دوسىڭنىڭ اسىن قاسىڭداي ءىش

نەمەسە كسرو كەزىندە كىم كىمدى اسىرادى دەگەن ساۋال توڭىرەگىندەگى وي كەڭەس وداعىنىڭ كەلمەسكە كەتكەنىنە شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتكەنىنە قاراماستان, ول تۋرالى الىپ-قاشپا اڭگىمە-كەپتىڭ تاياۋ ۋاقىتتا تىيىلا قويار ءتۇرى بايقالمايدى. شىنىن ايتۋ كەرەك, ونداي سوزدەردىڭ دەنى نەگىزىنەن ءومىر ءسۇرۋىن الدەقاشان توقتاتقان مەملەكەتتىڭ جامان جاقتارىن اشىپ, كورسەتۋگە باعىتتالادى, كەيدە ءتىپتى الەم كارتاسىنان الدەقاشان جويىلىپ كەتكەن مەملەكەتتىڭ سوڭىنان توپىراق شاشۋ سياقتى ورەسكەلدىكتەر دە ورىن الىپ جاتادى. وندايدى باسقا ەمەس, سول زاماننىڭ بارلىق يگىلىگىن كورگەن, لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارىپ, قولداۋ-ماراپاتتارعا يە بولىپ, اتاق-داڭقتارى اسقان ادامداردان شىعىپ جاتاتىنىن كورگەندە امالسىزدان جاعاڭدى ۇستايسىڭ. كوزى تۇرعاندا سىناۋدان جاسقانىپ, ءوزى كەتكەننەن كەيىن جابىلا بالاعاتتاۋ – بۇل ەندى ءبىزدىڭ بويىمىزعا سىڭگەن ادەت. دەگەنمەن, اڭگىمە جامانداۋدا نەمەسە ماقتاۋدا ەمەس, اڭگىمە كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ بارلىعىندا دەرلىك ايتىلا باستاعان ءبىر وزەكتى ماسەلە جونىندە بولعالى وتىر. ول قانداي ماسەلە ەدى؟ ول كەڭەس وداعىن, سونىڭ ىشىندە, ارينە, وداقتىڭ ورتالىعى بولىپ سانالعان رەسەي­دى دە (ول شاقتا رەسەي كەڭەستىك فەدە­را­تيۆ­تىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى) ءومىر بويى بىزدەر (وداقتاس رەسپۋبليكالار) اسىراپ كەلدىك دەگەن كەڭ تاراپ كەتكەن تۇسىنىك بولاتىن. ول ۋاقىتتا رەسپۋبليكادا وندىرىلگەن ونىمدەردىڭ (نەگىزىنەن شيكىزات تۇرىندەگى) ودان ءارى وڭدەۋ ءۇشىن وزگە جاقتارعا اكەتىلىپ جاتقانى راس. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوزىنىڭ استىعىن, مال ونىمدەرىن, تەمىرى مەن كومىرىن الىس جاقتارعا قاراي اتتاندىرۋمەن بولدى. تۇگەلدەي ەمەس, ارينە, دەگەن­مەن, قازاقستاندا وندىرىلگەن ءونىمنىڭ ايتار­لىقتاي بولىگىنىڭ سول جىلداردا سىرتقا كەتىپ جات­قانىنا ەشكىم دە قارسىلىق بىلدىرە قوي­ماسا كەرەك. ولاي بولسا, كىم كىمدى «اسىرادى» ەكەن, ەندى سوعان نازار اۋدارىپ كورەيىك. بۇل رەتتە «كومسومولسكايا پراۆدا» گازە­تىندە جارىق كورگەن «وداقتا كىم كىمدى اسى­رادى جانە ونىڭ ىدىراۋىنان كىم كوبىرەك ۇتىلدى؟» دەگەن ماقالاعا جۇگىنۋ­گە تۋرا كەلەدى. بىردەن ەسكەرتە كەتەي­ىك, بۇل ماتە­ريالدا كەلتىرىلگەن تسيفر­لار مەن فاك­تىلەرگە كۇمان كەلتىرىپ اۋرە­لە­نۋ­دىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى, بۇل دەرەك­تەر­دىڭ ءبارى دە بۇرىننان ءوزىمىز ايتىپ ءجۇر­گەن, ياعني كوپشىلىككە جاقسى ءمالىم جايتتار. ايتالىق, قازاقستاننىڭ كەڭ-بايتاق جەرىنىڭ پايدالى قازبالارعا عانا باي ەمەس, سونىمەن بىرگە, ادام ومىرىنە قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن ءوندىرۋ ءۇشىن دە وتە قولايلى بولعانى بارشاعا ايان. ەلىمىزدىڭ مەملەكەت قويماسىنا جىل سايىن ورتا ەسەپپەن ميلليارد پۇت استىق تاپسىرىپ وتىرعانىن ەشكىم ءالى ۇمىتا قويماعان شى­عار دەپ ويلايمىن. وسىنداي جايتتاردى ەسكەرە كەلگەندە, ءبىزدىڭ كەزىندە بۇكىل وداق­تى «اسىرادىق» دەپ ايتۋىمىز مۇلدە نەگىز­سىز دە ەمەس سياقتى. دەي تۇرساق تا, ءدۇدامال تۇس­پالداۋلارعا بوي الدىرعاننان گورى, ناقتى سانداردى سويلەتە وتىرىپ, وسى ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن بىلگەننىڭ ەش ايىبى جوق. سونىمەن, تسيفرلار نە دەيدى؟ ەڭ الدىمەن, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, 1990 جىلى كسرو-نىڭ ىشكى جالپى ءونىمى ساتىپ الۋشىلىق قابىلەتىنىڭ پاريتەتى بويىنشا 2,700 تريلليون دوللاردى قۇراپ, الەم بويىنشا 5,800 تريلليون دوللاردى كورسەتكەن اقش-تان كەيىن ەكىنشى ورىن العانىن ەسكە سالا كەتۋ قاجەت. بۇل الەمدىك كورسەتكىشتىڭ 12,1 پا­يىزىن قۇرايدى ەكەن. ال بۇگىندە ماقتالىپ جۇرگەن گەرمانيادا بۇل كورسەتكىش سول جىلدارى 7,3 پايىزدى, قىتاي مەن فرانتسيادا 5 پايىزدى, ال ۇلىبريتانيادا نەبارى 4,4 قانا پايىزدى قۇراعان. ەندى جوعارىدا ايتىلعان كىم كىمدى اسىرادى دەگەن ساۋالعا كەلەر بولساق, ءدال سول 1990 جىلى جان باسىنا شاققانداعى ءىجو رەسەيدە 17,5 مىڭ دوللار بولىپ, ءوز­دەرى 11,8 مىڭ دوللاردىڭ تاۋارلارى مەن ونىمدەرىن تۇتىنعان. ودان كەيىنگى ورىنداردا جان باسىنا شاققانداعى ءىجو-ءسى 15,6 مىڭ دوللار, تۇتىنعانى 12 مىڭ دول­لار بولعان بەلورۋسسيا, ءىجو-ءسى 12,4 مىڭ دوللار, تۇتىنعانى 13,3 مىڭ دوللار بولعان ۋكراينا, ءىجو-ءسى 10,1 مىڭ دوللار, تۇتىنعانى 17,7 مىڭ دوللار بولعان قازاقستان جانە ءىجو-ءسى 6,6 مىڭ دوللار دا, تۇتىنعانى 17,4 مىڭ دوللار بولعان وزبەكستان تۇر. بۇل العاشقى بەستىك. ودان كەيىنگى رەسپۋبليكالاردىڭ جاعدايى مۇلدە «ءمۇش­كىل», ەگەر وسىلاي دەپ ايتۋعا بولاتىن بولسا. بۇل جەردە ءبىز ولاردىڭ جان باسىنا شاققانداعى وندىرگەن ونىمدەرى تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. ماسەلەن, ارمەنيادا جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 9,5 مىڭ دوللار بولسا, تۇتىنعانى 29,9 مىڭ دوللار, ال گرۋزيادا ءىجو 10,6 مىڭ دوللار بولعاندا, تۇتىنعانى 41,9 مىڭ دوللاردى قۇراعان. بىلايشا ايتقاندا, بۇل رەسپۋبليكالار ءوز تاپقاندارىنان الدەقايدا ارتىق (ارمەنيا 20 مىڭ دوللارعا, گرۋزيا 33,3 مىڭ دوللارعا) تۇتىنىپ وتىرعان. اقيقاتىنا كەلسەك, نە ءوندىرىسى, نە قازبا بايلىعى جوق بۇل سياقتى ەلدەردىڭ مال باعىپ, استىق ءوسىرىپ, كەن قازىپ جاتقان قازاقستاننان الدەقايدا ارتىق تۇراتىنى تۋرالى سول كەزدەردىڭ وزىندە دە ايتىلىپ جۇرەتىن. بۇل سياقتى رەسپۋبليكالارمەن سالىستىرعاندا جان باسىنا شاققاندا 10,1 مىڭ دوللاردىڭ ءونىمىن ءوندىرىپ, 17,7 مىڭ دوللاردىڭ تاۋارلارى مەن ونىمدەرىن تۇتىنعان (ارتىعى 7,6 مىڭ دوللار عانا) قازاقستاندى ءوز تاماعىن ادال تاۋىپ جەدى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ كەن قازۋ, ەگىن ەگۋ, مال باعۋ سياقتى ەڭ اۋىر دا كۇردەلى وندىرىستەرمەن اينالىسقانىن جانە ازىق-ت ۇلىكتىڭ ادام ءومىرى ءۇشىن اسا قاجەتتى دۇنيە ەكەنىن ەسكەرسەك, بالىق كونسەرۆىلەرىن شىعارىپ نەمەسە تەڭىزدىڭ جاعالاۋىندا دەمالىس ۇيىمداستىرىپ قانا جاعدايلارىن جاقسارتقان رەسپۋبليكالارعا قاراعاندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ازداپ ارتىق اساۋعا قۇقىسى دا بولدى. ونىڭ سىرتىندا, قازاقستان كليماتى­نىڭ قاتالدىعى دا وداقتاس رەسپۋبلي­كا­­لار­دىڭ ءبىر دە بىرىندەگى جاعدايمەن سالىس­­تىرۋعا كەلمەيدى. ولاي بولسا, قىسى قىتى­مىر وڭىردە اۋىر ەڭبەكپەن شۇعىل­دانعان ادامنىڭ جىلى كيىنىپ, كالوريا­لى, ياعني قورەكتىك قاسيەتى مول تاماق ىشۋگە ءتيىس ەكەندىگى دە ەش تالاس تۋعىزباسا كەرەك. ال بۇلاردىڭ ءبارى قوسىمشا شى­عىن­دى تالاپ ەتەدى. بۇل جەردە ءبىز ءتىپتى قازاق­ستاندىقتاردىڭ سەمەي اتوم پوليگونى مەن بايقوڭىر عارىش ايلاعىنان شەككەن زارداپتارىن, ءوندىرىستىڭ زياندى تۇرلەرى سالدارىنان ەل ەكولوگياسىنا نۇقسان كەلگەنىن ايتىپ تا وتىرعان جوقپىز. وسى تۇرعىدان كەلەر بولساق, جاڭاعى «ارتىق» تۇتىنعان 7,6 مىڭ دوللاردى قازاقستاندىقتاردىڭ اۋىر ەڭبەك جاعدايىنا تولەنگەن وتەماقى دەپ تە قابىلداۋعا بولادى. ەگەر ءوز تاپقاندارىنان الدەقايدا ارتىق تۇتىنعان رەسپۋبليكالار ءتىزىمىن ودان ءارى جالعاستىرار بولساق, ءبىرىنشى كەزەكتە جان باسىنا شاققانداعى ءىجو-ءسى 15,8 مىڭ دوللار بولعاندا, 35,8 مىڭ دوللاردىڭ (20 مىڭ دوللارعا ارتىق) تاۋارلارى مەن ونىمدەرىن تۇتىنعان ەستونيانى, ءىجو-ءسى 16,5 مىڭ دوللار بولعاندا, 26,9 مىڭ دوللار (13,1 مىڭ دوللارعا ارتىق) تۇتىنعان لاتۆيانى جانە ءىجو-ءسى 6,6 مىڭ دوللار بولعاندا, 10,8 مىڭ دوللاردىڭ تۋارلارى مەن ونىمدەرىن تۇتىنعان ءوز كورشىمىز وزبەكستاندى كەلتىرۋگە بولادى. ەگەر وسى مالىمەتتەرگە سەنەر بولساق, ءوز تاپقاندارىنان الدەقايدا از تۇتىنعان رەسپۋبليكالار تەك رەسەي مەن بەلورۋسسيا عانا ەكەن. وسى ورايدا بازبىرەۋلەردىڭ بۇل شىندىققا سايكەسپەيدى, ورىستاردىڭ بىزدەن ناشار ءومىر سۇرۋلەرى مۇمكىن ەمەس, دەپ بايبالام سالۋلارى ابدەن مۇمكىن. جوعارىداعى تسيفرلاردان باسقا مەنىڭ دە وندايلاردىڭ الدىنا كەسە-كولدەنەڭ توسا قويار «جەڭ ۇشىندا جاسىرعان» دەرەكتەرىم جوق. بىراق جوعارىدا ايتىلعان جايتتاردىڭ اقيقاتتان الىس ەمەس ەكەندىگىن ايعاقتايتىن جانە ءوز قۇلاعىممەن ەستىگەن مىنا ءبىر جايتتاردى ايتپاي كەتۋ دە اعاتتىق بولار ەدى. سول كەڭەستىك داۋىردە رەسەيدىڭ كوپتەگەن الىس تۇكپىرلەردەگى دەرەۆنيالارىندا ەلەكتر جارىعى جوق ەكەن, ازىق-ت ۇلىكتىڭ كەيبىر تۇرلەرىن, كەرەك دەسەڭىز, مارگاريننىڭ ءوزىن كارتوچكامەن الادى ەكەن دەگەندى ءوزىمىز تالاي-تالاي ەستىگەنبىز. ال الىپ ەلدىڭ شەت ايماقتارىنداعى جول قاتىناسىنىڭ ەشقانداي سىن كوتەرمەيتىندىگى كەڭەس ادامدارىنا ايتپاسا دا بەلگىلى بولاتىن. ول از دەسەڭىز, وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىل­دارىنىڭ ورتاسىندا رەسەيدىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى وبلىستاردان قۇرىلىس ماتەريالدارىن تاسىعان ءبىر شوفەر تانىسىمنىڭ ولاردا بىزدەگىدەي «گاز-53», «زيل», «كاماز» سياقتى جاڭا اۆتوماشينالار جوق ەكەن, ءبىزدىڭ ماشينالارىمىزدى كورگەندە اينالا قورشاپ الىپ, تاڭ-تاماشا قالدى, دەگەنى بار ەدى. وسى ازعانتاي مىسالداردان-اق رەسەي حالقىنىڭ ماڭدايلارى شىلقيتىنداي سونشالىقتى ءبىر جاقسى تۇرمىس كەشە قويماعانىن اڭعارۋعا بولادى. ال بىزدەر, قازاقستاندىقتار, ول زامانداردا تاۋبە دەيتىندەي دارەجەدە ءومىر سۇردىك. جەتپىسىنشى جىلداردان باس­تاپ قالا تۇرماق اۋىلداردىڭ وزىندە «موسكۆيچتەردىڭ», «جيگۋليلەردىڭ», كەيدە ءتىپتى «ۆولگالارىڭنىڭ» جۇيتكي باس­تاۋى وعان دالەل. ءدال سول جىلدارى شالعايدا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەرگە جوعارى ۆولتتى ەلەكتر جەلىلەرى تارتىلىپ, كەڭشارلاردا ەكى قاباتتى تيپتىك مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار بوي كوتەردى. جالپى, قازاقستاننىڭ كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە ءىجو جاعىنان كوش باس­تاۋشى ۇشتىككە ەنگەنىن ءوزىمىز اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدىرىپ وتىرعان ماقالا اۆتورى دا مويىندايدى. سونىمەن بىرگە, ول ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن ەلىمىزدىڭ قازىرگى كۇنى دە جان باسىنا شاققانداعى ءىجو تۇرعىسىندا رەسەيدەن كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇرعانىن دا تەرىسكە شىعارمايدى. ونىڭ ەسەسىنە, وسى ماقالادا كسرو زامانىندا جىلى جاقتاردا «كۇنگە قىزدىرىنۋ» ارقىلى-اق ەكونوميكاسى داۋىرلەپ تۇرعان رەسپۋبليكالاردىڭ بۇگىنگى تاڭدا وتە اۋىر جاعدايدا قالىپ وتىرعاندىعىن اشىق تۇردە باياندايدى. بۇل ەندى, ارينە, ايتپاسا دا تۇسىنىكتى ءجايت. كەشەگى كسرو كەزىندە كىم كىمدى اسىرادى دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە باس اۋىرتاتىندار ءالى دە تابىلا قالسا, ولاردىڭ جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەكتەر مەن دايەكتەر توڭىرەگىندە ويلانۋلارىنا تولىق قۇقىلارى بار. ويتكەنى, بويعا بىتكەن داعدىمەن جايداق سوزگە سالىنعاننان گورى, ناقتى مىسالدارعا جۇگىنۋ الدەقايدا تيىمدىرەك. وسىنداي جايتتاردى كەلتىرە وتىرىپ ءبىز ول ۋاقىتتاردا قازاقستاننىڭ نەگىزىنەن شيكىزات شىلاۋىنا اينالعانىن, پاۆلوداردا تراكتور قۇراستىرۋ مەن الماتىدا كىر جۋاتىن ماشينا شىعارۋدان وزگە ەلىمىزدە ايتارلىقتاي ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ بولماعانىن, ونىڭ سىرتىندا تىڭ يگەرۋ دەگەن جەلەۋمەن ميلليونداعان گەكتار القاپتىڭ قۇيقاسىن سىپىرىپ, جەر-انانىڭ وبالىنا قالعانىمىزدى بۇگىپ قالساق, اڭگىمەمىز تولىققاندى بولىپ شىقپاس ەدى. ول ەندى, ارينە, ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. ءبىزدىڭ ەڭ باستى ايتپاعىمىز, كسرو كەزىندە دە قازاقستان حالقى ءوز «نانىن» ادال ەڭبەگىمەن تاۋىپ جەدى جانە قۇدايعا شۇكىر, سونىڭ ارقاسىندا ەشقانداي جوقشىلىقتى سەزىنگەن جوق. بۇل ەندى ەشقانداي تالاس تۋدىرمايتىن اقيقات. سەيفوللا شايىنعازى, «ەگەمەن قازاقستان»