اقىل الىبى

«ءومىر سۇرۋگە جانە ءومىردىڭ راحاتىن كورۋگە لايىقتى ءبىر-اق ادام بار. ول-ءوزىنىڭ الدىنا ىزگى ماقسات قويىپ, سونىڭ جولىندا ونەگەلى ءىس تىندىراتىن نەمەسە تە­رەڭنەن وي تولعاپ, ارتىنا ءسوز قال­دى­را­تىن ادام. ال اركىمنىڭ ناقتى قانداي قىزمەتپەن شۇ­عىلداناتىنىن تورابى توق­سان ءتۇرلى تا­بيعاتتىڭ ءوزى ايتىپ بەرەدى» – دەگەن ەكەن سوناۋ كونە زامان وي­شى­لى سالليۋستي. بۇل ادام ومىرىنە, ونىڭ ماڭىزىنا دەگەن تا­لاپتىڭ ەڭ بيىك ولشەمى. وسى وكتەم تالاپقا ساي كەلگەندەر دانىشپان اباي كوكسەگەن «ءبۇتىن ادام», اباي ارمانداعان «تولىق ادام». اكا­دەميك زيمانوۆ تۋرالى ءسوز قوز­عا­عا­نى­مىزدا ادامي قاسيەتتىڭ جوعارىدا اي­تىلعان ەڭ بيىك ولشەمدەرىن نىساناعا ال­عانىمىز دۇرىس سياقتى. ويتكەنى, قازاق رۋ­حانياتىن زەرتتەۋدى, ونى دامىتۋدى ءوزى­نە ماقسات ەتىپ, ولاردى ورىنداۋ جو­لىندا كەلەلى ءىستىڭ ونەگەلى ۇلگىسىن كور­سەتكەن ساكەڭدى دە «تولىق ادام» دەۋىمىزگە تولىق نەگىز بار. سالىق زيمان ۇلى – زاڭگەر. وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارى قازاقستاندا العاشقى اشىلعان زاڭ ينستيتۋتىنىڭ ءبىرىنشى ديرەكتورى. ول جوعارى وقۋ ورنى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (قا­زىر­گى ءال-فارابي ۋنيۆەرسيتەتى) قۇرا­مى­نا كىرگەننەن كەيىن وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ تۇڭعىش دەكانى بول­دى. ال سول عاسىردىڭ 60-70-ءشى جىلدارى قا­زاق­ستان عىلىم اكادەمياسىندا ال­عاشقى اشىلعان فيلوسوفيا جانە قۇقىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ تۇڭعىش دي­رەكتورى, 90-شى جىلدارى اكا­دە­ميا­نىڭ مەملەكەت جانە قۇقىق عىلىمي ينس­تيتۋتىنىڭ ديرەك­تورى, عاسىردىڭ سو­ڭىن­دا اكادەميالىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىن قۇ­رۋشى ءارى رەكتورى. ءسويتىپ, 60 جىلدان اسا وسى ءبىر ماڭىزى زور عىلىم سالاسىنىڭ ۇزبەي كوشباسشىسى بولىپ كەلە جاتىر. ەندى اكادەميك زيمانوۆتىڭ قالامى­نان شىققان ەڭبەكتەرگە توقتالساق, ەڭ ال­دىمەن ونى ۇلتتىق مەملەكەت, ۇلتتىق مەم­لەكەتتىلىك قۇرىلىستىڭ تەورياسىن, تۇجى­رىم­داماسىن, مەتودولوگياسىن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا وسى سالانىڭ عىلىمي نەگىزىن جا­سا­عان عالىم دەۋىمىز كەرەك. سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارىنان باستاپ ساكەڭ بۇل سالانىڭ باس تەورەتيگى, باس يدەولوگى دارەجەسىندە كەلە جاتىر. قا­زاق قوعامىنىڭ وتكەن داۋىرلەردەگى ۇلتتىق مەملەكەتتىك بول­مىسى, ەلىمىزدىڭ ساياسي جانە قۇقىق دامۋ تاريحى, قا­زاق­ستان مەن ورتا ازيادا ازات­تىق يدەيا­لا­رى­نىڭ تۋى مەن دامۋ ەۆوليۋ­تسياسى, بيلەر ينستيتۋتى, ونىڭ الەمدىك ما­ڭىزى, كەشەگى كەڭەس داۋىرىندەگى رەسپۋب­ليكالارداعى مەملەكەتتىك قۇرىلىس, ونىڭ قايشىلىق­تارى, ۇلتتىق مەملەكەتتى قۇرۋ­دىڭ باستى تالاپتارى مەن شەشۋشى تەتىكتەرى – وسى پرو­بلەمالار سالىق زيمان ۇلىنىڭ ەڭ­بەك­تەرىنىڭ نەگىزگى ارقاۋى بولدى. ۇلتتىق مەملەكەتتى تۇرعىزۋدا تاريح قويناۋىنىڭ ءار كەزەڭدەرىندە بولعان ءوز ءتاجىري­بە­مىز­بەن قا­تار الەمدەگى وزىق ۇلگىلەرمەن مو­لىنان سۋا­رىلعان بۇل ەڭبەكتەر ماماندار نازارىن اۋ­دا­رىپ, ساكەڭدى كەڭەس ودا­عىن­داعى وسى سالانىڭ جەتەكشى عالىمى دارەجەسىنە كوتەردى. ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ قاي حالىقتىڭ بولسا دا وزەكتى جانە ونىڭ جانىنا جا­قىن, نازىك پروبلەما. بۇل سالادا عىلىمي ىزدەنىس جاساعان, قالام تارتقان ازاماتقا ونىڭ ەلىنە, حالقىنا دەگەن ءسۇيىس­پەن­شى­لىگىنە ەرەكشە تالاپ قويىلادى. وسى تۇر­عىدان سالىق زيمان ۇلىنىڭ ۇلتجان­دى­لىعى, مەملەكەتتىلىگى, ءوزىنىڭ تەرەڭ بىلىمىمەن ۇلتتىق مەملەكەتتى قۇرۋ, دامىتۋ, ساق­تاۋ جولىنداعى كۇرەسى, ازاماتتىق ۇس­تانىمى حالىقتىڭ وعان زور قۇرمەتىن اكەلدى. كەشەگى پارتيالىق يدەولوگيالىق قۇرساۋ, توقىراۋ كەزدەرىندە وداق كولە­مىندە ءبىر توپ سول كەزدە ايتقانى ءجۇرىپ تۇرعان زاڭگەر-شوۆينيستەر ۇلتتىق مەملەكەت ەندى كەرەك ەمەس, ول كەڭەس تۇسىندا ءوزىنىڭ تاريحي ميسسياسىن جويدى, ءوز مىندەتتەرىن اتقارىپ ءبىتتى, ەندى «كەڭەس زاڭى, كەڭەس مەملەكەتى» قالىپتاستى دەگەن يدەيا­نى تاراتا باستادى. جانە دە ونى قوعام ساناسىنا, ادام ساناسىنا ەنگىزۋدىڭ ءار­تۇرلى شارالارىن جاسادى. سالىق زي­مان ۇلى وسىنداي زىميان ساياساتقا وداق كولەمىندە اشىق قارسى تۇرعانداردىڭ ءبىرى, ءتىپتى ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى بولدى. «ۇلت­تىق مەملەكەتتىلىك – ءار حالىقتىڭ ءوز قو­عا­مىن ۇيىمداستىرىپ, دامىتۋ جولىن­داعى تابيعي ساتى. ول ءوز ماڭىزىن جو­عالت­قان جوق, جوعالتپايدى دا. ويتكەنى, حالىقتىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋىنىڭ ۇيىمدىق, ۇجىمدىق, اكىمشىلىك نەگىزى. ءتيىستى جاع­دايلار تۋعاندا حالىقتىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋ ەركىندىگى, تاۋەلسىزدىگى ۇلتتىق مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋعا اكەلەدى», دەپ كور­سەتىپ ەدى سالىق زيمان ۇلى. عالىم ايتقانداي ءتيىستى جاعدايلار تۋ­ىپ, وسىدان 20 جىل بۇرىن ءبىز, قازاق ەلى, ەگەمەندىك الىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن كو­تەردىك. زامان تالابىنا ساي ۇلتتىق مەم­لەكەت قۇرۋ ىسىنە كىرىستىك. وسى كە­زەڭدە دە ساكەڭنىڭ عالىم, ازاماتتىق بيىك تۇلعاسى تاعى دا شىڭ باسىنان كورىندى. ۇلتتىق مەملەكەتتىك قۇرىلىس سالاسىندا جەتەكشى مامان رەتىندە ەگەمەندىكتى زاڭ­داستىرىپ, ىرگەسىن بەكىتۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاستى. سول ۋاقىتتاعى جوعارعى كە­ڭەستە تاۋەلسىز مەملەكەت دەكلاراتسيا­سىن قابىلداۋ بارىسىندا سالىق زيمان ۇلى ەرتەدەن كەشكە دەيىن مىنبەدەن تۇسپەي دەپۋتاتتار الدىندا ۇسىنىلعان جوبانىڭ, ونىڭ ءاربىر بابىنىڭ بىردەن ءبىر دۇرىس­تىعىن, الەمدەگى وسى سالاداعى ۇلگىلەرگە تولىق سايكەستىگىن بۇلتارتپاي دالەلدەپ, تاريحي, دۇرىس شەشىم الۋعا ەرەكشە ۇلەس قوسقانىن بىزدەر ماقتانىشپەن ايتامىز. سالىق زيمان ۇلىنىڭ عىلىمي ەڭبەك­تەرىنە قايتا ورالساق, ەڭ الدىمەن ولار عاسىرلار قويناۋىنان سىر تارتقان, كەشەگى الاش زيالىلارىنىڭ كۇرەسى مەن اسىل ارمانىنىڭ رۋحاني جالعاسى ىسپەتتى. ولار ارمانداعان تاۋەلسىزدىكتى, حالىقتى ءور­كەنيەت جولىنا تۇسىرەمىز دەگەن ءۇمىت-ماقساتىن ساكەڭ تەرەڭ تۇسىنە ءبىلدى. وسى ماقسات ونى وتكەن عاسىر باسىنداعى قا­زاق ەلىن ساياسي وياتۋعا ەڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ات سالىسقان «ايقاپ» جۋر­نالى, ونىڭ باسپاگەرى مۇحامەدجان سەرالين تۋرالى اۋقىمدى عىلىمي ىزدەنىسكە شاقىردى. كەزىندە «ايقاپ» جۋرنالى, ونى شىعارۋشى ازامات تۋرالى ءارتۇرلى, ونىڭ ىشىندە تەرىس پىكىرلەر دە اي­تىل­عانىن بىلەمىز. ال بارىنشا تولىق جانە دالەلدى پىكىردى عالىم زيمانوۆ ايتا ءبىلدى دەۋىمىزگە تولىق نەگىز بار. «ايقاپ» – قازاق ەلىنىڭ دە­موكراتيالىق, ازاتتىق باعىتتى ۇستاعان تۇڭعىش جۋرنالى, ول حالىقتىڭ اعارتۋ­شىلىق الەمىنە جول اشتى. جۋرنال­دىڭ تاريحي ماڭىزى وسىندا», دەپ كورسەتتى ساكەڭ. كەشەگى يدەولوگيالىق قۇرساۋ كە­زەڭىندە الاش زيالىلارىن, جالپى ۇلت-ازات­تىق ىسىنە ارالاسقان ۇلت ازامات­تا­رى­نىڭ بىرەۋىن «كون­سەرۆاتور», ەكىنشىسىن «كلەريكال», ءۇشىن­شىسىن «رەاكتسيونەر», ءتورتىن­شىسىن «پانيسلاميست», تاعى-تاعىلار دەپ بايىبىنا جەتپەي ءاتۇستى ءارتۇرلى توپتارعا جىكتەۋ عى­لىمدا دا, ساياسي-الەۋمەتتىك ءومى­رى­مىزدە دە ورىن العان بولاتىن. عاسىر با­سىنداعى ازاتتىق ءۇشىن ارپالىس تاريحىن تەرەڭ زەرتتەگەن سالىق زيمان ۇلى وسىنداي جىكتەۋ شىندىققا جاراسپايدى دەپ تۇجى­رىمدادى جانە ونى اشىق ايتتى. تەك اشىق پىكىر ايتۋمەن شەكتەلگەن جوق, ءوزىنىڭ جانە شاكىرت­تە­رىنىڭ تىنباي ىزدەنىستەرىنىڭ ارقا­سىندا باقتىگەرەي قۇلمانوۆ, جاقىپ اقباەۆ, ءشا­كارىم قۇدايبەردى ۇلى, باقىت­جان قا­را­تاەۆ, سەيىتقالي مەڭدەشەۆ, عۇ­مار قا­را­شەۆ, يشانعالي مەڭدىحانوۆ, ساقىپكەرەي ار­عىنشيەۆ سياقتى قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازا­مات­تارىن ولارعا ناقاقتان جا­بىلعان جالادان اراشالاپ, بۇل ارىستا­رىمىزدىڭ ماق­تاۋ­عا, ماقتانۋعا تۇراتىن ۇلت پەرزەنتتەرى ەكەنىن دالەلدەدى. ءسويتىپ ەسىمىن ەلگە, ەڭ­بەك­تەرىن رۋحاني قورىمىزعا قوستى. وسىعان بايلانىستى اتاقتى تاريحشى, اكادەميك ماناش قوزىباەۆتىڭ سالىق زي­مان ۇلى تۋرالى ايتقان مىنا ءبىر ايشىقتى ويلارى ەسكە تۇسەدى. «ءبىز بىلەتىن حح عاسىر «جانتالاس عاسىرى», «الاساپىران عاسىرى», «ارمان عاسىرى», «تاۋەلسىزدىك عاسىرى» دەپ بولسەك – دەيدى ماكەڭ, – وندا ءومىر سۇرگەن «ويان عاسىر ۇرپاعى», «الىسقاندار, ار­پا­لىس­قاندار, اتىلعاندار ۇرپاعى», «جە­ڭىمپازدار ۇر­پاعى», «تاۋەلسىزدىك ۇرپاعى» بولىپ شىعار ەدى. ەگەر «ويان عاسىر» ۇرپاعى ۇلتتى ويا­تا­مىن دەپ ارمانداپ زامانمەن جارىسسا, الىس­قاندار, ارپالىسقاندار, اتىلعاندار ۇر­پاعى الاشوردا مەملەكەتتىگىن تىگەمىز, ەڭ بولماعاندا قۋىرشاق كەڭەس اۆتو­نو­ميا­سىنا ءنار قۇيىپ, ءومىر سۇرەمىز دەپ الىسىپتى. سالىق اعا سياقتى ۇرپاق ەنشىسىنە الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ ارمان- مۇراتىن ورىنداۋ ءتيىپتى, ءسويتىپ, جاراتقان يەم جار بولىپ, جەڭىمپازدار پەرزەنتىن ايالاپ ءسۇيىپتى. ەندەشە ءبىز بۇگىن تاريحي ساباقتاستىق­تى ەسكە الساق ساكەڭ, بىزدەر, قانىش, مۇح­تار, مارعۇلان جانە تاعى باسقا الىپ­تار­دىڭ يىعىنا اسىلىپ بارىپ, سولاردى بىلەك, تىلەك, جۇرەك ەتىپ, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى­نىڭ كوسەمدەرى ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپ, مۇستافا, مۇحامەتجان, حالەل, ت.ب. الاش زيالىلارىنىڭ ءىسىن جالعاعاندايمىز... شى­­نىن ايتسام, سالىق زيمان ۇلى كوپ جاع­دايدا جاڭا زاماننىڭ ءاليحان بوكەي­حان-­وۆىن ەلەستەتەدى». بۇل ءسوز كەيىپكەرىمىزدىڭ قا­زىرگى قوعامداعى ورنىن ءدال تاۋىپ اي­تىلعان پىكىر. وتكەن عاسىردىڭ 30-50-ءشى جىلدارى. بۇل كەزەڭدەگى ناۋبەتتى ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز. بىلەتىنىمىز, زورلىعى مەن قورلىعى مول, ادىلدىگى جوق يمپەريالىق ساياساتتىڭ بە­تىن اشىپ, ءسوز ايتاتىن عالىم, قاي­رات­كەرلەردى تابۋ قيىن بولدى ول كەزەڭدەردە. مىنە, سول ۋاقىتتا, دالىرەك ايتساق وتكەن عا­سىردىڭ 50-60-شى جىلدارى, سالىق زي­مان­ ۇلىنىڭ «وبششەستۆەننىي ستروي كازاحوۆ پەرۆوي پولوۆينى ءحىح ۆەكا», «پوليتيچەسكي ستروي كازاحستانا ۆ كونتسە ءحVىىى ي پەرۆوي پولوۆينە ءحىح ۆەكا» اتتى كولەمدى ەڭ­بەكتەرى جارىققا شىقتى. ولاردا ەلىمىزدىڭ تا­ريحىنداعى ەڭ ءبىر كۇردەلى كەزەڭ – عا­سىرلار بويى قالىپتاسقان حاندىق باسقارۋ جۇيەسى جويىلىپ, قازاق ەلىنىڭ رەسەي يم­پە­رياسىنا ەنۋ قارساڭىنداعى, رەسەيدىڭ قۇ­رامىنا كىرگەندەگى ساياسي قۇرىلىسى, قوعام­دىق قاتىناستار, پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قازاق­ستاندى وتارلاۋى مەن ونىڭ ادىستەرى, وسى­لار­دىڭ قازاق قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق دامۋىنا تيگىزگەن اسەرى جان-جاق­تى زەرتتەلدى. جوعارىداعى ەڭبەكتەردىڭ قازىرگى كۇنگە دەيىن ماڭىزىن جوعالتپاعان ءتورت قىرىن ايتۋىمىز كەرەك. بىرىنشىدەن, قازاق قوعامى, ونىڭ ساياسي قۇرىلىسى, مەملەكەتتىلىگى سوناۋ كونە زاماننان باستاپ تەرەڭ شولىندى; ەكىنشىدەن – حVIII عاسىر­دىڭ اياعى مەن ءحىح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق ەلىندەگى شارۋاشىلىق جۇيەسى, ەل تۇر­مىسى, ءداستۇرلى تۇردە قالىپتاسقان ءجا­نە جاڭادان ەنە باستاعان مەنشىك قاتىناس­تارى, قازاق قوعامىنىڭ ءارتۇرلى جىكتەرى – سۇلتاندار مەن بيلەر, فەودالدار, شارۋا­لار­دىڭ الەۋمەتتىك ورنى, كوزقاراسى جان-جاقتى زەرتتەلدى, ۇشىنشىدەن – قازاق­ستان­داعى ۇلتتىق مەملەكەتتىك قۇرىلىس, ونىڭ دامۋ ەرەكشەلىكتەرى, ولاردى تۋعىزعان ىشكى جانە سىرتقى جاعدايلار تەرەڭ دە, العاشقى رەت عىلىمي نەگىزدە باياندالدى, ءتورتىنشى­دەن – وسى ەڭبەكتەرىن سالىق زيمان ۇلى پات­شالىق رەسەيدىڭ وتارشىلدىق ساياساتىن, ونىڭ قازاق ەلىنە اكەلگەن زيانىن ءاش­كە­رە­لەۋگە باعىتتادى. وعان مىسال رەتىندە: «رۋسسكوە پراۆيتەلستۆو ۆ تسەلياح كولونيزاتسي بىلو زاينتەرەسوۆانو ۆ ۋستانوۆلەني ۆ كازاحسكوي ستەپي گراجدانسكوگو ميرا, وسەدلوستي ي رازۆيتي زەملەدەليا» دەپ سول كەزدە ايتىلعان ءبىر پىكىرگە سالىق زيمان­ ۇلى­نىڭ قايتارعان جاۋابىن كەلتىرەلىك. جوعارىداعى سوزگە ساكەڭ: «اۆتور ياۆنو ۋۆلەكاەتسيا كولونيالنوي پوليتيكوي تساريزما ي ۆسلەدستۆيە ەتوگو دەلاەت پوسپەش­نىە ۆىۆودى. ۆو-پەرۆىح, وسنوۆنوي تسەليۋ پوليتيكو-ەكونوميچەسكيح مەر, ك كوتورىم پريبەگالو پراۆيتەلستۆو (تسارسكوە – ك.س.) ۆ كازاحستانە, بىلو پرەۆراششەنيە ەگو ۆ وكرايننۋيۋ كولونيۋ يمپەري سو ۆسەمي ۆىتەكايۋششيمي وتسيۋدا پوسلەدستۆيامي; ۆو-ۆتورىح, نەلزيا ۋتۆەرجدات, چتو وگرانيچەننايا پوليتيكا, ۆ نەكوتوروي ستەپەني سپوسوبستۆۋيۋششايا رازۆيتيۋ وسەدلوستي ي زەملەدەليا سرەدي كوچەۆنيكوۆ, دولجنا بىلا «پريۆەستي ك پولنومۋ پودچينەنيۋ پلەمەننو-فەودالنوگو وبششەستۆا» كازاحوۆ ك رۋسسكومۋ گوسۋدارستۆۋ; ۆ-ترەتيح, پوپىتكا پرەدستاۆيت تسارسكوە پراۆيتەلستۆو كاك سيلۋ, زاينتەرەسوۆاننۋيۋ ۆ ۋستانوۆلەني «گراجدانسكوگو ميرا», وسەدلوستي ي رازۆيتيا زەملەدەليا ۆ كازاحستانە, پو مەنشەي مەرە ياۆلياەتسيا نايۆنوي», دەپ تويتارىس بەرىپ ەدى. وتارلاۋشىلىق سايا­ساتىن اشىق تۇردە اشكەرەلەپ ايتىلعان وسى سوزدەرىندە سالىق زيمان ۇلىنىڭ ازا­ماتتىق پوزيتسياسى, بيىك ازاماتتىق تۇل­عاسى ايقىن كورىنىپ-اق تۇر. اكادەميك زيمانوۆتىڭ ءوزىنىڭ ارىپتەسى ا.اتيشەۆپەن قوسىلىپ قالامىنان شىق­قان تاعى ءبىر كولەمدى ەڭبەك – «پوليتيچەسكيە ۆزگليادى چوكانا ۆاليحانوۆا». شوقان­نىڭ ءوز ورتامىزدان شىققان ەرەكشە دا­رىندى عالىم, ەتنوگراف, قوعام قايراتكەرى ەكەنىن بىلەمىز. سوناۋ ءحىح عاسىردا ونىڭ ءبىلىم, دۇنيەتانۋ, قوعام تۋرالى پروگرەسشىل كوزقاراسىنىڭ دەڭگەيىنە جەتە العان بىردە-ءبىر قازاق بولعان جوق. شوقاننىڭ ەڭبەك­تە­رىن جارىققا شى­عارۋعا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن اكادەميك ن.ۆەسەلوۆسكي «ورىس وريەنتاليستەرى ونى ءبىر­اۋىزدان زاڭعايىر قۇبىلىس (فەنومەنالنوە ياۆلەنيە) – دەپ ماقۇلدادى» دەسە, شو­قاننىڭ دوسى گريگوري پوتانين: «ەگەر قازاقتار وقىپ, تۇسىنە الىپ, ونىڭ دارىنىن باعالاي الاتىن دارەجەگە جەتسە, ول ءوز حالقىنىڭ دانىش­پا­نى بولار ەدى» – دەگەن ەدى. مىنە, وسىنداي تۇلعاعا قۇلاي بەرىلگەن اكادەميك سالىق زيمانوۆ شوقاننىڭ كوز­قاراسىنداعى ويلاردى نەگىزگە الا وتى­رىپ پاتشالىق رە­سەيدىڭ ءوزىنىڭ شەت ايماقتارعا جۇرگىز­گەن وتارشىلدىق ساياساتىن جان-جاقتى تالداپ, ونىڭ قازاق ەلىنە دەگەن زيانىن با­رىنشا تولىق كورسەتە ءبىلدى. «چوكان ۆاليحانوۆ ۆىستۋپال پروتيۆ نوۆوۆۆەدەني تسارسكوگو پراۆيتەلستۆا ۆ كازاحستانە, كوتورىە پروتيۆورەچيلي «نارودنومۋ بىتۋ ي نراۆۋ», پروتيۆ پەرەنەسەنيا گوتوۆىح فورم پراۆلەنيا درۋگيح نارودوۆ نا كازاحستانسكۋيۋ پوچۆۋ بەز يزۋچەنيا مەستنىح پوترەبنوستەي ي سپەتسەفيچەسكيح ۋسلوۆي» – دەپ تۇجى­رىم­دادى سالىق زيمان ۇلى. شوقاننىڭ بيلىك, باسقارۋ جۇيەسى, مەملەكەتتىك قۇرىلىس, ولاردىڭ دامۋ باعىت­تارى تۋرالى كوزقاراستارىن تالداۋ با­رى­سىندا ءحىح عاسىرداعى قازاق قوعامى, ونىڭ ساياسي قۇرىلىسى, كۇردەلى قايشىلىقتارى بايان­دالدى. بۇلار دا عىلىمدا ايتىلعان تىڭ پىكىرلەر بولدى. اكادەميك زيمانوۆ كور­سەتە بىلگەن شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ مىنا ءبىر پىكىرى وسى زاماندا دا ءوزىنىڭ ماڭىزىن جويعان جوق: «ۆ ناشە ۆرەميا سامىم ۆاج­نى­مي ي بليزكيمي دليا نارودا سچيتايۋتسيا رەفورمى ەكونو­مي­چەس­كيە ي سوتسيالنىە, پريامو كاسايۋششيەسيا ناسۋششنىح نۋجد نارودا, ا رەفورمى پوليتيچەسكيە دوپۋسكايۋتسيا كاك سرەدستۆو دليا پروۆەدەنيا نۋجنىح ەكونوميچەسكيح رەفورم». سوناۋ ءحىح عاسىردا ايتىلعان وسى ۇتقىر پىكىر ءبىزدىڭ زامانىمىزدا پرەزيدەنت نازارباەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان «الدىمەن ەكونوميكا» سايا­ساتىمەن تىكەلەي ۇندەسىپ جاتقان جوق پا! سالىق زيمان ۇلىنىڭ جوعارىدا اتالعان ەڭبەكتەرى, سونىمەن قاتار ونىڭ قالامىنان شىققان «روسسيا ي بۋكەەۆسكايا وردا», «وت وسۆوبوديتەلنىح يدەي ك سوۆەتسكوي گوسۋدارستۆەننوستي ۆ بۋحارە ي حيۆە ۆ كونتسە ءحىح – ناچالە حح ۆەكا», ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن شىققان ءۇش تومدىق «يستوريا گو­سۋ­دارستۆا ي پراۆا كازاحستانا» امبەباپ عا­لىم­نىڭ تاعى ءبىر قىرىن اشادى. ول تەك قانا زاڭ­گەر ەمەس, ءبىرىن-ءبىرى تابيعي تۇردە تولىق­تىراتىن ەكى عىلىم سالاسىنىڭ – زاڭ عىلىمى مەن تاريح عى­لىمىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلى. ساكەڭ زاڭ سا­لاسىندا عانا ەمەس, تا­ريحشى رەتىندە دە تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الىس–جاقىن ەلدەرگە دە تانىمال ءىرى عالىم. «قازاق­ستان­نىڭ زاڭگەرلەرى مەن تاريح­شى­لارىنىڭ بۇل كۇندەرى جۇرت­شىلىققا كە­ڭىنەن تانىمال بىرنەشە ۇرپاعى وزدەرىن ماق­تانىش سەزىممەن اكادەميك سالىق زيمان­ ۇلى­نىڭ ءشا­كىرت­تەرىمىز دەپ سانايدى. سولاردىڭ قاتا­رىنا مەن ءوزىمدى دە جاتقىزامىن, ويتكەنى 50-ءشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءۇل­كەن تەبىرەنىسپەن وتاندىق عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ تابالدىرى­عىن اتتاپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلدانا باستاعان ۇرپاق سالىق اعاعا جانە ونىڭ عىلىمداعى زا­مانداستارىنا قاراپ ويىمىزدى دا, بو­يىمىز­دى دا تۇزەدىك» – دەپ ەدى بۇگىن ورتا­مىزدا جوق كورنەكتى تاريحشى, اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىسوۆ. ساكەڭ 1957 جىلى قازاق سسر عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق سەك­تورىن باسقارىپ, 1958 جىلى ودان جەكە-دارا ينستيتۋت قۇرىپ, 11 جىل سونىڭ تۇڭ­عىش ديرەكتورى قىزمەتىن اتقاردى. بۇل ەكى ماماندىقتىڭ باستارى تىم ارىدەن قوسى­لاتىنىن بىزدەر جاقسى بىلەمىز. دەگەنمەن, ينس­تيتۋت قۇرامىنداعى تەك قۇقىق مامان­دارى عانا ەمەس, فيلوسوفتاردىڭ ەڭبەگى دە جەمىستى بولعانىن وسى سالانىڭ جەتەكشى مامان­دارى اكادەميكتەر جابايحان ءابدىل­ديننىڭ, اعىن قاسىمجانوۆتىڭ, ابدىمالىك نىسانباەۆتىڭ اۋزىنان ءار كەزدە ءجيى ەستىدىك. ينستيتۋتتا ج.ءابدىلدين باسقارعان ديالەكتيكا زەرتتەۋ توبىن قۇرۋدى فيلوسوف عالىمدار سالىق زيمان ۇلىنىڭ وزىنە ءتان عىلىمي ينتۋيتسياسىنىڭ, جاڭاشىلدى­عى­نىڭ, شىعارماشىلىق كرەدوسىنىڭ ايقىن ايعاعى دەيدى. وسى توپ قازاقستان في­لوسوفتارىنىڭ اتاعىن تەك وداق كولەمىندە ەمەس, الەم دەڭگەيىنە شىعاردى. «سالىق زيمان ۇلى توقتاپ-توقىراۋعا توزبەيتىن, ەسكىلىكتى, پاسىقتىقتى, تۇرپايىلىقتى, شا­باندىقتى, قورقاقتىقتى, ساتقىندىقتى ما­ڭايىنا جولاتپايتىن, ارقاشان ءومىر تالا­بىنىڭ ۇدەسىنەن شىعۋعا, ءتىپتى وزىق جۇرۋگە تالپىناتىن, قانداي ماسەلەنى بولماسىن جىلدام, ءارى ۇتىمدى شەشۋگە ۇم­تىلاتىن. ءدال قىرىق جىل ساكەڭدى تانىپ-ءبىلىپ, ول كىسىمەن قاتار جۇرگەنىمە قۋا­نىشتىمىن» – دەپ ەدى كورنەكتى فيلوسوف مۇرات سابيتوۆ. «فيلوسوفيا, زاڭ سالاسىندا قالىپتاس­قان كونە گرەك, ريمدىك ءداستۇر, ال رەسەيدە اتاقتى پلەۆاكو, كوني ەسىمدەرى اسەر ەتپەدى دەۋ قيىن. كەيدە وي كەلەدى, ساكەڭ وسىلار­دىڭ بارىنەن حاباردار, ەڭبەكتەرىمەن تانىس, شاماسى كەزىندە ۇقساپ باعۋعا دا ۇمتىلىس جاساعان-اۋ دەپ. وسى ءۇش قاينار اسەرى ەشكىمگە ۇقسامايتىن قازاقتىڭ توپىرا­عىن­داعى زيمانوۆتىڭ شەشەندىك شەبەرلىگىن قالىپتاستىردى». بۇل پىكىردى ايتقان ەكو­نو­ميست, بەلگىلى عالىم, اكادەميك امانجول قوشانوۆ. حح عاسىرداعى قازاق وركەنيەتىنىڭ ەرەكشە ءبىر سيپاتى ونىڭ ءبىلىم, عىلىم سا­لالارىمەن بايلانىستىلىعى. بۇرىنعى تاريحىندا بولماعان وركەنيەتتىڭ وسى ءبىر وتە ماڭىزدى ەكى ارناسى قازاق ەلىنە وسى عاسىردا كەلدى. بارعان سايىن تەرەڭدەپ, كە­ڭەيىپ, كەمەل شاعىنا جەتكەنشە قار­قىندى دا­مۋ ۇستىندە بولدى. قازاق ەلىندە بولا­شاقتىڭ قارا شاڭىراعى – عىلىم شا­ڭى­راعى بوي كوتەردى. عالىمى مەن عىلىمي دارە­جەسىمەن رەسەي, ۋكراينادان كەيىن كەشەگى سوۆەت يمپەرياسىندا ءۇشىنشى جوعارعى ورىنعا تابان تىرەدى. تالاي-تالاي ىرگەلى جا­ڭالىقتار اشىپ, جەر قويناۋىنىڭ بايلى­عىن حالىق يگىلىگىنە ۇسىنىپ, قازاقستان ەكونوميكاسىن جاڭا تەحنولوگيالارمەن سۋاردى. كەشەگى وتكەن زامانداعى دا, بۇگىنگى ەگەمەندىك تۇسىمىزدا دا ەل ەكونوميكا­سىنىڭ نەگىزى بولىپ وتىرعان تەمىرتاۋداعى قارا مەتاللۋرگيا, جەزقازعان, بالقاش, ءوس­كەمەندەگى ءتۇستى مەتاللۋرگيا, پاۆلودار­داعى, قاراعاندىداعى, شىمكەنتتەگى, ورال­داعى, قوستانايداعى ءىرى ءوندىرىس ورىندارى قازاقستان عالىمدارى جاساعان تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەۋدە. ۇزىن سانى 20 شاقتى وتە دامىعان, دامىپ كەلە جاتقان الەم ەلدەرى دە بىزدەگى تەحنولوگيالاردى ءوز ەلدەرىنە قولدانۋعا ىنتالى بولدى. سول مەملەكەتتەرگە قازىر بارساڭ دا قازاقستاننان سا­تىپ الىنعان تەحنولوگيالاردىڭ ليتسەن­زيا­لارىن كورەسىڭ. 1994-1995 جىلدارى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ساراپشىلارى قازاقستانعا كەلىپ, عىلىمي مەكەمەلەردىڭ جۇمىسىمەن جان-جاقتى تانىسىپ, شىعارعان مىنا ءبىر قورىتىندىسىن كەلتىرگەنىمىز دە دۇرىس بولار: «تسەننوست كازاحستانسكيح ينستيتۋتوۆ ۆىسوكيح تەحنولوگي ناستولكو ۆىسوكا, چتو وني موگۋت سپوسوبستۆوۆات ۋسپەشنومۋ رازۆيتيۋ سترانى ي ۆىۆەستي ەە ۆ رياد رازۆيتىح گوسۋدارستۆ. بولەە توگو, كازاحستانسكيە ناۋچ­­­نىە تسەنترى نە تولكو وبلادايۋت وتليچيتەلنوي كومپەتەنتسيەي ۆ سپەتسيفيچەسكيح تەحنولوگياح, وني تاكجە ۆلادەيۋت ماستەرستۆوم يسسلەدوۆانيا. پريچەم سراۆنيتەلنو مەنەە دوروجە, چەم پودوبنوە ماستەرستۆو موجنو پريوبرەستي ۆ رازۆيتىح ستراناح». ار­ناسى كەڭ دامىعان عىلىم ءبىزدىڭ دۇنيە­تانىمىمىزدى, وي-سانامىزدى تۇبە­گەي­لى وزگەرتتى. مۇنىڭ نەگىزىن قالاپ, جا­ساعان الىپتار توبى ەدى. ءيا, وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىندا مۇنى عابيت ءمۇ­سىرەپوۆ ايتقان. مۇحتار اۋەزوۆ باس­تاعان الدىن­داعى اعالارىن الىپتار توبى دەپ ەدى. ال ۇستىمىزدەگى عاسىر با­سىندا اكادەميك ماناش قوزىباەۆ احمەت باي­تۇرسىنوۆتى, احمەت جۇبانوۆتى, مۇ­قان تولەباەۆتى, ءىلياس وماروۆتى, كۇ­لاش باي­سەيىتوۆانى, سەركە قوجام­قۇلوۆتى, ءشا­كەن ايمانوۆتى ءما­دەنيەت سالاسىنداعى الىپ­تار توبى دەپ, ولاردىڭ رۋحاني ءومى­رىمىزدىڭ ىرگەسىن قالاۋ­داعى زور ەڭبەگىنە وسىلاي باعا بەردى. عىلىم پلانەتاسىن دا قازاقستاندا الىپتار شوعىرى جاسادى دەپ ايتا الامىز. ول پلانەتانىڭ ەڭ جارىق جۇلدىزى قانىش ساتباەۆ بولسا, ول باستاعان الىپتار شو­عى­رىنىڭ ەسىمدەرى وسىمدىكتەر مامانى كارىم مىڭباەۆپەن, تاريحشى-ەتنوگراف الكەي مارعۇلانمەن, ەنەرگەتيك شافىق شوكينمەن, حيميك ابىكەن بەكتۇروۆپەن, ماتەماتيكتەر ورىنبەك جاۋتىكوۆپەن, ومىرزاق سۇل­تانعازينمەن, فيزيولوگ ءنايلا بازان-وۆامەن, گەولوگتار ايت­مۇحامەد ابدۋللينمەن, شاھماردان ەسەنوۆپەن, تاۋ-كەن ينجەنەرى ءابىل­قاس ساعىنوۆ­پەن, مەتاللۋرگ ەۆنەي ءبو­كە­توۆ­پەن, ءتۇر­كو­لوگ ىسمەت كەڭەس­باەۆ­پەن, ەكو­نو­ميست ساق­تاعان ءبايى­شەۆپەن, تاريح­شى ما­ناش قو­زىباەۆ­پەن جال­­عاسا­دى. جالپى عىلىمداعى الىپ­تار شوعىرى دەپ اكادەميانىڭ بار­لىق تولىق مۇشەلەرىن ايتۋىمىزدىڭ دا نەگىزى بار. ويتكەنى ولاردىڭ ارقايسىسى قا­زاقستاندا بۇرىن بولماعان عىلىم سالا­لا­رىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار. ولار ءوز سا­لا­لارىندا ەڭ كەمى 30-40 جىلدان تىنباي عى­لىمي ىزدەنىس جاساپ, ولاردىڭ اشقان جا­ڭالىقتارىنا, جاسامپازدىق قابىلەتىنە كوزى جەتكەندە عانا عالىمدار الەمى ولاردى اكادەميك دارەجە­سىنە كوتەرىپ وتىردى. ولار مانساپ قۋعان­دار ەمەس, كەرىسىنشە اكادەميك بولام دەگەن مينيسترلەردى, باسقا دا مان­ساپ­قورلاردى ارقاشان ءوز ورتاسىنا جولاتپاي وتىردى. اكادەميك زيمانوۆ جاس­تا­يىنان ەرەكشە دا­رىنىنىڭ ارقاسىندا وسى الىپتار شوعى­رىنىڭ بەدەلدى وكىلى بولا ءبىلدى. جار­تى عا­سىرعا جۋىق عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى رەتىندە ونىڭ مارتەبەسى ءوسىپ, ەڭبەك تيىمدىلىگى بيىكتەپ, دارەجەسى تەك وداق كولەمىندە عانا ەمەس, الەمدە تانىلۋىنا ۇلەسىن قوستى. اكادەميك دەپ ەل قۇرمەت­تەگەن اتاق اتى اتالعان الىپتار توبىنىڭ, ونىڭ ىشىندە سالىق زي­مان ۇلىنىڭ ەسىمدەرىمەن, ولاردىڭ عىلىم الە­مىندەگى جاۋھار تۋىندىلارىنا بايلا­نىس­تى ەل ساناسىنا ەنىپ ەدى. قانىش يمان­تاي ۇلى ساتباەۆ: «سالىق زيمانوۆ زاڭ عى­لىم­دارىنىڭ قا­زاق­ستاندا نەگىزىن قالاۋ­شى», دەپ وعان ەرەكشە قۇرمەتپەن قارا­عانىن ساكەڭنىڭ ءارىپ­تەستەرى ءجيى ايتادى. كەشە ەگەمەندىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدا­رىن­دا ۇكىمەت عىلىم ورداسىن تاراتىپ, ونىڭ ورنىنا كوپتەگەن جاساندى اكادەميالار قۇ­رىلىپ, عالىمدار, اسىرەسە جاستار, عىلىم شاڭىراعىن تاستاپ, باسقا جاقتارعا كەتۋگە ءماجبۇر بولىپ, اتالمىش سالا وراسان قيىن­دىقتارعا تىرەلگەندە, اكادەميا­لىق عىلىمدى تاراتۋ ورنىنا قولداۋ كەرەك, ول ەل رۋ­حا­نياتىنىڭ التىن قازىناسى دەپ ءبىرىنشى بولىپ داۋىس كوتەرگەن دە اكادەميك زيمانوۆ بولدى. ال ەندى اكادەميك زيمانوۆتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنە تاعى ءبىر قايتىپ ورالايىق. ءسا­كەڭنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن سوڭعى 5-6 جىلدىڭ ىشىندە 10 تومدىق قازاقتىڭ اتا زاڭدارى تۋرالى ەڭبەك جارىققا شىقتى. عالىمنىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا بۇل جيناققا «عاسىرلار بويى شاڭ باسقان تا­ريحتى ءتىرىلتىپ, ونى شىندىق ساتىسىنا كوتەرۋىمىزدى وزىمىزگە مىندەت ەتىپ الدىق... بۇل كوپ تومدىق «كوشپەلى وركەنيەت» ءدا­ۋىرىندەگى قازاقتىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ ادامزات تاريحىنداعى قايتالانباس بەت-بەينەسى بار سۇبەلى مۇرا ەكەنىن پاش ەتەدى». وسى ەڭبەك قازاقتىڭ اتا زاڭدارى ادام­نىڭ تابيعي قۇقىقتارى مەن ەركىندىگى نەگىزىندە جاسالعانىن, ولاردىڭ تۇلا بويى ادامي قۇن­دىلىقتارعا تۇنىپ تۇرعان ونەگە ەكەندىگىن كورسەتەدى. كەشەگى وتارشىلدىق جانە سوۆەتتىك تاريحنامادا قازاقتى «مەشەۋ قالعان, جا­بايى» حالىق, «پاتريار­حال­دىق-فەودالدىق» ەل بولدى دەگەن كوزقاراس­تار­دىڭ تەرىس, شىن­دىققا جاناسپايتىن­دى­عىن دالەلدەيدى. قازاق­تىڭ وتكەن عاسىرلار­دا دا اۋقىمدى ەل بول­عانىن, ونىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنىڭ تۇعىرى بەرىك بول­عانىن دالەلدەيدى. «ورتاعاسىرلىق قازاق قوعامىنىڭ بۇكىل قۇقىقتىق الەمىندە نەگىزگى بيلىك «دالا زاڭىنىڭ بيلىگى بولدى – دەيدى سالىق زي­مان­ ۇلى – ال ونىڭ قورىنىڭ ساقتاۋشىسى جانە جۇزەگە اسىرۋشى كۇشى – بيلەر بول­دى». «بي ءتورتتىڭ ق ۇلى: ادال ەڭبەك, تازا نيەت, تەرەڭ وي, ادىلدىك» دەگەن ەرەجە-ماتەل ءبىز­گە كونە زاماننان كەلە جاتىر. بيلەر جانە بيلەر سوتىنىڭ تاريحىن جانە ونىڭ قو­عامداعى ءرولىن اكادەميك زيمانوۆ ۇزاق جىلدار تىنباي زەرتتەۋ ۇستىندە. سوناۋ ءوت­كەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى كازگۋ-دە جا­سا­عان اباي تۋرالى بايانداما­سىندا ونىڭ اقىن­دىعىمەن قاتار ىرگەلى بي بولعانىن اي­تىپ, وسى تىڭ تاقىرىپتى ال­عاشقى كوتەر­گەن سالىق زيمان ۇلى بولاتىن. «ابايدى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇلى اقىن دەپ قاراپ كەلدىك. بۇل ورىندى دا, – دەيدى ساكەڭ. – ورىن­دى بولسا دا جەتكىلىكسىز. ۇلى اقىن ولەڭ سوزبەن بەينەلەگەن جۇرەك سىرىن, تەرەڭ ويىن تەك ارمانى ەتىپ قالدىرماعان. سول ءۇشىن كۇرەسكەن. شەشەندىك, بيلىك جولى ونىڭ حالىقتىق سانا, بولمىستى بيىكتەتۋدەگى نەگىزگى قۇرالى سانالعان. اباي – تۇتاس تۇلعا. ونىڭ بي اتانۋى, بيلىكتەرى – تۇتاس تۇلعانىڭ كۇردەلى بولمىسىنىڭ ءبىر قىرى». مىنە, وسى تۇستان, اباي تۇسىنان باستالعان بيلەر سوتى تۋرالى ىزدەنىستەر توق­ساننىڭ تورىنە شىققان ساكەڭنىڭ بۇگىنگى كۇندەرىندە دە جالعاسىپ وتىر. بۇدان ەكى عاسىر بۇرىن ورىس وريەنتاليسى ۆ.گريگورەۆ قازاق ەلىندەگى بيلەر سوتى ءوزىنىڭ تاماشا ادىلدىگىمەن ولاردان وركە­نيەتكە بۇرىن جەتكەن حالىقتاردى دا تاڭعالدىرار ەدى دەگەن ەكەن. بيلەر سوتى «جوعارى ىزگىلىك پەن ادامگەرشىلىك سوتى» دەگەن ايشىقتى پىكىر دە سول زاماندا اي­تىلعان. ونى ءوزىمىز ءتول تۋىندىمىز ەكەنىن ايتا كەلىپ, شوقان ءۋاليحانوۆ «بيلەر سوتى, 50 جىل بويى ورىس ساياساتىنىڭ اسەرىنە قاراماستان, بىزگە دەيىنگى ءجۇز­دە­گەن, بالكىم, مىڭداعان جىلدار بۇرىن قانداي بولسا, سول قالپىندا قالدى», دەپتى. مىنە, قازاق وركەنيەتىنىڭ جاۋھار جەتىستىگىن تىنباي ىزدەنىستەردەن كەيىن ورتامىزعا اكەلىپ, ەگەمەن ەلىمىزگە, الەم وركەنيەتىنە تارتقان عالىم­نىڭ ەڭبەگى ناعىز ەرلىك ەمەس پە! سالىق زيمان ۇلىنىڭ بارشامىز ۇلگى دە ماقتانىش ەتەتىن تاعى ءبىر قىرى ونىڭ قايراتكەرلىگى. قازىر ەكىنىڭ بىرىنە, ونىڭ قىزمەتىنە, ورىنتاعىنا بايلانىستى بەرە سالاتىن قايراتكەرلىك ەمەس, ۇلى ىستەردە تانىلاتىن قايراتكەرلىك. كەشەگى جەلتوق­سان وقيعاسىنان كەيىن قازاق حالقىنا «ۇلت­شىل» دەگەن ايدار تاعىلىپ, وعان زيالىلار قاۋىمىن سەندىرۋگە, كوندىرۋگە كەلگەن ەڭ جوعارى لاۋازىمدى پارتيا باسشىلارىنا: «سىزدەردىڭ ۇلتشىلدىق ايىپ­تارىڭىز دۇرىس ەمەس. سوناۋ كەزدەردە لەنيننىڭ ايتقان پىكىرى پولياك سوتسيال-دەموكراتتارى, ەۆرەيلەردىڭ «بۋند» پار­تيا­سى تۋرالى بولعان. ونىڭ قازاقتارعا قاتىسى جوق. قازاق حالقى ۇلتشىل ەمەس, ول الداعى ۋاقىتتا دا ءوز ساعىن سىندىر­ماي, بويىن بيىك ۇستايدى», دەپ ايتا ال­عان جالعىز عانا زيمانوۆ بولاتىن. تەوريا جاعىنان پارمەنسىز پارتيا باس­شىلارى بۇعان ەشتەڭە دەي الماي, شوۆينيستىك تىزگىنىن تارتۋعا ءماجبۇر بولىپ ەدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى كەزەڭىندە ءارتۇرلى توپتار (وزىمىزدەگىلەر, كەيبىر سىرت­تا جۇرگەندەر) قازاق ۇلتىنىڭ ارقا سۇيەپ, ءومىر سۇرۋىنە نەگىز بولىپ وتىرعان تەتىكتەرىنە اشىق شابۋىل جاساعانىن بىلەمىز. ونداي شابۋىلداردىڭ ناقتى نى­ساندارى ۇلتتىق ءتىل, ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك, قازاق حالقىنىڭ ءوز ەلىندە «بايىر­عى ۇلت» اتالۋ قۇقىعى, «تاريحي وتان» سياق­تى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە بولدى. ولار­دىڭ قاي-قايسىسى دا ۇلتتىڭ شىن ءمانى مەن تاعدىرىن انىقتايتىن ماسەلەلەر. وسىنداي جىمىسقى ساياساتقا قارسى ءوزى­نىڭ تەرەڭ ويىمەن, دالەلدى دە وتكىر ءسوزى­مەن قايراتكەرلىگىن ساكەڭ كورسەتە ءبىلدى. «ورىستاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ» دەگەن سىلتاۋمەن قازاقستاندا «قوس ازاماتتىق», ول بولماسا «تىركەلەتىن ازاماتتىق» ءتارتى­بىن ەنگىزۋ كەرەك دەگەندەرگە سالىق زي­مان­ ۇلى «بىلىققان ازاماتتىق» (قوس ازا­ماتتىق, تىركەلەتىن ازاماتتىق جانە باس­قالارى) قازاق مەملەكەتىن ءتۇپتىڭ تۇبىندە ايىقپاس اۋىر دەرتتىڭ زارداپتارىنا دۋشار ەتەرى ءسوزسىز. ەڭ باستىسى – رەسپۋبليكا وزگەلەردىڭ وڭاي ولجا تاباتىن ايقارا اشىلعان يەسىز ايماعىنا اينالادى, باي­لىعىمىز بەن مەنشىگىمىز ۇستاعاننىڭ قو­لىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتىپ, اشىق-جارىقتا تالان-تاراجعا تۇسەدى» – دەپ حالقىن دا, ۇكىمەتتى دە ساقتىققا شاقىر­عان اكادەميك زيمانوۆ بولدى. مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى پىكىرتالاستا ساكەڭ: «ورىس ءتىلىن مەملەكەتتىك مارتە­بەسى بار ءتىل رەتىندە قولدانىسقا ەنگىزۋ مەيلىنشە اسىعىستىق بولار ەدى. ءويت­كە­نى, مۇنىڭ ءوزى بۇگىنگى تاڭدا قازاق ۇلتى ءتى­لىنىڭ ءبىرجولاتا جويىلىپ كەتۋىنە ءسوز­سىز دۋشار ەتەدى. ال ءتىلى جويىلعان حا­لىقتىڭ ءوزى دە جويىلادى. قازاق ءتىلى كەشەگى كەڭەستىك يمپەريا تۇسىنداعى سايا­سات­­تىڭ سالدارىنان قولدانىس اياسىنان قۋ­ى­لىپ شىعارىلدى دا, كۇندەلىكتى وتبا­سى-وشاق قاسى تۇرمىستىق شەڭبەرىندە, نە­مەسە شاعىن ءبىر سالالاردا, ونىڭ ءوزىن­دە دە شەكتەۋلى تۇردە قولدانى­لاتىن بول­دى. قازىر قازاق ءتىلى ادامدار اراسىنداعى ءھام ۇلتارالىق قاتىناس قۇرا­لىنىڭ اۋىر ءجۇ­گىن ورىس تىلىمەن قاتار دەڭگەيدە الىپ جۇرە المايدى. سوندىقتان دا سول بۇرىن­عى قاي كەزدەگىدەن دە كۇشتىرەك ىعىس­تىرۋعا دۋشار بولادى. تاريحتىڭ قو­­قىس-قالدىقتارىنان ءبىر-اق شىعادى» – دەپ ەكى تىلگە قاتارىمەن مەملەكەتتىك ءتىل دارە­جە­سىن بەرۋگە ءۇزىلدى-كەسىلدى قار­سى شىققان بولاتىن. مەن دە جوعارىدا ايتىلعانداي ساكەڭ سياقتى اعالارىما قاراپ بوي تۇزەۋ جو­لىندا جۇرگەندەردىڭ ءبىرىمىن. الدىمەن تانىس, كەيىننەن سىرلاس بولدىق. قازاق ەلىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى تۋرالى, عىلىم­نىڭ شىعار تاۋلارى تۋرالى تالاي پىكىر الىستىق, ساكەڭنىڭ تۇڭعيىق تا تەرەڭ, وتە دالەلدى بولجامدارىن ەستىدىم. وتباسى­مىز ارالاستى. ساكەڭنىڭ زايىبى, اسا قا­دىرلى ءشاربان اپامىز وتە ءبىر پاراساتى مول, مەيىرىمدى جان ەدى. تەكتى اتادان تا­راعان, اتاقتى جارىلعاپ باتىردىڭ ۇر­پاعى ءشاربان باتتالقىزى قازاقستان عى­لىمىنىڭ جەتەكشى توبىندا بولدى, ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق ءمۇ­شەسى. حح عاسىر تاريحىندا قازاقستان عى­لىمىندا ەرلى-زايىپتى ەكى اكادەميك شىق­­قان ەكى-اق وتباسى بولدى. ءبىرى – فا­زىل مۇحامەدعالي ۇلى مەن ءنايلا وراز­عۇلقىزى بازانوۆانىڭ وتباسى, ەكىنشىسى سالىق زيمان ۇلى مەن ءشاربان بات­تال­قىزى ەدى. عاسىر سوڭىندا تاعى ءبىر وتباسى – سەرىك سمايىل ۇلى قيراباەۆ پەن ءاليا سارسەنقىزى بەيسەنوۆا – عىلىمدا قوس اكادەميك دارەجەسىنە يە بولدى. بۇلار عىلىمنىڭ دا, قازاق ەلىنىڭ دە جاڭا زامانداعى قارا شا­ڭىراقتارى. بەتكە ۇستاساق بەدەلى زور, ار­قاعا ۇستاساق پا­نا­سى مول سالىق زي­مان ۇلى اعامىز بۇگىن توق­سان­نىڭ ءتو­رىن­دە. عىلىم سا­پارىندا دا, ۇلت نامىس­كە­رى رەتىندە دە ءالى ات ءۇس­تىن­دە. تابىسى دا, شا­بى­سى دا ءالى باياۋ­لا­عان جوق. ىسكە ءسات, ال­داعى كۇن­دەرى­ڭىز شۋاقتى بول­سىن دەيمىز, ار­داق­تى ساكە! كەنجەعالي ساعاديەۆ, اكادەميك.