ەگەمەندىك پەن ەلدىك مۇراتتارىنان ءنار العان, وركەنيەت پەن نۇرلى بولاشاققا سارا جول سالعان ارايلى اتا زاڭىمىزدىڭ القيسساسىندا پاش ەتىلگەنىندەي «...ورتاق تاريحي تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەتتىلىك قۇرا وتىرىپ», «...ەركىندىك, تەڭدىك جانە تاتۋلىق مۇراتتارىنا بەرىلگەن ازاماتتىق قوعام» قۇرۋ جولىندا بارشا زاڭدىلىق جوسىقتارىن حالىق يگىلىگىنە جاراتۋدىڭ جولىن تاپتى. قوعامىمىز دامىعان سايىن نەعۇرلىم ىزگىلەنگەن زاڭدار حالىقارالىق قاۋىمداستىق قۋاتتاعان قۇقىقتىق ءجون-جورالعىلارمەن دە, ۇلتىمىزدىڭ ەجەلگى ەلدىك داستۇرلەرىمەن قيسىندى جاراسىم تاپتى. اتام قازاق «الدىڭا كەلسە اتاڭنىڭ قۇنىن كەش» دەگەن. وسىدان اسقان كەمەڭگەرلىك بار ما؟! بىلە بىلگەنگە كەشىرىم, تۇسىنىستىك پەن كەلىسىم, پاراسات – زاڭنان دا ىزگى.
ال «زاڭ تىيىم سالا الماعان نارسەگە, كەيدە ۇيات تىيىم سالادى» دەگەن ەكەن ريم فيلوسوفى ل.سەنەكا. تانا مالايسارى بي جاس سىرىم بيگە: «شىراعىم, ءۇش ءسوز بار, سونى ۇمىتپاي جۇرسەڭ, حالقىڭ سوڭىڭنان قالماس. ۇمىتساڭ, ارتىڭنان ەرمەس. ول ءۇش ءسوز: ۇيات, بورىش, وبال!» دەگەن ەكەن. بايقاپ كورگەنگە ۇلى دالا دانالىعى قۇقىقتىڭ قاينارى بولىپ سانالاتىن ريم فيلوسوفياسىمەن دە تولىق ۇندەسەدى. ال عالىم-زاڭگەر, اكادەميك سالىق زيمانوۆ: «ءبىر كەزدەرى ەجەلگى قازاق دالاسىنداعى زاڭدىلىق پەن ءادىل سوتتىڭ «التىن عاسىرى» قايتادان ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ قۇرامداس بولىگىنە – التىن بەتىنە جانە بولاشاقتا جالپى وركەنيەتتىڭ مۇراسىنا اينالار دەگەن ءۇمىتىم بار... ۋاقىت وتە كەلە قازاق قۇقىعى الەمدىك وركەنيەتتىڭ قۇقىقتىق جۇيەلەرىنىڭ ىشىنەن لايىقتى ورىن الاتىندىعىنا سەنىممەن قارايمىن» – دەگەن ەكەن.
ارينە, بيلەر داۋدى شەشكەندە اۋەلى ەلدىڭ زاڭدارىن, قالا بەردى قۇدىرەتى ەل ىشىندە زاڭعا تەڭەسەتىن ادەت-عۇرىپ, سالت داستۇرلەردى, ادىلدىك قيسىندارىن باسشىلىققا العان. ءادىل شەشىمدى قيىننان قيىستىرىپ, جالپاق جۇرتتى كەمەڭگەرلىگىنە جۇگىندىرگەن. بي قۇزىرەتىنە بەرىلەتىن ءىستىڭ قارالۋى ەكى ساتىعا بولىنگەن. اۋەلى ەكى جاق ءىستى بيلەر قاراعانعا دەيىن, ياعني ءوزارا كەلىسىم جاساپ داۋدى شەشۋگە قيمىل-ارەكەت جاسايدى. ادەتتىك قۇقىقتا ونى «ءبىتىم», «بەرەكە», «سالاۋات» دەپ اتاعان.
«ءبىتىم» – ەكى جاقتىڭ ءوزارا كەلىسىمگە كەلىپ, ءسوز جۇزىندە داۋدىڭ اياقتالۋى. بىتىمنەن كەيىن ءىستى بيلەردىڭ قاراۋىنا بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. سەبەبى, ءبىتىمدى, ءوزارا كەلىسىمدى بۇزۋ – سوزدە, سەرتتە تۇرماۋدىڭ بەلگىسى, ار-وجداندى تارازىلايتىن ارەكەت. بي الدىنداعى بىتىمگە ەشكىم قيانات جاساي الماعان. «بەرەكە» – ايىرباس نەمەسە ساتىپ الۋ تۋرالى ءسوز جۇزىندە شارت جاساۋ. قازاقتىڭ ادەتتىك قۇقىعىندا «بەرەكە» ينستيتۋتى بارلىق كەلىسىم, شارتتاردىڭ نەگىزى بولعان. سالاۋات – نەمەسە كەشىرىم, داۋلاسقان ەكى جاقتىڭ ءبىر-بىرىنە تالاپ قويۋدان باس تارتۋى, ياعني كەشىرىم بەرۋى. كەشىرىم جاساۋ اۋىل, ەل, رۋ اقساقالدارىنىڭ قاتىناسۋىمەن وتەتىن بولعان.
وركەنيەت دۇنيەسىندە بىتىمگەرشىلىك ءراسىمى مەدياتسيا ۇعىمىمەن ءمالىم. مەدياتسيا (لاتىن ءسوزى – ەكى كوزقاراستىڭ نەمەسە ەكى جاقتىڭ ورتاسىندا بولۋ, ورتا جولدى ۇسىنۋ, بەيتاراپ بولۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى) – بۇل داۋ-جانجالعا قاتىسۋشىلاردىڭ كەلىسپەۋشىلىكتى بىرلەسە شەشۋ پروتسەسى.
داۋلاردى سوتقا دەيىن بالامالى نەگىزدە شەشۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزگى قاعيداتى كونستيتۋتسيانىڭ 13-بابىنىڭ 1-بولىگىندە كورسەتىلگەن: «اركىمنىڭ قۇقىق سۋبەكتىسى رەتىندە تانىلۋىنا قۇقىعى بار جانە ءوزىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, قاجەتتى قورعانىستى قوسا العاندا, زاڭعا قايشى كەلمەيتىن بارلىق تاسىلدەرمەن قورعاۋعا قاقىلى».
2016 جىلدان باستاپ قولدانىسقا ەنگەن جاڭا ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنە «سوت مەدياتسياسى» ۇعىمى پايدا بولدى. سوت مەدياتسياسى – داۋدى رەتتەۋدىڭ سۋديانىڭ جاردەمدەسۋىمەن جۇزەگە اسىراتىن بىتىمگەرشىلىك ءراسىمى.
جوعارعى سوت دايىنداپ, 2015 جىلعى 31 قازاندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاريالى تۇردە قول قويعان جاڭا ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىندە داۋلاردى تاتۋلاستىرۋ راسىمىمەن شەشۋ تەتىكتەرى جان-جاقتى قاراستىرىلىپ, داۋلاردى شەشۋ مەرزىمدەرىن قىسقارتۋعا, تاراپتاردىڭ شىعىندارىن ازايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن كوپتەگەن باپتار ەنگىزىلدى.
ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسى ءبىتىمگەرشىلىككە كەلتىرۋدىڭ بۇرىننان بار قاعيدالارى مەن راسىمدەرىن بۇگىنگى كۇنگە ساي جەتىلدىرۋىمەن دە ەرەكشەلەنىپ وتىر. وعان داۋلاردى رەتتەۋدىڭ سوتتان بولەك تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ ماقساتىنداعى «داۋلاردى سوتتان تىس رەتتەۋ» دەپ اتالاتىن جاڭا تاراۋدىڭ ەنگىزىلگەنى ايعاق. كودەكستە داۋلاردى شەشۋدىڭ بالاما تاسىلدەرى مول قامتىلعان. جاڭا قاعيدالاردى سارالاپ وتىرىپ داۋلاردى رەتتەۋدىڭ سوتتان تىس جانە سوتقا دەيىنگى تارتىبىنە, سوتتاعى تاتۋلاسۋ ءراسىمدەرىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولىنگەنىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى.
بۇگىندە ازاماتتار ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىندە بەلگىلەنگەن ءتارتىپتى پايدالانا وتىرىپ تاتۋلاسۋ كەلىسىمىن, داۋدى مەدياتسيا نەمەسە پارتيسيپاتيۆتىك راسىمدەر تارتىبىمەن رەتتەۋ تۋرالى كەلىسىمدى جاساي الادى. تاتۋلاسۋ كەلىسىمى ءبىرىنشى, اپەللياتسيالىق ساتىلارداعى سوتتاردا سوت كەڭەسۋ بولمەسىنە كەتكەنگە دەيىنگى ۋاقىتتا, سوت تالقىلاۋىنىڭ كەز كەلگەن ساتىسىندا, سونداي-اق, سوت اكتىسىنىڭ ورىندالۋى كەزىندە دە جاسالا بەرەدى.
تاتۋلاسۋدىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى مۇندا سوت شەشىمى ورىندالماي ورتا جولدا قالمايدى. كەلىسىمدى ءوزارا ماقۇلداعاندىقتان تاراپتار ونداعى شارتتاردى دەر كەزىندە, بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا ورىنداۋعا مۇددەلى. كەلىسىم جاسالعاندا ەكىنشى تاراپ وزىنە ءمىندەتتەمە العان سوڭ ونى ورىنداۋعا بارىنشا كۇش سالادى. ال ورىندالماعان جاعدايدا دا, تالاپكەردىڭ ءوتىنىش حاتى بويىنشا سوت بەكىتىپ بەرگەن اتقارۋ پاراعى ماجبۇرلەپ ورىنداتۋعا جاتادى.
تاعى ءبىر ەسكەرەرلىگى, داۋدى مەدياتسيا تارتىبىمەن رەتتەۋ تۋرالى كەلىسىم, وسى كەلىسىمدى بەكىتۋ تۋرالى ۇيعارىم «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭدا جانە ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستە كورسەتىلگەن تالاپتارعا سايكەس كەلۋى ءتيىس. ەگەر تاتۋلاسۋ كەلىسىمى زاڭعا قايشى بولسا نەمەسە باسقا دا تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى ءمۇددەلەرىن بۇزسا, سوت كەلىسىمدى بەكىتپەيدى. سوت ۇيعارىمى شاعىم, نە نارازىلىق كەلتىرۋگە جاتپايدى.
ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىندەگى ايتۋلى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – داۋدى پارتيسيپاتيۆتىك كەلىسىم ارقىلى رەتتەۋ بولىپ وتىر. پارتيسيپاتيۆتىك ءراسىم – داۋلاسۋشى ەكى تاراپ ادۆوكاتتارىنىڭ كەلىسسوزدەردى سۋديانىڭ قاتىسۋىنسىز جۇرگىزۋ ارقىلى ورتاق كەلىسىمگە كەلتىرۋگە قول جەتكىزۋى. كەلىسىمگە كەلە الماعان ەكى جاقتى ءبىر ۇستەل باسىنا جيناپ, بىتىمگە كەلتىرۋ ماسەلەسىندە سۋديالارعا قاراعاندا ادۆوكاتتاردىڭ مۇمكىندىگى كەڭ. قۇجاتتاعى تاتۋلاسۋ كەلىسىمىنە قويىلاتىن تالاپتارعا ساي, قوس تاراپ اراسىنداعى كەلىسىم جازباشا نىساندا جاسالادى جانە وعان تاراپتار نەمەسە ولاردىڭ ادۆوكاتتارى قول قويادى. مۇنداي جولمەن تاتۋلاسۋ تالاپ قويۋشىنى تولەنگەن مەملەكەتتىك باجدان بوساتاتىنى دا – زاڭداعى ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى.
ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس قولدانىسقا ەنگىزىلگەننەن بەرگى ارالىقتا بىتىممەن بىتەتىن ىستەردىڭ سانى وسە ءتۇستى. جاڭا زاڭنامانىڭ تيىمدىلىگىن تۇسىنگەن ادۆوكاتتار, مەدياتورلار, باسقا دا قۇقىق قورعاۋشىلار داۋدى بىتىممەن بىتىرۋگە مۇددەلىلىك تانىتىپ, ازاماتتارعا مەدياتسيانىڭ ءتيىمدىلىگىن تۇسىندىرۋگە جاپپاي اتسالىسا باستادى. ماسەلەنىڭ ءبىتىمگەرشىلىك جولدارىمەن تەز شەشىلگەنى, الدىمەن, ولاردىڭ ءوزدەرىنە ءتيىمدى ەكەنىن كوپشىلىك تە ۇعىنا باستاعانداي. سوتتار قىلمىستىق جانە ازاماتتىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە بىتىمگەرشىلىك راسىمدەردى جانە مەدياتسيانى قولدانۋ ادىستەرىن جەرگىلىكتى جەرلەردە كەڭىنەن ءتۇسىندىرۋدىڭ جولباسشىلىق تىزگىنىن ۇستاپ وتىر. اتقارۋشى, وكىلدى ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, اۋىلدىق وكۋرگتەر مەن اۋدان, قالا, وبلىس ورتالىقتارىندا مەدياتسيا كابينەتتەرىنىڭ اشىلۋىنا قول جەتكىزىلدى. سوتتار مەدياتسيا كابينەتتەرىنىڭ جۇمىستارىن ۇدايى باقىلاۋدا ۇستاپ, جۇيەلى تۇردە قۇقىقتىق كومەكتەر كورسەتىپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە مەدياتسيا كابينەتتەرى مەن مەدياتورلار ءار اۋىلدا بوي كوتەرە باستادى.
باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى بارلىق اۋداندىق سوتتارعا قاراستى اۋماقتارداعى اۋىلدىق وكۋرگتەردەن تەگىستەي مەدياتسيا كابينەتتەرى اشىلىپ, ولاردا 185 كاسىبي ەمەس مەدياتورلار جۇمىس جاساپ جاتىر. جىل باسىنان بەرى وبلىستا تاتۋلاستىرۋ راسىمدەرىمەن 550 ازاماتتىق ءىس قارالىپ, 123 تاراپ بىتىمگەرشىلىك كەلىسىمگە كەلدى. مەدياتسيا تارتىبىمەن قارالعان 424 ءىستىڭ 329-ى بويىنشا سوت مەدياتسياسى قولدانىلدى. 95 داۋ مەدياتورلاردىڭ قاتىسۋىمەن شەشىلدى. نەبارى 3 داۋ عانا پارتيسيپاتيۆتىك راسىممەن رەتتەلدى. ال اپەللياتسيالىق ساتىدا 22 ءىس تاتۋلاستىرۋ ءراسىمدە قارالىپ, ءبىر ءىس بويىنشا داۋ پارتيسيپاتيۆتىك ءراسىممەن رەتتەلسە, 3 ءىس بويىنشا تاراپتار بىتىمگەرشىلىك كەلىسىمگە كەلدى. نەبارى 18 ءىس بويىنشا سوت مەدياتسياسى قولدانىلدى.
بەك امەتوۆ,
باتىس قازاقستان وبلىستىق
سوتىنىڭ توراعاسى
ەگەمەندىك پەن ەلدىك مۇراتتارىنان ءنار العان, وركەنيەت پەن نۇرلى بولاشاققا سارا جول سالعان ارايلى اتا زاڭىمىزدىڭ القيسساسىندا پاش ەتىلگەنىندەي «...ورتاق تاريحي تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەتتىلىك قۇرا وتىرىپ», «...ەركىندىك, تەڭدىك جانە تاتۋلىق مۇراتتارىنا بەرىلگەن ازاماتتىق قوعام» قۇرۋ جولىندا بارشا زاڭدىلىق جوسىقتارىن حالىق يگىلىگىنە جاراتۋدىڭ جولىن تاپتى. قوعامىمىز دامىعان سايىن نەعۇرلىم ىزگىلەنگەن زاڭدار حالىقارالىق قاۋىمداستىق قۋاتتاعان قۇقىقتىق ءجون-جورالعىلارمەن دە, ۇلتىمىزدىڭ ەجەلگى ەلدىك داستۇرلەرىمەن قيسىندى جاراسىم تاپتى. اتام قازاق «الدىڭا كەلسە اتاڭنىڭ قۇنىن كەش» دەگەن. وسىدان اسقان كەمەڭگەرلىك بار ما؟! بىلە بىلگەنگە كەشىرىم, تۇسىنىستىك پەن كەلىسىم, پاراسات – زاڭنان دا ىزگى.
ال «زاڭ تىيىم سالا الماعان نارسەگە, كەيدە ۇيات تىيىم سالادى» دەگەن ەكەن ريم فيلوسوفى ل.سەنەكا. تانا مالايسارى بي جاس سىرىم بيگە: «شىراعىم, ءۇش ءسوز بار, سونى ۇمىتپاي جۇرسەڭ, حالقىڭ سوڭىڭنان قالماس. ۇمىتساڭ, ارتىڭنان ەرمەس. ول ءۇش ءسوز: ۇيات, بورىش, وبال!» دەگەن ەكەن. بايقاپ كورگەنگە ۇلى دالا دانالىعى قۇقىقتىڭ قاينارى بولىپ سانالاتىن ريم فيلوسوفياسىمەن دە تولىق ۇندەسەدى. ال عالىم-زاڭگەر, اكادەميك سالىق زيمانوۆ: «ءبىر كەزدەرى ەجەلگى قازاق دالاسىنداعى زاڭدىلىق پەن ءادىل سوتتىڭ «التىن عاسىرى» قايتادان ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ قۇرامداس بولىگىنە – التىن بەتىنە جانە بولاشاقتا جالپى وركەنيەتتىڭ مۇراسىنا اينالار دەگەن ءۇمىتىم بار... ۋاقىت وتە كەلە قازاق قۇقىعى الەمدىك وركەنيەتتىڭ قۇقىقتىق جۇيەلەرىنىڭ ىشىنەن لايىقتى ورىن الاتىندىعىنا سەنىممەن قارايمىن» – دەگەن ەكەن.
ارينە, بيلەر داۋدى شەشكەندە اۋەلى ەلدىڭ زاڭدارىن, قالا بەردى قۇدىرەتى ەل ىشىندە زاڭعا تەڭەسەتىن ادەت-عۇرىپ, سالت داستۇرلەردى, ادىلدىك قيسىندارىن باسشىلىققا العان. ءادىل شەشىمدى قيىننان قيىستىرىپ, جالپاق جۇرتتى كەمەڭگەرلىگىنە جۇگىندىرگەن. بي قۇزىرەتىنە بەرىلەتىن ءىستىڭ قارالۋى ەكى ساتىعا بولىنگەن. اۋەلى ەكى جاق ءىستى بيلەر قاراعانعا دەيىن, ياعني ءوزارا كەلىسىم جاساپ داۋدى شەشۋگە قيمىل-ارەكەت جاسايدى. ادەتتىك قۇقىقتا ونى «ءبىتىم», «بەرەكە», «سالاۋات» دەپ اتاعان.
«ءبىتىم» – ەكى جاقتىڭ ءوزارا كەلىسىمگە كەلىپ, ءسوز جۇزىندە داۋدىڭ اياقتالۋى. بىتىمنەن كەيىن ءىستى بيلەردىڭ قاراۋىنا بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. سەبەبى, ءبىتىمدى, ءوزارا كەلىسىمدى بۇزۋ – سوزدە, سەرتتە تۇرماۋدىڭ بەلگىسى, ار-وجداندى تارازىلايتىن ارەكەت. بي الدىنداعى بىتىمگە ەشكىم قيانات جاساي الماعان. «بەرەكە» – ايىرباس نەمەسە ساتىپ الۋ تۋرالى ءسوز جۇزىندە شارت جاساۋ. قازاقتىڭ ادەتتىك قۇقىعىندا «بەرەكە» ينستيتۋتى بارلىق كەلىسىم, شارتتاردىڭ نەگىزى بولعان. سالاۋات – نەمەسە كەشىرىم, داۋلاسقان ەكى جاقتىڭ ءبىر-بىرىنە تالاپ قويۋدان باس تارتۋى, ياعني كەشىرىم بەرۋى. كەشىرىم جاساۋ اۋىل, ەل, رۋ اقساقالدارىنىڭ قاتىناسۋىمەن وتەتىن بولعان.
وركەنيەت دۇنيەسىندە بىتىمگەرشىلىك ءراسىمى مەدياتسيا ۇعىمىمەن ءمالىم. مەدياتسيا (لاتىن ءسوزى – ەكى كوزقاراستىڭ نەمەسە ەكى جاقتىڭ ورتاسىندا بولۋ, ورتا جولدى ۇسىنۋ, بەيتاراپ بولۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى) – بۇل داۋ-جانجالعا قاتىسۋشىلاردىڭ كەلىسپەۋشىلىكتى بىرلەسە شەشۋ پروتسەسى.
داۋلاردى سوتقا دەيىن بالامالى نەگىزدە شەشۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزگى قاعيداتى كونستيتۋتسيانىڭ 13-بابىنىڭ 1-بولىگىندە كورسەتىلگەن: «اركىمنىڭ قۇقىق سۋبەكتىسى رەتىندە تانىلۋىنا قۇقىعى بار جانە ءوزىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, قاجەتتى قورعانىستى قوسا العاندا, زاڭعا قايشى كەلمەيتىن بارلىق تاسىلدەرمەن قورعاۋعا قاقىلى».
2016 جىلدان باستاپ قولدانىسقا ەنگەن جاڭا ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنە «سوت مەدياتسياسى» ۇعىمى پايدا بولدى. سوت مەدياتسياسى – داۋدى رەتتەۋدىڭ سۋديانىڭ جاردەمدەسۋىمەن جۇزەگە اسىراتىن بىتىمگەرشىلىك ءراسىمى.
جوعارعى سوت دايىنداپ, 2015 جىلعى 31 قازاندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاريالى تۇردە قول قويعان جاڭا ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىندە داۋلاردى تاتۋلاستىرۋ راسىمىمەن شەشۋ تەتىكتەرى جان-جاقتى قاراستىرىلىپ, داۋلاردى شەشۋ مەرزىمدەرىن قىسقارتۋعا, تاراپتاردىڭ شىعىندارىن ازايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن كوپتەگەن باپتار ەنگىزىلدى.
ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسى ءبىتىمگەرشىلىككە كەلتىرۋدىڭ بۇرىننان بار قاعيدالارى مەن راسىمدەرىن بۇگىنگى كۇنگە ساي جەتىلدىرۋىمەن دە ەرەكشەلەنىپ وتىر. وعان داۋلاردى رەتتەۋدىڭ سوتتان بولەك تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ ماقساتىنداعى «داۋلاردى سوتتان تىس رەتتەۋ» دەپ اتالاتىن جاڭا تاراۋدىڭ ەنگىزىلگەنى ايعاق. كودەكستە داۋلاردى شەشۋدىڭ بالاما تاسىلدەرى مول قامتىلعان. جاڭا قاعيدالاردى سارالاپ وتىرىپ داۋلاردى رەتتەۋدىڭ سوتتان تىس جانە سوتقا دەيىنگى تارتىبىنە, سوتتاعى تاتۋلاسۋ ءراسىمدەرىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولىنگەنىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى.
بۇگىندە ازاماتتار ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىندە بەلگىلەنگەن ءتارتىپتى پايدالانا وتىرىپ تاتۋلاسۋ كەلىسىمىن, داۋدى مەدياتسيا نەمەسە پارتيسيپاتيۆتىك راسىمدەر تارتىبىمەن رەتتەۋ تۋرالى كەلىسىمدى جاساي الادى. تاتۋلاسۋ كەلىسىمى ءبىرىنشى, اپەللياتسيالىق ساتىلارداعى سوتتاردا سوت كەڭەسۋ بولمەسىنە كەتكەنگە دەيىنگى ۋاقىتتا, سوت تالقىلاۋىنىڭ كەز كەلگەن ساتىسىندا, سونداي-اق, سوت اكتىسىنىڭ ورىندالۋى كەزىندە دە جاسالا بەرەدى.
تاتۋلاسۋدىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى مۇندا سوت شەشىمى ورىندالماي ورتا جولدا قالمايدى. كەلىسىمدى ءوزارا ماقۇلداعاندىقتان تاراپتار ونداعى شارتتاردى دەر كەزىندە, بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا ورىنداۋعا مۇددەلى. كەلىسىم جاسالعاندا ەكىنشى تاراپ وزىنە ءمىندەتتەمە العان سوڭ ونى ورىنداۋعا بارىنشا كۇش سالادى. ال ورىندالماعان جاعدايدا دا, تالاپكەردىڭ ءوتىنىش حاتى بويىنشا سوت بەكىتىپ بەرگەن اتقارۋ پاراعى ماجبۇرلەپ ورىنداتۋعا جاتادى.
تاعى ءبىر ەسكەرەرلىگى, داۋدى مەدياتسيا تارتىبىمەن رەتتەۋ تۋرالى كەلىسىم, وسى كەلىسىمدى بەكىتۋ تۋرالى ۇيعارىم «مەدياتسيا تۋرالى» زاڭدا جانە ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستە كورسەتىلگەن تالاپتارعا سايكەس كەلۋى ءتيىس. ەگەر تاتۋلاسۋ كەلىسىمى زاڭعا قايشى بولسا نەمەسە باسقا دا تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى ءمۇددەلەرىن بۇزسا, سوت كەلىسىمدى بەكىتپەيدى. سوت ۇيعارىمى شاعىم, نە نارازىلىق كەلتىرۋگە جاتپايدى.
ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىندەگى ايتۋلى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – داۋدى پارتيسيپاتيۆتىك كەلىسىم ارقىلى رەتتەۋ بولىپ وتىر. پارتيسيپاتيۆتىك ءراسىم – داۋلاسۋشى ەكى تاراپ ادۆوكاتتارىنىڭ كەلىسسوزدەردى سۋديانىڭ قاتىسۋىنسىز جۇرگىزۋ ارقىلى ورتاق كەلىسىمگە كەلتىرۋگە قول جەتكىزۋى. كەلىسىمگە كەلە الماعان ەكى جاقتى ءبىر ۇستەل باسىنا جيناپ, بىتىمگە كەلتىرۋ ماسەلەسىندە سۋديالارعا قاراعاندا ادۆوكاتتاردىڭ مۇمكىندىگى كەڭ. قۇجاتتاعى تاتۋلاسۋ كەلىسىمىنە قويىلاتىن تالاپتارعا ساي, قوس تاراپ اراسىنداعى كەلىسىم جازباشا نىساندا جاسالادى جانە وعان تاراپتار نەمەسە ولاردىڭ ادۆوكاتتارى قول قويادى. مۇنداي جولمەن تاتۋلاسۋ تالاپ قويۋشىنى تولەنگەن مەملەكەتتىك باجدان بوساتاتىنى دا – زاڭداعى ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى.
ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس قولدانىسقا ەنگىزىلگەننەن بەرگى ارالىقتا بىتىممەن بىتەتىن ىستەردىڭ سانى وسە ءتۇستى. جاڭا زاڭنامانىڭ تيىمدىلىگىن تۇسىنگەن ادۆوكاتتار, مەدياتورلار, باسقا دا قۇقىق قورعاۋشىلار داۋدى بىتىممەن بىتىرۋگە مۇددەلىلىك تانىتىپ, ازاماتتارعا مەدياتسيانىڭ ءتيىمدىلىگىن تۇسىندىرۋگە جاپپاي اتسالىسا باستادى. ماسەلەنىڭ ءبىتىمگەرشىلىك جولدارىمەن تەز شەشىلگەنى, الدىمەن, ولاردىڭ ءوزدەرىنە ءتيىمدى ەكەنىن كوپشىلىك تە ۇعىنا باستاعانداي. سوتتار قىلمىستىق جانە ازاماتتىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە بىتىمگەرشىلىك راسىمدەردى جانە مەدياتسيانى قولدانۋ ادىستەرىن جەرگىلىكتى جەرلەردە كەڭىنەن ءتۇسىندىرۋدىڭ جولباسشىلىق تىزگىنىن ۇستاپ وتىر. اتقارۋشى, وكىلدى ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, اۋىلدىق وكۋرگتەر مەن اۋدان, قالا, وبلىس ورتالىقتارىندا مەدياتسيا كابينەتتەرىنىڭ اشىلۋىنا قول جەتكىزىلدى. سوتتار مەدياتسيا كابينەتتەرىنىڭ جۇمىستارىن ۇدايى باقىلاۋدا ۇستاپ, جۇيەلى تۇردە قۇقىقتىق كومەكتەر كورسەتىپ كەلەدى. قازىرگى كەزدە مەدياتسيا كابينەتتەرى مەن مەدياتورلار ءار اۋىلدا بوي كوتەرە باستادى.
باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى بارلىق اۋداندىق سوتتارعا قاراستى اۋماقتارداعى اۋىلدىق وكۋرگتەردەن تەگىستەي مەدياتسيا كابينەتتەرى اشىلىپ, ولاردا 185 كاسىبي ەمەس مەدياتورلار جۇمىس جاساپ جاتىر. جىل باسىنان بەرى وبلىستا تاتۋلاستىرۋ راسىمدەرىمەن 550 ازاماتتىق ءىس قارالىپ, 123 تاراپ بىتىمگەرشىلىك كەلىسىمگە كەلدى. مەدياتسيا تارتىبىمەن قارالعان 424 ءىستىڭ 329-ى بويىنشا سوت مەدياتسياسى قولدانىلدى. 95 داۋ مەدياتورلاردىڭ قاتىسۋىمەن شەشىلدى. نەبارى 3 داۋ عانا پارتيسيپاتيۆتىك راسىممەن رەتتەلدى. ال اپەللياتسيالىق ساتىدا 22 ءىس تاتۋلاستىرۋ ءراسىمدە قارالىپ, ءبىر ءىس بويىنشا داۋ پارتيسيپاتيۆتىك ءراسىممەن رەتتەلسە, 3 ءىس بويىنشا تاراپتار بىتىمگەرشىلىك كەلىسىمگە كەلدى. نەبارى 18 ءىس بويىنشا سوت مەدياتسياسى قولدانىلدى.
بەك امەتوۆ,
باتىس قازاقستان وبلىستىق
سوتىنىڭ توراعاسى
سوڭعى جاڭالىقتار
تۇلعا • كەشە
اۋا رايى • كەشە
يران ورمۇز بۇعازىن قايتا جاپتى
الەم • كەشە
يران اۋە كەڭىستىگىن ءىشىنارا اشتى
الەم • كەشە
ءال-فارابي داڭعىلىندا جول ەرەجەسىن ورەسكەل بۇزعاندار ۇستالدى
ايماقتار • كەشە
جەردە ماگنيتتىك داۋىل باستالدى
وقيعا • كەشە
