەلدەرىنەن قاراجات بولگىزەمىز دەگەن دە پىكىرلەر ايتىلدى. دەمەك, سونداي قيىن دا كۇردەلى كەزەڭدە ەلباسىنىڭ دۇرىس شەشىم قابىلداۋى وڭايعا تۇسپەدى. يادرولىق سىناقتىڭ زالالى ءالى دە بار. جۇزدەگەن جىلدار بويى سول جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. ونى قالپىنا كەلتىرۋ دە قيىن. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەرۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك. قازىر بۇل ماسەلە دە كوتەرىلىپ جاتىر. دەمەك, حالىقارالىق اۋقىمداعى مۇنداي جيىندار يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىندەگى كەز كەلگەن ءتۇيىننىڭ ناتيجەلى شەشىلۋىنە ىقپال ەتەدى دەپ ويلايمىن.
بەرنارد نورلەين,
«Global Zero» ۇيىمىنىڭ مۇشەسى, فرانتسيا اسكەري-اۋە كۇشتەرىنىڭ بۇرىنعى قولباسشىسى:
– مۇنداي كونفەرەنتسيانىڭ ءرولى ايرىقشا. سەبەبى, ءبىز قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى وزەكتى بولىپ تۇرعان, ونىڭ باعاسى كۇن سايىن ارتىپ بارا جاتقان الەمدە ءومىر سۇرۋدەمىز. قازىر الەمدەگى جاعداي كۇن وتكەن سايىن كۇردەلەنە تۇسۋدە. سوندىقتان يادرولىق قارۋسىز الەم قالىپتاستىرۋ جانە وعان ۇمتىلۋ ستراتەگياسى حالىقارالىق قوعامداستىق ءۇشىن ماڭىزدى بولۋى ءتيىس.
يادرولىق قارۋدىڭ قاۋپى وراسان. ول – وتە جويقىن قارۋ. ونى قولدانۋدىڭ اسەرى تەك ءبىر-ەكى ەلگە عانا قاۋىپ-قاتەر توندىرمەيدى, ونىڭ بۇكىل الەمگە تيگىزەر زالال-زاردابى كوپ. ال قازاقستان – يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىندە بۇكىل الەمگە ۇلگى كورسەتكەن بىردەن-ءبىر ەل. العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, سىناق پوليگونىن جاپقان مەملەكەت رەتىندە دە كوپكە ۇلگى. بۇل ەل يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ باعىتىندا ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزدى. بۇل باتىل شەشىم بولدى. ءبىز بۇكىل الەمدى يادرولىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىنە شاقىرۋىمىز كەرەك.
بالكىم, يادرولىق قارۋعا يەلىك ەتەتىن ەلدەر وزدەرىن سىرتقا مىقتى ەتىپ كورسەتكىسى كەلەر. الايدا, ول تەرروريستەردىڭ قولىنا تۇسسە, نە بولۋى مۇمكىن؟ مۇنى ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى.
تىلەۋحان قابدراحمانوۆ,
قازاقستاننىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى:
– 1991 جىلى ەلباسى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپتى. بۇل پوليگوننىڭ زاردابىن قازاق ەلى قاتتى تارتتى. ول كەڭەس وداعىنىڭ ءالى ىدىراماي تۇرعان كەزى. ونى جابۋ, ارينە, وڭايعا تۇسكەن جوق. بۇل قازاق ەلى ءۇشىن ەڭ ۇلكەن, ەڭ ماڭىزدى شەشىم بولدى. بۇگىندە اتوم قارۋىن قولدانۋ پيعىلى بار ەلدەر ءالى دە جوق ەمەس. سەمەي سىناق پوليگونىن جابۋ سونداي ارەكەتتەرگە تىيىم سالۋعا جانە ونى تاراتپاۋعا باستايتىن بىردەن-ءبىر جول بولدى. ياعني بۇل يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىن ودان ءارى جىلجىتۋعا ايتارلىقتاي دارەجەدە سەپ بولعان وقيعا دەپ ايتا الامىز.
يادرولىق قارۋسىزدانۋ – ۇلكەن ماسەلە. ەگەر, دۇنيە جۇزىندەگى ەلدەردىڭ اراسىندا اۋىزبىرشىلىك بولسا, بۇل ماسەلەنى شەشىپ, ونى ءارى قاراي جىلجىتۋعا بولادى. بىراق ول وتە قيىن. شەشىمى وڭاي تابىلاتىن ماسەلە ەمەس. جالپى العاندا, سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋىن قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋعا قوسقان ۇلكەن ۇلەسى دەپ ەسەپتەيمىن.
ەلىمىزدىڭ بۇۇ شەڭبەرىندە, وڭىرلىك شەڭبەردە ۇسىنىپ وتىرعان باستاماسى كوپ. ماسەلەن, ولارعا ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋسىز ايماق قالىپتاستىرۋ, يادرولىق قارۋدى قىسقارتۋ, اتومدى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ سەكىلدى باستامالارىن جاتقىزۋعا بولادى.
ورالباي ابدىكارىموۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى:
– سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋى تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ جەڭىسى بولدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالقىمىزدىڭ تىلەگىنە وراي اتالعان يادرولىق سىناق الاڭىن جابۋ تۋرالى باتىل شەشىمىن جاھان حالقى ۇلكەن قۋانىشپەن قابىلدادى. شىن مانىندە, سەمەي سىناق الاڭىنىڭ جابىلۋى الەمنىڭ بەيبىتشىلىك سۇيگىش تۇرعىندارى اراسىندا سەرپىلىس تۋدىرىپ, يادرولىق قارۋسىز قوعام قۇرۋعا دەگەن ىنتا-ىقىلاسىن ارتتىرا ءتۇستى.
وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 25 جىل تولىپ وتىر. بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى ساتتەرىن يادرولىق قارۋسىز ەل رەتىندە باستاعانىن بىلدىرەدى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرىن مويىندامايتىن ەل جوق. ولاردىڭ بارلىعى ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىزدىڭ ەلىمىزدى بەيبىتشىلىك ۇستانىمدارىنا ساي كەلەتىن باستامالارىمەن تانيدى. سوندىقتان دا, الەم ەلدەرى قازاقستانمەن ەتەنە ارالاسىپ, جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا مۇددەلىلىك تانىتۋدا. ارينە, مۇنىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ بەدەلىن وسىرە تۇسەتىنى ءسوزسىز. وسى ورايدا, پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەڭبەگىن ايرىقشا اتاۋعا بولادى.
امانگەلدى سادانوۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى:
– قازاق حالقىنا قاسىرەت الىپ كەلگەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى وسىدان 25 جىل بۇرىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن جابىلعانى بەلگىلى. بۇل تاريحي شەشىم ادامزاتتىڭ ەسىنەن وشپەيدى. ويتكەنى, الەم قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن جاسالعان وسىناۋ باتىل قادام بەيبىتشىلىكتى جاقتايتىن جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ كەلەشەككە دەگەن سەنىمىن نىعايتا ءتۇستى.
يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ – كوپتىڭ تىلەگى, الەمنىڭ ارمانى. ءبىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى باعىتتاعى ەرەن ەڭبەگىنە ءاردايىم كۋا بولىپ ءجۇرمىز. قيۋى قاشقان تىرلىكتىڭ قيسىنىن كەلتىرىپ, كوپتىڭ قالاۋىنا وراي ءساتتى قادام جاساي بىلەتىن پرەزيدەنتىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدى جويۋ, تاراتپاۋ ىسىندەگى ومىرشەڭ باستامالارى الەمدىك قوعامداستىقتان قولداۋ تاۋىپ كەلە جاتقانى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ماقتانىش سەزىمىن وياتادى دەپ ويلايمىن.
بۇگىنگى كونفەرەنتسيادا جاھاندىق ساياساتتا وزىندىك ورنى بار تۇلعالار قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىككە قاتىستى ۇستانىمدارىن جوعارى باعالايتىنىن جەتكىزدى. ارينە, بۇل – ەلىمىزگە, ەلباسىنىڭ ەڭبەگىنە بەرىلگەن ءادىل باعا.
ۆيدادي سالاحوۆ,
«قازاقستان ازەربايجاندارى مادەني
ورتالىقتارى وداعىنىڭ» پرەزيدەنتى:
– قازاقستان – يادرولىق قارۋدىڭ بارلىق قاۋىپتى قاسىرەتىن ءوزىنىڭ ارقاسىمەن سەزىنگەن ەل. سوندىقتان دا قازاقستاننىڭ سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا 25 جىل تولۋىن اتاپ وتۋگە تولىق قۇقى بار.
سىناق پوليگونىن جابۋعا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى بەل بۋىپ كىرىستى. ويتكەنى, حالىقتىڭ قاق ورتاسىنان شىققان بەلسەندى ۇلدارى سول جىلدارى بۇكىل الەمگە تانىلعان قوزعالىستى ۇيىمداستىرا ءبىلدى. قازاقتىڭ قاسيەتتى جەرى يادرولىق اجداھانىڭ ەڭ اۋىر قاسىرەتىن باسىنان كەشتى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ونىڭ جاراسى جازىلعان جوق. ونىڭ تولىق قالپىنا كەلۋى ءۇشىن ءالى قانشا جىل كەرەكتىگى دە بەلگىسىز. ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا كەلتىرىلگەن زالالداردىڭ قاسىرەتىن ءالى كۇنگە كورىپ ءجۇرمىز. جاستار اراسىندا دا رادياتسيا قاسىرەتىنىڭ زالالدارى كورىنىس بەرىپ جاتادى. سونىڭ كەسىرىنەن قانشاما ادامنىڭ تاعدىرى تالكەككە ءتۇستى.
بۇگىنگى فورۋم پوليگوننىڭ جابىلۋىنىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ وتۋمەن قاتار, ونىڭ قاسىرەتىن ادامزاتقا تانىتا ءتۇسۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. كەيبىر ەلدەر مۇنىڭ بىزگە قاتىسى جوق دەپ ويلاسا, قاتتى قاتەلەسەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوتەرىپ جۇرگەن باستامالار جالپى ادامزاتقا قاجەت, ونى الەمنىڭ پروگرەسشىل بولىگى قولدايدى.
سۇلتان كارتوەۆ,
«نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق
قوزعالىسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى:
– بۇگىن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن جابىلعانىنا 25 جىل تولىپ وتىر. بۇگىنگى فورۋمدى قازاقستاندىقتار عانا ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ بەيبىتسۇيگىش حالىقتارى اتاپ وتۋدە. ويتكەنى, بارلىق الەم بەيبىتشىلىكتى قالايدى.
يادرولىق ەنەرگيانى تەك بەيبىت ماقساتقا عانا قولدانۋعا بولادى. سوندا عانا ول ادامزاتقا پايداسىن تيگىزەدى. وسى ماقساتپەن پرەزيدەنت 1992 جىلى قازاقستاننىڭ يادرولىق ورتالىعىن قۇردى. قازىر وندا اتومدى بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋدىڭ باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. وسىنداي ىستەرىمىز ءبىزدىڭ دۇرىس جولدا ەكەنىمىزدى كورسەتەدى.
بۇگىنگى كۇنى بۇكىل الەم اتومدى بەيبىت ماقساتقا قولدانۋدا قازاقستاننىڭ تاجىريبەسىن دۇرىس دەپ ساناۋدا. وعان ن.نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىن وقىپ, ۇيرەنىپ جاتقانى مىسال بولا الادى. قازاقستاندى الدىمىزداعى جۇزدەگەن جىلدارداعى الەمنىڭ تاعدىرىن شەشۋگە بەلسەنە قاتىسىپ وتىرعان قوعام دەپ باتىل تۇردە ايتا الامىز. مەن پرەزيدەنتتىڭ يادرولىق قارۋ ءبىر كەزدەردە ەشتەڭەگە دە كەرەگى بولماي قوقىسقا لاقتىرىلاتىن بولادى دەگەنىنە شىن نيەتىممەن قوسىلامىن. ادامزاتتىڭ اقىل-ويى ءبىر كەزدەردە سوعان جەتەتىن بولادى. ال بۇگىنگىدەي فورۋمدار سول جارقىن كۇندەردى جاقىنداتا تۇسەرى ءسوزسىز.
اقان بيجانوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى:
– پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلداردىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ شەشىمىمەن بەكىتىلگەن 29 تامىزدا استانادا انتيادرولىق حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلۋىنىڭ نىشاندىق ءمانى بار. مۇنى ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسىدان 25 جىل بۇرىن يادرولىق سىناق پوليگونىن جاۋىپ, ودان يادرولىق قارۋدان باس تارتقان ىستەرىنىڭ جالعاسىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ كورىنىسى دەپ ۇققان ءجون.
ن.نازارباەۆ جاھاندىق انتيادرولىق قوزعالىس تۋدىرۋ, يادرولىق قارۋدان ازات ايماقتار قۇرۋ, يادرولىق قارۋلاردى سىناۋعا جاپپاي تىيىم سالۋ شارتىنا تەزىرەك قوسىلۋ سياقتى باستامالار كوتەرگەنىن بىلەمىز. وسىلاردىڭ ءبارى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندەگى پروگرەسشىل ادامزات وكىلدەرىنەن بەلسەندىلىكپەن قىزۋ قولداۋ تاۋىپ كەلەدى. قازاقستان وسى باستامالاردى كوتەرە وتىرىپ, ونى ناقتى ىسكە اسىرۋ جولدارىن دا كورسەتۋدە.
بۇگىنگى تاڭدا الەمنىڭ 20-عا جۋىق مەملەكەتى يادرولىق قارۋعا تەحنولوگيالىق تۇرعىدان قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىنە يە. بۇل ادامزاتتى قاتتى الاڭداتادى. ويتكەنى, يادرولىق قارۋ ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەيتىن تەرروريستىك توپتار مەن ۇيىمداردىڭ قولدارىنا ءتۇسىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس. وسىنداي جاعدايدا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋعا جاپپاي تىيىم سالۋعا شاقىرعان ءۇنى جالپىادامزاتتىق پروبلەما ەكەندىگى ايدان انىق كورىنەدى. سوندىقتان دا ونى قولداۋ بارلىق ادامزاتتىڭ قاسيەتتى بورىشى دەپ سانايمىن.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
