تاڭداۋ الدىنداعى تارتىس
بۇل ەلدە پارلامەنت سايلاۋىنىڭ وتۋىنە ءبىر جارىم ايدان از ۋاقىت قالسا دا, ۇلكەن كۇرەستىڭ لەبى سىرتقا ەستىلە قويمايدى. باسقا جەرلەردە, ءتىپتى ءبىر جىل بۇرىن-اق ساياسي شايقاس بولىپ جاتادى. ءسىرا, سايلاۋ ناۋقانى مۇندا ەلىشىلىك سيپاتتا ءجۇرىپ جاتسا كەرەك.
سويتسە دە, سوڭعى اپتادا 8 قازاندا وتەتىن پارلامەنت سايلاۋىنا قاتىستى نازار اۋدارارلىق ەكى حابار بولدى. ءبىرىنشىسى – ەلدىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى رەسەيگە ءىش تارتاتىن «گرۋزيانىڭ تسەنتريستىك وداعى» پارتياسىن سايلاۋعا قاتىستىرماۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. سونداي-اق, گرۋزيا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قارسى بارلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ۆلاديكاۆكاز – تبيليسي – ەرەۆان گاز قۇبىرىن جارماق بولعانداردىڭ جولىن كەسكەندىگىن دە سايلاۋعا قاتىستىرىپ وتىر.
ساياسي پارتيانى سايلاۋعا قاتىستىرماۋ – دەموكراتياعا قايشى ءىس. باتىس نەگە ايقايلامايدى دەۋگە دە بولار. ءتىپتى, سول تسەنتريستەردىڭ ءوزى دە وعان ونشا قارسىلىق كورسەتە قويماي, وندا باسقا پارتيالاردىڭ قولتىعىنا كىرىپ, ءوز يدەيامىزدى بىلدىرەمىز دەيدى. ال بۇلاردىڭ يدەياسى قانداي؟ تسەنتريستەردىڭ جەتەكشىسى, 1992-1993 جىلداردا ە.شەۆاردنادزە تۇسىندا ىشكى ىستەر ءمينيسترى بولعان جانە سول شەۆاردنادزەگە قاستاندىق جاساعانى ءۇشىن 1995 جىلى 11 جىلعا سوتتالعان تەمۋر حاچيشۆيلي گرۋزيا قوعامدىق تەلەارناسى ارقىلى سويلەپ, وزدەرى بيلىككە كەلسە, رەسەي زەينەتاقىسىن بەرىپ, ەلدە رەسەي اسكەري بازالارىن ورنالاستىرماقتارىن ءمالىمدەدى. ۆلاديمير پۋتينمەن, مەمدۋمامەن كەلىسىپ قويعانداي سويلەدى. بۇل حالىقتى ىزالاندىردى. تەلەارنا ونى كورسەتۋىن دوعاردى. پارتيانىڭ سايلاۋعا قاتىسۋىنا تىيىم سالىندى.
بۇل, ارينە, باستى جاڭالىق. ال گاز قۇبىرىن جارماق ماسەلەسىنىڭ سايلاۋعا قاتىستىلىعى – ول ۋكراينا باسشىلىعىنىڭ نۇسقاۋلىعىمەن جاسالماق بولعان ەكەن دەيدى. وعان ناقتى دالەل جوق. تەك ۇستالعاندار ىشىندە بۇرىن ۋكراينا جاعىندا سوعىسقاندار بار كورىنەدى. بۇل گرۋزيانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى, قازىر سول ۋكرايناداعى ودەسسا وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى ميحايل سااكاشۆيليدىڭ گرۋزياداعى «بىرەگەي ۇلتتىق قوزعالىس» پارتياسىنا قارسىلىقتىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى. ءسىرا, بۇدان ەكس-پرەزيدەنتتىڭ پارتياسىنا ۇلكەن نۇقسان كەلە قويماس.
گرۋزيا – پارلامەنتتىك بيلىك نىسانىنداعى ەل. قازىر بيلىك باسىندا – «گرۋزيا ارمانى» كواليتسياسى. ونى ميللياردەر بيدزينا يۆانيشۆيلي باسقارادى. پرەمەر سونىڭ دەگەنىمەن تاعايىندالادى. پرەزيدەنت تە سونىڭ دەگەنىمەن سايلانىپ ەدى, بىراق اتقا مىنگەن سوڭ گ.مەرگۆاليشۆيلي ونىڭ ايتقانىنا كونبەي كەتتى. جاڭا سايلاۋ بيلىكتى قايتا ىرىكتەيدى. سويتسە دە, قازىرگى بيلىكتەگى كواليتسيا ءوز ۇپايلارىن جوعالتا قويمايتىن سىڭايلى.
سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە ساياسي پارتيالار كوبىنە ەلدىڭ سىرتقى ساياساتىن, بۇل سالادا ۇستانار باعىتىن ءسوز ەتتى. بەلگىلى قايراتكەر نينو بۋردجانادزەنىڭ پارلامەنتتەن تىس وپپوزيتسيالىق «بىرىككەن دەموكراتيالىق قوزعالىس» پارتياسى كونستيتۋتسياعا ەلدىڭ بلوكتارعا قوسىلماۋى جونىندە وزگەرتۋ ەنگىزۋدى ۇسىنسا, پارلامەنتتىك وپپوزيتسيالىق رەسپۋبليكاشىلار پارتياسى كونستيتۋتسيادا ەلدىڭ ەۋرواتلانتيكالىق كىرىگۋىن نەگىزدەۋدى ۇسىنىپ وتىر. بۇل ۇسىنىستار پارلامەنتتە تالقىلانۋى ءتيىس ەدى. بىراق دەپۋتاتتار جينالماي, كۆورۋمعا تولمادى.
جاي حالىق نە دەيدى؟ سوڭعى ساۋالدامادا ەۋرووداققا قوسىلۋدى جاۋاپ بەرگەندەردىڭ 72 پايىزى قولداعان, 64 پايىزى ناتو-عا كىرۋدى قالايدى, 29 پايىزى رەسەيمەن جاعدايدى جاقسارتايىق دەيدى ەكەن. ءسىرا, سايلاۋدا دا سونى ايتاتىن شىعار.
ولشەمگە سىيمايتىن ورەسكەل سوزدەر
بيىلعى مامىر ايىندا فيليپپين رەسپۋبليكاسىنا پرەزيدەنت بولىپ سايلانعان رودريگو دۋتەرتەنىڭ وركەنيەتتىلىككە ۇيلەسە بەرمەيتىن مالىمدەمەلەرى مەن ارەكەتتەرى جۇرتتى تاڭداندىرعان. بيلىك تىزگىنىن ۇستاپ, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەن سوڭ, وزگەرەر دەگەن بولجام اقتالمادى, قايتا ول ءورشي تۇسكەندەي.
ونىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ اتىنا ايتىلعان عايبات سوزدەرىن, ءسىرا, بۇعان دەيىن ەشكىم ايتپاعان دا شىعار. ەگەر بۇۇ-نىڭ ساراپشىلارى الداعى ۋاقىتتا دا ءبىزدى سىنايتىن بولسا, بۇل ۇيىمنان شىعامىز دەگەنىن, بالكىم, قابىلداۋعا بولار, ال «نە ءۇشىن ءبىز قايداعى ءبىر ناقۇرىستاردى تىڭداۋىمىز كەرەك؟!» – دەگەنى ەشقانداي ولشەمگە سىيمايتىنىن دالەلدەپ جاتۋ ارتىق.
فيليپپين پرەزيدەنتىنىڭ ناقۇرىس دەپ وتىرعانى بۇۇ-نىڭ ادام قۇقى جانە دەنساۋلىق ءجونىندەگى ساراپشىلارى انەس كاللامار مەن داينيۋس پۋراس. ولار فيليپپيندەگى جاعداي تۋرالى ارنايى باياندامالار ءازىرلەپ, ونى جاريالاعان بولاتىن. بۇعان الەم جۇرتشىلىعى ءۇن قاتىپ, فيليپپيندەگى ادام قۇقىنىڭ اياقاستى بولعانىنا نارازىلىقتارىن دا بىلدىرگەن. دۋتەرتە وعان قاتتى شامداندى «مەن سەندەردىڭ توپاس ساراپشىلار ەكەندىكتەرىڭدى الەمگە پاش ەتەمىن», – دەپ ورەكپىدى.
داۋدىڭ ءمانى مىنادا. بۇل ەلدە ەسىرتكىنى پايدالانۋ, ونى ساۋدالاۋ جانە تاسىمالداۋ ەتەك العان. جالپى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, بۇل جونىنەن ولار الەمدە ءبىرىنشى ورىندا ەكەن. ەلدى كۇيزەلتىپ بارا جاتقان قۇبىلىس. كەشەگى پرەزيدەنت سايلاۋىندا داۆاو قالاسىنىڭ مەرى رودريگو دۋتەرتە حالىققا ەسىرتكىنى, جالپى قىلمىستى جويامىن, ولارمەن اياۋسىز كۇرەسەمىن دەگەن باعدارلامامەن جەڭىسكە جەتكەن. بۇعان قوسا, سول قىلمىسكەرلەرمەن كۇرەس جونىندە ءبىراز «تاجىريبەسى» دە بار. ونىڭ قولداۋىمەن ارەكەت ەتەتىن «ءولىم ەسكادرونى» دەيتىن بەيرەسمي توپ ەشقانداي سوتسىز-اق ەسىرتكى تاسيتىنداردى, ساتاتىنداردى, جالپى قىلمىسكەرلەردى ولتىرە بەرەدى. ارينە, بۇل – ادام قۇقىنا قايشى. قىلمىستى سوت انىقتاپ, شەشىمدى سوت شىعارۋعا ءتيىس.
دۋتەرتە بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان سوڭ-اق ءوزىنىڭ داۆاوداعى «ءتاجىريبەسىن» بۇكىل ەل كولەمىندە ءجۇزەگە اسىرا باستادى. بۇۇ-نىڭ بايانداماسىندا سوڭعى ءۇش ايدا (ول پرەزيدەنت بولعان) 900 ادام سوتسىز-اق ولىمگە ۇشىراعان. ەندى ءبىر اقپارات قۇرالدارى 1800 دەپ تە جاتىر. ءولىم جازاسىنا كەسەتىن سوت ەمەس, پوليتسيا. اتادى دا تاستايدى. ەشكىمنىڭ الدىندا جاۋاپ بەرمەيدى. پرەزيدەنت بىلاي دەيدى: «سول سىلىمتىكتەردى ولتىرىڭدەر. جاۋاپتى مەن بەرەمىن!». بۇدان كەيىن پوليتسيا ايانبايدى. «ولگەندەردىڭ ىشىندە قانشاما جازىقسىزدار كەتۋى مۇمكىن, ءتىپتى پوليتسيا وزىنە جاقپاعانداردى ولتىرە سالۋى ءمۇمكىن», دەپ ادام قۇقىنا اراشاشىلار شىرىلدايدى. دۋتەرتەنىڭ ولاردى ەستىگىسى جوق.
ناۋقان كۇشەيىپ تۇر. 5400 ادام تۇتقىندالعان. 560 مىڭ ادام «ەرىكتى تۇردە بەرىلگەن». ونىڭ ءمانىسى: ءوز ەركىڭمەن بەرىلسەڭ, امان قالۋىڭ مۇمكىن. ايتپەسە, پوليتسيا سەنى اتا سالۋى كادىك. 8 تامىزدا 7 سوت, 95 پوليتسەي, 18 مەر «ءوز ەركىمەن بەرىلىپتى». ولاردى نە كۇتىپ تۇر؟ بەلگىسىز.
بۇۇ-دان شىققاندا, دۋتەرتەنىڭ پىكىرىنشە, ءبىراز ەل وزدەرىنشە ۇيىم قۇرماق. وعان قىتاي, افريكانىڭ بۇۇ-نى ۇناتپايتىن ءبىراز ەلى كىرەدى دەيدى. بۇۇ-دان قىتاي شىعىپ, بەلگىسىز ۇيىمعا كىرەدى دەگەنگە سەنۋ قيىن, ارينە. بۇل ەل ءبىزدىڭ ەسىرتكىمەن كۇرەسىمىزدى قولدايدى دەپ قۋانادى دۋتەرتە. 80 ميلليوننان استام حالقى بار ەلدىڭ باسشىسىنىڭ مۇنداي ءمالىمدەمەلەر جاساپ, مۇنداي اركەتتەرگە بارۋىن اقىلعا سىيدىرا المايسىڭ.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست
