ءوزىن ءالى سەرگەك سەزىنەتىن تورسان اقساقال كۇندەلىكتى اقپاراتتى قالت جىبەرمەيدى. عۇمىر بويى شارۋاشىلىق ۇيىمداستىرۋشى بولعان سوڭ با, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىن, اسىرەسە, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى وزگەرىستەردى ەرەكشە قاداعالاپ وتىرادى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا بىرجاقتى جۇرگىزىلگەن ىستەن كوشتىڭ جۇگى اۋىپ قالاتىنىن بۇگىن وسى سالانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەر بىلسە ەكەن دەپ وتىرادى. ەگىنمەن قاتار, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس. مال مەن ەگىن ءبىرىن ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرادى, ونىڭ تابيعي جاعىنا كوڭىل اۋدارۋ قاجەت. «قازىرگى كاسىپكەر جىگىتتەر ەگىن مەن مالدىڭ تابيعي تەڭگەرمەشىلىگىنە كوڭىل اۋدارمايدى, ولار نارىقتىڭ سۇرانىسىنا قاراي جۇمىس ىستەيدى. پايداسى قولعا تەز تيەتىن ەگىنگە باسىمدىق بەرەدى. بۇل دۇرىس ەمەس, مال ءوسىرۋ قاتار ءجۇرۋى ءتيىس. سوندا جەردىڭ بەرگەن ريزىعى ءدارى ارقىلى ەمەس, ورگانيكالىق زاتتار ارقىلى وزىنە قايتىپ, قۇنارلانىپ وتىرادى», دەيدى قارت اگرونوم. «اۋدەمجەر جۇرە المايمىن اياعىمنان, ۇستايمىن ەكى قولداپ تاياعىمنان» دەگەن ءاننىڭ كوڭىل تۇكپىرىنەن قوبىز سارىنىنداي گوي-گويى ەستىلگەنىمەن, قاريا بويىن سىلكىپ تاستايدى. بويىن سەرگىتەتىنى – وتانىنا, ەلىنە ادال قىزمەت ەتىپتى, ادالدىقتى تۋ ەتىپ ۇستاپتى.
– زامان وزگەرە بەرەدى, وزگەرمەيتىن ءبىر نارسە بار. ول – ادالدىق! قىزمەتكە ارالاسقان كىسى ەلىنە ادال قىزمەت ىستەۋى ءتيىس. ەل سەنىمىنە مالدانىپ ۇرلىق جاساسا, ونىڭ كۇناسى ارىلمايدى, – دەيدى تورسان اقساقال.
بۇلاي سويلەۋگە ونىڭ تولىق قۇقى جەتەدى, ويتكەنى, كەيىنگى ۇرپاعىنا ۇيالماي ايتار ۇلگىسى كوپ. قازاقتا «تاقىر جەرگە ءشوپ شىقپايدى» دەگەن ءسوز بار. تورسان اعا دا تاقىر جەردەن ەمەس, تەكتى اۋلەتتىڭ پەرزەنتى. اكەسى سالىق نۇرمۇحامبەد ۇلى ءوڭىردەگى العاشقى امبەباپ مەحانيزاتورلاردىڭ ءبىرى بولدى. ول ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا ەكى رەت مايدانعا سۇرانادى. بىراق وبلىس باسشىلىعى وعان برون بەرىپ, مايداننان الىپ قالادى. سەبەبى, ەر-ازاماتتىڭ ءبارى باتىسقا اتتانعان الاساپىران كەزدە تراكتوردى دا, كومبايندى دا جۇرگىزەتىن سالىقتىڭ ءبىر ءوزى بىرنەشە ادامعا تاتيتىن. ۇسكىرىك ايازدا تراكتورى سىنىپ دالادا قالعان سالىق سۋىق ءتيىپ اۋىرىپ, 37 جاسىندا ومىردەن وتەدى. ارتىندا اڭىراپ جارى سارا, شىرىلداپ 7 جاستاعى ۇلى تورسان مەن 3 جاسار قىزى باقىت قالادى.
تەكتى اۋلەتتەن دەيتىنىمىز, تورسان اعانىڭ ارعى اتالارى دەربىسالى بايمۇرات ۇلى مەن ماڭداي بايداۋلەت ۇلى ابىلاي حاننىڭ باتىرلارى بولىپتى دەسەدى. ەكەۋى دە ءانشى, كۇيشى ەكەن. تورساننىڭ اتاسى نۇرمۇحامبەدكە اتالارىنىڭ ونەرى دارىسا كەرەك. سول ونەر تورساننىڭ اكەسى سالىققا دا قونىپتى. ول كۇي تارتقاندا الدىنا ءوزى قولدان جاساعان ورتەكەنى سەكىرتىپ قويادى ەكەن. اكەسىنىڭ ءولىمى تورساننىڭ دا بالالىق شاعىن بىرگە الىپ كەتكەندەي بولدى. كەڭشار توراعاسى ەسمەنتاي مۇستافين شىبىقتان ادام جاساي الماعان سوعىس جىلدارى شىناشاقتاي بالانى ەگىنگە ەسەپشى ەتىپ تاعايىندايدى.
ءسويتىپ, ەڭبەكپەن ەسەيەدى. جەڭىستەن كەيىن اۋىلداعى بەينەت بىردەن سەيىلگەن جوق. سول كەزدە اۋىل بالالارى تەك نانعا ەمەس, بىلىمگە دە اش ەدى. سونىڭ ءبىرى تورسان وقۋدى اۋىل مەكتەپتەرىنەن باستاپ, قوستاناي قالاسىنداعى قازىرگى ى.التىنسارين اتىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا جالعاستىرىپ ءبىلىم الدى. 1955 جىلى الماتىداعى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ اگرونوميا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ونى جاقسى بىتىرگەن سوڭ, تۋعان جەرگە ورالدى. باسشىلار جاس ماماندى قازىرگى قارابالىق اۋدانىنداعى «ورنەك» سوۆحوزىنىڭ №4 بولىمشەسىنە اگرونوم ەتىپ جىبەردى. جاس اگرونوم بولىمشە باسقارۋشىسى ورىنباسار جاقىپوۆ بەرگەن ەكى اتقا كەزەك-كەزەك ءمىنىپ, بولىمشەدەگى ەگىستىك القاپتى ۇزاقتى كۇن ارالاپ, بەس ساۋساعىنداي ءبىلىپ الادى.
ءبىر كۇنى ەگىستىكتى ارالاپ كەلە جاتقاندا قوستاناي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى حاتشىسى اندرەي ءبوروديننىڭ كەزدەسپەسى بار ما. ول جاس ماماننىڭ ەرىنبەي-جالىقپاي ەگىستىكتى ارالاپ جۇرگەنىن كورىپ ريزا بولىپتى. مىنگەن ماشيناسىن توقتاتىپ: «جاس اگرونوم, قالىڭ قالاي؟ بيىل ءار گەكتاردان قانشا تسەنتنەردەن استىق جيناماقسىڭدار؟», دەپ سوزگە تارتىپتى. سوندا تورسان بوگەلمەستەن: «اندرەي ميحايلوۆيچ, ورتا ەسەپپەن گەكتارىنان 15-16 تسەنتنەردى شامالاپ وتىرمىز. ەگەر تاعى ءبىر مارتە جاۋىن جاۋىپ وتسە, 17-18 تسەنتنەردەن الۋعا بولادى!» – دەپتى. جاس جىگىتتىڭ باتىلدىعىنا ريزا بولعان حاتشى اڭگىمەدەن كەيىن قاسىنداعى كومەكشىسىنە بۇرىلىپ: «مىنا جاس اگرونومنىڭ اتى-ءجونىن جانە ءومىربايان-دەرەكتەرىن جازىپ ال! قوستانايعا بارىسىمەن ماعان كورسەتەسىڭ!», – دەپ تاپسىرادى.
سول 1962 جىلى «ورنەك» سوۆحوزى 28 مىڭ گەكتارعا بيداي سەپكەن بولاتىن. ەگىن بىتىك شىقتى. ءار گەكتاردان 17 تسەنتنەردەن استىق جينالدى. وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ا.بورودينگە بەرىلگەن ۋادە ورىندالدى. تورسان سالىق ۇلىنىڭ جۇلدىزى وڭىنان تۋدى. ول قوستانايعا, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى سترۋكوۆتىڭ قابىلداۋىنا شاقىرىلادى.
– ال جولداس نۇرمۇحامبەدوۆ, سىزدەر بيىل استىق جيناۋدان جاقسى كورسەتكىشتەرگە جەتتىڭىزدەر. بۇكىل كورسەتكىشتەرىڭىز, مىنە, مەنىڭ الدىمدا جاتىر. جۇمىستى وسىلاي جاقسى ىستەۋ كەرەك. تۋراسىنا كوشەيىن, وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن اندرەي ميحايلوۆيچ ماعان ءسىزدى جاقىندا اشىلاتىن قاراسۋ اۋدانىنداعى «ماي» سوۆحوزىنا باس اگرونوم ەتىپ جىبەرۋگە نۇسقاۋ بەردى, – دەدى سترۋكوۆ. تورسان سالىق ۇلى سەنىم بىلدىرگەنىنە راحمەت ايتتى.
ول «ماي» سوۆحوزىندا ءۇش جارىم جىل قىزمەت ەتتى. 28 جاسىندا «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. شارۋاشىلىق 60-شى جىلدارى استىق جيناۋ جوسپارىن ۇنەمى اسىرا ورىنداپ وتىردى. وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ا.بورودين ءار كەلگەن سايىن باس اگرونومنىڭ ەڭبەگىنە ءوزىنىڭ ريزالىعىن ءبىلدىرىپ, جىلى پىكىرلەر ايتىپ ءجۇردى. اندرەي بورودين ىسكەرلىگىنە سىرتتاي قانىق بولا باستاعان تورسان نۇرمۇحامەدوۆكە ارقالىق اۋدانىنداعى «مايكوتوۆ» سوۆحوزىنا ديرەكتور بولىپ بارۋدى ۇسىندى. جەردىڭ وي-شۇقىرىن بىلمەيتىندىگىن ايتىپ, جۇرەكسىنگەنمەن, بەتىنە جان قاراتپايتىن ءبىرىنشى حاتشىعا كەلىسىمىن بەردى.
ول 1969 جىلى قاڭتاردا وتباسىن, اناسىن الىپ, قوستانايدان ارقالىق پويىزىنا وتىردى. ءالى ەسىندە, تورسان نۇرمۇحامبەدوۆ پويىزدان تۇسكەن سوڭ, 40 گرادۋستان اساتىن ساقىلداعان ايازدا جول تاڭدامايتىن ماشينا شاقىرتىپ, ارقالىق قالاسىنان «مايكوتوۆ» سوۆحوزىنا زورعا جەتكەن بولاتىن. تورعاي وڭىرىندە قاتارىنان ەكى جىل سۋ تاسىماي, قۋاڭشىلىق بولىپ تۇر ەكەن. تورسان سالىق ۇلى كەلگەننەن كەيىن تابيعاتتىڭ ءوزى دە يىگەندەي, جازىمەن جاڭبىر جاۋدى. سونىڭ ارقاسىندا گەكتارىنا 8 تسەنتنەردەن استىق جينالدى. جاس ديرەكتور ەگىن القابىن ۇلعايتتى, تەحنيكا پاركىن كەڭەيتتى, الەۋمەتتىك جاعدايدى دۇرىستاپ, 20 ءۇي سالدىردى. «مايكوتوۆ» شارۋاشىلىعى اۋداندا كوش باستادى. ىسكەر جاستى وبلىس, اۋدان باسشىلارى قاي جەردە اقساپ تۇرعان شارۋاشىلىق بولسا, سوندا جىبەرەر ەدى. ەندى, ونى ارقالىق اۋدانىنداعى «اڭعار» سوۆحوزىن باسقارۋعا جۇمسادى. تاجىريبەسى تولىسقان ول مۇندا مال شارۋاشىلىعىن دامىتتى. اينالاسى ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە «اڭعار» اۋداننىڭ ماڭدايالدى شارۋاشىلىعىنا اينالىپ شىعا كەلدى.
كەيىنىرەك تورسان سالىق ۇلى تورعاي وبلىسىنىڭ ەڭ شالعايداعى ارتتا قالعان «وستروۆسكي» سوۆحوزىن باسقارۋعا ءوزى سۇرانىپ كەتەدى. شارۋاشىلىقتى ءتورت جىلدا اياعىنان تىك تۇرعىزادى. ول بارعان جىلى شارۋاشىلىق ەسەپ تاسىلىمەن اۋىزسۋ قۇبىرىن سالعىزدى. سول قۇبىر بۇگىنگە دەيىن حالىق يگىلىگىنە جاراپ تۇر. ال 1978 جىلى مۇندا وندىرىستىك نەگىزدەگى مال بورداقىلاۋ كەشەنى ىسكە قوسىلدى. بۇل جەتىستىك رەسپۋبليكاعا تانىلدى. باستامانى تورسان سالىق ۇلىنىڭ ءوزى كوتەرگەن ەدى.
ءبىر كۇنى ماسكەۋدەن شىعاتىن «كسرو-نىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى» دەگەن جۋرنالدى قاراپ وتىرىپ, رەسەيدىڭ كراسنودار ولكەسىندەگى وندىرىستىك مال بورداقىلاۋ كەشەنى سالىنعانى تۋرالى ماقالانى وقىپ شىقتى. دەرەۋ شەشىم قابىلداپ, اۋەلى شارۋاشىلىقتىڭ باس ينجەنەرى باستاعان ءبىر توپ ماماندى سوندا جىبەرىپ, كەشەننىڭ جۇمىس ىستەۋ تاسىلىمەن تانىسىپ قايتۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. ولار مال بورداقىلاۋ تەحنولوگياسى تۋرالى تولىق مالىمەت اكەلدى. مال بورداقىلاۋ كەشەنىن سوۆحوزدىڭ ينجەنەر-تەحنيكتەرى تۇرعىزدى. بۇل سول كەزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن ءىرى وقيعالاردىڭ ءبىرى ەدى. ونى كورۋگە قازاق كسر ۇكىمەتىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى بايكەن ءاشىموۆ كەلدى. ديرەكتورعا ريزا بولىپ, اۋىلعا جاڭا تيپتىك مەكتەپ سالۋعا كومەگىن بەردى. وسىدان كەيىن قازاقستانداعى بىرقاتار اۋداندا «وستروۆسكي» سوۆحوزىنداعى وندىرىستىك نەگىزدەگى مال بورداقىلاۋ كەشەنى سياقتى تسەحتار پايدا بولا باستادى.
مۇنان سوڭ تورسان سالىق ۇلى بۇرىنعى تورعاي وبلىسىنىڭ قيما اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىن, امانگەلدى اۋدانىن باسقاردى. امانگەلدى اۋدانىنا 4 جىل باسشىلىق ەتتى. وسى جىلداردا اۋداندا تورعاي وزەنىنىڭ ارعى بەتىندەگى جەتى سوۆحوزعا باراتىن ۇلكەن كوپىر سالدىردى. حالىق ونى بۇگىنگە دەيىن «تورسانكوپىر» دەپ اتايدى. ول تۋرالى كومپوزيتور قاليبەك دەرىپسالدين مەن بەلگىلى اقىن سەرىكباي وسپانوۆ «تورسانكوپىر» اتتى تاماشا ءان شىعاردى. بۇل ءان ءالى كۇنگە تورعاي وڭىرىندە شىرقالادى. تورسان اعا سول جىلدارى جاڭادان «قاينار» جانە جانگەلدين اتىنداعى سوۆحوزداردىڭ اشىلۋىنا كوپ كۇش-جىگەر جۇمسادى. مال شارۋاشىلىعى دامىدى. ەڭبەگى باعالانىپ ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى. «امانگەلدى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاندى.
تورسان سالىق ۇلىنىڭ قىزمەتتە ۇلكەن ابىرويعا بولەنۋىنە ومىرلىك جارى ءۇمىت مۇساباەۆانىڭ قوسقان ۇلەسى زور. ورتا مەكتەپتەردە 20 جىلعا تاياۋ ديرەكتور بولعان ول ءۇيدىڭ دە, ءتۇزدىڭ دە شارۋاسىن ءبىردەي دوڭگەلەتتى. ۇستازدىق ەڭبەگى لايىقتى باعالانىپ «قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى» اتاعىن يەلەندى. ءۇش قىز, ءبىر ۇل تاربيەلەدى.
كەيدە توبىل-تورعاي – قوس ولكە تورسان اعانىڭ كوز الدىنا قاتار كەلەتىنى بار. ەكى قاسيەتتى وزەن, ءبىرى – سارىارقانىڭ سولتۇستىگىنەن, ءبىرى وڭتۇستىگىنەن باستاۋ الىپ اعادى. تورسان سالىق ۇلى ءۇشىن ەكەۋى دە قىمبات. توبىل بويىندا كەرمەك ءدامى تاڭدايىنان كەتپەيتىن, سوعىس ۇرلاعان بالالىق شاعى ءوتتى, وسىندا ات جالىن تارتىپ ءمىندى. ال تورعايدا ازامات, مامان, بىلىكتى باسشى بولىپ قالىپتاستى, ەڭبەگىمەن ءوزىن تانىتا ءبىلدى, حالقىنا قىزمەت ەتۋدىڭ ونەگەسىن كورسەتتى.
توبىل-تورعاي ونىڭ جۇرەگىندە ولەڭ جولدارىنداي ۇندەسىپ تۇر. توبىل-تورعاي ولكەسى – ءبىرى اكەسىندەي, ءبىرى اناسىنداي تىم ىستىق. ءازىل-قالجىڭى جاراسقان دوستارى اعانى «توبىل-تورعاي تورسانى» دەپ اتاپ كەتكەلى قاشان. قانشا جاقسى ادامدارمەن قىزمەتتەس بولدى, ءوزى قانشا جاسقا قامقورلىق جاسادى. قازاق, ورىس, ۋكراين, تاتار دەمەدى, بارىمەن شاي دەسكەن جوق. ەشقايسىنىڭ كەۋدەسىنەن كەرى يتەرمەدى, باۋىرىنا تارتتى, ءۇمىت ارتتى, سىيلاي ءبىلدى, سىيلاسا ءبىلدى. ءالى دە سولاي, كوپۇلتتى وتانىنىڭ, بارشا حالقىنىڭ تىلەگىن تىلەيدى. تۋعان ۇلتىنىڭ ەرتەڭىنە شەكسىز سەنەدى.
حاميتبەك مۇساباەۆ,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
قوستاناي
ءوزىن ءالى سەرگەك سەزىنەتىن تورسان اقساقال كۇندەلىكتى اقپاراتتى قالت جىبەرمەيدى. عۇمىر بويى شارۋاشىلىق ۇيىمداستىرۋشى بولعان سوڭ با, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىن, اسىرەسە, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى وزگەرىستەردى ەرەكشە قاداعالاپ وتىرادى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا بىرجاقتى جۇرگىزىلگەن ىستەن كوشتىڭ جۇگى اۋىپ قالاتىنىن بۇگىن وسى سالانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەر بىلسە ەكەن دەپ وتىرادى. ەگىنمەن قاتار, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس. مال مەن ەگىن ءبىرىن ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرادى, ونىڭ تابيعي جاعىنا كوڭىل اۋدارۋ قاجەت. «قازىرگى كاسىپكەر جىگىتتەر ەگىن مەن مالدىڭ تابيعي تەڭگەرمەشىلىگىنە كوڭىل اۋدارمايدى, ولار نارىقتىڭ سۇرانىسىنا قاراي جۇمىس ىستەيدى. پايداسى قولعا تەز تيەتىن ەگىنگە باسىمدىق بەرەدى. بۇل دۇرىس ەمەس, مال ءوسىرۋ قاتار ءجۇرۋى ءتيىس. سوندا جەردىڭ بەرگەن ريزىعى ءدارى ارقىلى ەمەس, ورگانيكالىق زاتتار ارقىلى وزىنە قايتىپ, قۇنارلانىپ وتىرادى», دەيدى قارت اگرونوم. «اۋدەمجەر جۇرە المايمىن اياعىمنان, ۇستايمىن ەكى قولداپ تاياعىمنان» دەگەن ءاننىڭ كوڭىل تۇكپىرىنەن قوبىز سارىنىنداي گوي-گويى ەستىلگەنىمەن, قاريا بويىن سىلكىپ تاستايدى. بويىن سەرگىتەتىنى – وتانىنا, ەلىنە ادال قىزمەت ەتىپتى, ادالدىقتى تۋ ەتىپ ۇستاپتى.
– زامان وزگەرە بەرەدى, وزگەرمەيتىن ءبىر نارسە بار. ول – ادالدىق! قىزمەتكە ارالاسقان كىسى ەلىنە ادال قىزمەت ىستەۋى ءتيىس. ەل سەنىمىنە مالدانىپ ۇرلىق جاساسا, ونىڭ كۇناسى ارىلمايدى, – دەيدى تورسان اقساقال.
بۇلاي سويلەۋگە ونىڭ تولىق قۇقى جەتەدى, ويتكەنى, كەيىنگى ۇرپاعىنا ۇيالماي ايتار ۇلگىسى كوپ. قازاقتا «تاقىر جەرگە ءشوپ شىقپايدى» دەگەن ءسوز بار. تورسان اعا دا تاقىر جەردەن ەمەس, تەكتى اۋلەتتىڭ پەرزەنتى. اكەسى سالىق نۇرمۇحامبەد ۇلى ءوڭىردەگى العاشقى امبەباپ مەحانيزاتورلاردىڭ ءبىرى بولدى. ول ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا ەكى رەت مايدانعا سۇرانادى. بىراق وبلىس باسشىلىعى وعان برون بەرىپ, مايداننان الىپ قالادى. سەبەبى, ەر-ازاماتتىڭ ءبارى باتىسقا اتتانعان الاساپىران كەزدە تراكتوردى دا, كومبايندى دا جۇرگىزەتىن سالىقتىڭ ءبىر ءوزى بىرنەشە ادامعا تاتيتىن. ۇسكىرىك ايازدا تراكتورى سىنىپ دالادا قالعان سالىق سۋىق ءتيىپ اۋىرىپ, 37 جاسىندا ومىردەن وتەدى. ارتىندا اڭىراپ جارى سارا, شىرىلداپ 7 جاستاعى ۇلى تورسان مەن 3 جاسار قىزى باقىت قالادى.
تەكتى اۋلەتتەن دەيتىنىمىز, تورسان اعانىڭ ارعى اتالارى دەربىسالى بايمۇرات ۇلى مەن ماڭداي بايداۋلەت ۇلى ابىلاي حاننىڭ باتىرلارى بولىپتى دەسەدى. ەكەۋى دە ءانشى, كۇيشى ەكەن. تورساننىڭ اتاسى نۇرمۇحامبەدكە اتالارىنىڭ ونەرى دارىسا كەرەك. سول ونەر تورساننىڭ اكەسى سالىققا دا قونىپتى. ول كۇي تارتقاندا الدىنا ءوزى قولدان جاساعان ورتەكەنى سەكىرتىپ قويادى ەكەن. اكەسىنىڭ ءولىمى تورساننىڭ دا بالالىق شاعىن بىرگە الىپ كەتكەندەي بولدى. كەڭشار توراعاسى ەسمەنتاي مۇستافين شىبىقتان ادام جاساي الماعان سوعىس جىلدارى شىناشاقتاي بالانى ەگىنگە ەسەپشى ەتىپ تاعايىندايدى.
ءسويتىپ, ەڭبەكپەن ەسەيەدى. جەڭىستەن كەيىن اۋىلداعى بەينەت بىردەن سەيىلگەن جوق. سول كەزدە اۋىل بالالارى تەك نانعا ەمەس, بىلىمگە دە اش ەدى. سونىڭ ءبىرى تورسان وقۋدى اۋىل مەكتەپتەرىنەن باستاپ, قوستاناي قالاسىنداعى قازىرگى ى.التىنسارين اتىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا جالعاستىرىپ ءبىلىم الدى. 1955 جىلى الماتىداعى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ اگرونوميا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ونى جاقسى بىتىرگەن سوڭ, تۋعان جەرگە ورالدى. باسشىلار جاس ماماندى قازىرگى قارابالىق اۋدانىنداعى «ورنەك» سوۆحوزىنىڭ №4 بولىمشەسىنە اگرونوم ەتىپ جىبەردى. جاس اگرونوم بولىمشە باسقارۋشىسى ورىنباسار جاقىپوۆ بەرگەن ەكى اتقا كەزەك-كەزەك ءمىنىپ, بولىمشەدەگى ەگىستىك القاپتى ۇزاقتى كۇن ارالاپ, بەس ساۋساعىنداي ءبىلىپ الادى.
ءبىر كۇنى ەگىستىكتى ارالاپ كەلە جاتقاندا قوستاناي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى حاتشىسى اندرەي ءبوروديننىڭ كەزدەسپەسى بار ما. ول جاس ماماننىڭ ەرىنبەي-جالىقپاي ەگىستىكتى ارالاپ جۇرگەنىن كورىپ ريزا بولىپتى. مىنگەن ماشيناسىن توقتاتىپ: «جاس اگرونوم, قالىڭ قالاي؟ بيىل ءار گەكتاردان قانشا تسەنتنەردەن استىق جيناماقسىڭدار؟», دەپ سوزگە تارتىپتى. سوندا تورسان بوگەلمەستەن: «اندرەي ميحايلوۆيچ, ورتا ەسەپپەن گەكتارىنان 15-16 تسەنتنەردى شامالاپ وتىرمىز. ەگەر تاعى ءبىر مارتە جاۋىن جاۋىپ وتسە, 17-18 تسەنتنەردەن الۋعا بولادى!» – دەپتى. جاس جىگىتتىڭ باتىلدىعىنا ريزا بولعان حاتشى اڭگىمەدەن كەيىن قاسىنداعى كومەكشىسىنە بۇرىلىپ: «مىنا جاس اگرونومنىڭ اتى-ءجونىن جانە ءومىربايان-دەرەكتەرىن جازىپ ال! قوستانايعا بارىسىمەن ماعان كورسەتەسىڭ!», – دەپ تاپسىرادى.
سول 1962 جىلى «ورنەك» سوۆحوزى 28 مىڭ گەكتارعا بيداي سەپكەن بولاتىن. ەگىن بىتىك شىقتى. ءار گەكتاردان 17 تسەنتنەردەن استىق جينالدى. وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ا.بورودينگە بەرىلگەن ۋادە ورىندالدى. تورسان سالىق ۇلىنىڭ جۇلدىزى وڭىنان تۋدى. ول قوستانايعا, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى سترۋكوۆتىڭ قابىلداۋىنا شاقىرىلادى.
– ال جولداس نۇرمۇحامبەدوۆ, سىزدەر بيىل استىق جيناۋدان جاقسى كورسەتكىشتەرگە جەتتىڭىزدەر. بۇكىل كورسەتكىشتەرىڭىز, مىنە, مەنىڭ الدىمدا جاتىر. جۇمىستى وسىلاي جاقسى ىستەۋ كەرەك. تۋراسىنا كوشەيىن, وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن اندرەي ميحايلوۆيچ ماعان ءسىزدى جاقىندا اشىلاتىن قاراسۋ اۋدانىنداعى «ماي» سوۆحوزىنا باس اگرونوم ەتىپ جىبەرۋگە نۇسقاۋ بەردى, – دەدى سترۋكوۆ. تورسان سالىق ۇلى سەنىم بىلدىرگەنىنە راحمەت ايتتى.
ول «ماي» سوۆحوزىندا ءۇش جارىم جىل قىزمەت ەتتى. 28 جاسىندا «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. شارۋاشىلىق 60-شى جىلدارى استىق جيناۋ جوسپارىن ۇنەمى اسىرا ورىنداپ وتىردى. وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ا.بورودين ءار كەلگەن سايىن باس اگرونومنىڭ ەڭبەگىنە ءوزىنىڭ ريزالىعىن ءبىلدىرىپ, جىلى پىكىرلەر ايتىپ ءجۇردى. اندرەي بورودين ىسكەرلىگىنە سىرتتاي قانىق بولا باستاعان تورسان نۇرمۇحامەدوۆكە ارقالىق اۋدانىنداعى «مايكوتوۆ» سوۆحوزىنا ديرەكتور بولىپ بارۋدى ۇسىندى. جەردىڭ وي-شۇقىرىن بىلمەيتىندىگىن ايتىپ, جۇرەكسىنگەنمەن, بەتىنە جان قاراتپايتىن ءبىرىنشى حاتشىعا كەلىسىمىن بەردى.
ول 1969 جىلى قاڭتاردا وتباسىن, اناسىن الىپ, قوستانايدان ارقالىق پويىزىنا وتىردى. ءالى ەسىندە, تورسان نۇرمۇحامبەدوۆ پويىزدان تۇسكەن سوڭ, 40 گرادۋستان اساتىن ساقىلداعان ايازدا جول تاڭدامايتىن ماشينا شاقىرتىپ, ارقالىق قالاسىنان «مايكوتوۆ» سوۆحوزىنا زورعا جەتكەن بولاتىن. تورعاي وڭىرىندە قاتارىنان ەكى جىل سۋ تاسىماي, قۋاڭشىلىق بولىپ تۇر ەكەن. تورسان سالىق ۇلى كەلگەننەن كەيىن تابيعاتتىڭ ءوزى دە يىگەندەي, جازىمەن جاڭبىر جاۋدى. سونىڭ ارقاسىندا گەكتارىنا 8 تسەنتنەردەن استىق جينالدى. جاس ديرەكتور ەگىن القابىن ۇلعايتتى, تەحنيكا پاركىن كەڭەيتتى, الەۋمەتتىك جاعدايدى دۇرىستاپ, 20 ءۇي سالدىردى. «مايكوتوۆ» شارۋاشىلىعى اۋداندا كوش باستادى. ىسكەر جاستى وبلىس, اۋدان باسشىلارى قاي جەردە اقساپ تۇرعان شارۋاشىلىق بولسا, سوندا جىبەرەر ەدى. ەندى, ونى ارقالىق اۋدانىنداعى «اڭعار» سوۆحوزىن باسقارۋعا جۇمسادى. تاجىريبەسى تولىسقان ول مۇندا مال شارۋاشىلىعىن دامىتتى. اينالاسى ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە «اڭعار» اۋداننىڭ ماڭدايالدى شارۋاشىلىعىنا اينالىپ شىعا كەلدى.
كەيىنىرەك تورسان سالىق ۇلى تورعاي وبلىسىنىڭ ەڭ شالعايداعى ارتتا قالعان «وستروۆسكي» سوۆحوزىن باسقارۋعا ءوزى سۇرانىپ كەتەدى. شارۋاشىلىقتى ءتورت جىلدا اياعىنان تىك تۇرعىزادى. ول بارعان جىلى شارۋاشىلىق ەسەپ تاسىلىمەن اۋىزسۋ قۇبىرىن سالعىزدى. سول قۇبىر بۇگىنگە دەيىن حالىق يگىلىگىنە جاراپ تۇر. ال 1978 جىلى مۇندا وندىرىستىك نەگىزدەگى مال بورداقىلاۋ كەشەنى ىسكە قوسىلدى. بۇل جەتىستىك رەسپۋبليكاعا تانىلدى. باستامانى تورسان سالىق ۇلىنىڭ ءوزى كوتەرگەن ەدى.
ءبىر كۇنى ماسكەۋدەن شىعاتىن «كسرو-نىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى» دەگەن جۋرنالدى قاراپ وتىرىپ, رەسەيدىڭ كراسنودار ولكەسىندەگى وندىرىستىك مال بورداقىلاۋ كەشەنى سالىنعانى تۋرالى ماقالانى وقىپ شىقتى. دەرەۋ شەشىم قابىلداپ, اۋەلى شارۋاشىلىقتىڭ باس ينجەنەرى باستاعان ءبىر توپ ماماندى سوندا جىبەرىپ, كەشەننىڭ جۇمىس ىستەۋ تاسىلىمەن تانىسىپ قايتۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. ولار مال بورداقىلاۋ تەحنولوگياسى تۋرالى تولىق مالىمەت اكەلدى. مال بورداقىلاۋ كەشەنىن سوۆحوزدىڭ ينجەنەر-تەحنيكتەرى تۇرعىزدى. بۇل سول كەزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن ءىرى وقيعالاردىڭ ءبىرى ەدى. ونى كورۋگە قازاق كسر ۇكىمەتىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى بايكەن ءاشىموۆ كەلدى. ديرەكتورعا ريزا بولىپ, اۋىلعا جاڭا تيپتىك مەكتەپ سالۋعا كومەگىن بەردى. وسىدان كەيىن قازاقستانداعى بىرقاتار اۋداندا «وستروۆسكي» سوۆحوزىنداعى وندىرىستىك نەگىزدەگى مال بورداقىلاۋ كەشەنى سياقتى تسەحتار پايدا بولا باستادى.
مۇنان سوڭ تورسان سالىق ۇلى بۇرىنعى تورعاي وبلىسىنىڭ قيما اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىن, امانگەلدى اۋدانىن باسقاردى. امانگەلدى اۋدانىنا 4 جىل باسشىلىق ەتتى. وسى جىلداردا اۋداندا تورعاي وزەنىنىڭ ارعى بەتىندەگى جەتى سوۆحوزعا باراتىن ۇلكەن كوپىر سالدىردى. حالىق ونى بۇگىنگە دەيىن «تورسانكوپىر» دەپ اتايدى. ول تۋرالى كومپوزيتور قاليبەك دەرىپسالدين مەن بەلگىلى اقىن سەرىكباي وسپانوۆ «تورسانكوپىر» اتتى تاماشا ءان شىعاردى. بۇل ءان ءالى كۇنگە تورعاي وڭىرىندە شىرقالادى. تورسان اعا سول جىلدارى جاڭادان «قاينار» جانە جانگەلدين اتىنداعى سوۆحوزداردىڭ اشىلۋىنا كوپ كۇش-جىگەر جۇمسادى. مال شارۋاشىلىعى دامىدى. ەڭبەگى باعالانىپ ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى. «امانگەلدى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاندى.
تورسان سالىق ۇلىنىڭ قىزمەتتە ۇلكەن ابىرويعا بولەنۋىنە ومىرلىك جارى ءۇمىت مۇساباەۆانىڭ قوسقان ۇلەسى زور. ورتا مەكتەپتەردە 20 جىلعا تاياۋ ديرەكتور بولعان ول ءۇيدىڭ دە, ءتۇزدىڭ دە شارۋاسىن ءبىردەي دوڭگەلەتتى. ۇستازدىق ەڭبەگى لايىقتى باعالانىپ «قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى» اتاعىن يەلەندى. ءۇش قىز, ءبىر ۇل تاربيەلەدى.
كەيدە توبىل-تورعاي – قوس ولكە تورسان اعانىڭ كوز الدىنا قاتار كەلەتىنى بار. ەكى قاسيەتتى وزەن, ءبىرى – سارىارقانىڭ سولتۇستىگىنەن, ءبىرى وڭتۇستىگىنەن باستاۋ الىپ اعادى. تورسان سالىق ۇلى ءۇشىن ەكەۋى دە قىمبات. توبىل بويىندا كەرمەك ءدامى تاڭدايىنان كەتپەيتىن, سوعىس ۇرلاعان بالالىق شاعى ءوتتى, وسىندا ات جالىن تارتىپ ءمىندى. ال تورعايدا ازامات, مامان, بىلىكتى باسشى بولىپ قالىپتاستى, ەڭبەگىمەن ءوزىن تانىتا ءبىلدى, حالقىنا قىزمەت ەتۋدىڭ ونەگەسىن كورسەتتى.
توبىل-تورعاي ونىڭ جۇرەگىندە ولەڭ جولدارىنداي ۇندەسىپ تۇر. توبىل-تورعاي ولكەسى – ءبىرى اكەسىندەي, ءبىرى اناسىنداي تىم ىستىق. ءازىل-قالجىڭى جاراسقان دوستارى اعانى «توبىل-تورعاي تورسانى» دەپ اتاپ كەتكەلى قاشان. قانشا جاقسى ادامدارمەن قىزمەتتەس بولدى, ءوزى قانشا جاسقا قامقورلىق جاسادى. قازاق, ورىس, ۋكراين, تاتار دەمەدى, بارىمەن شاي دەسكەن جوق. ەشقايسىنىڭ كەۋدەسىنەن كەرى يتەرمەدى, باۋىرىنا تارتتى, ءۇمىت ارتتى, سىيلاي ءبىلدى, سىيلاسا ءبىلدى. ءالى دە سولاي, كوپۇلتتى وتانىنىڭ, بارشا حالقىنىڭ تىلەگىن تىلەيدى. تۋعان ۇلتىنىڭ ەرتەڭىنە شەكسىز سەنەدى.
حاميتبەك مۇساباەۆ,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
قوستاناي
سوڭعى جاڭالىقتار
الماتىدا KITF 2026 كورمەسىنە 6 مىڭنان استام ادام قاتىستى
تۋريزم • كەشە
الماتىدا دريفت جاساعان جۇرگىزۋشى قاماۋعا الىندى
وقيعا • كەشە
استانادا ماسا مەن شىبىن-شىركەيگە قارسى كۇرەس كۇشەيتىلدى
ەلوردا • كەشە
الماتىدا وقۋشى قىز مەكتەپكە بالتا الىپ كەلگەن
وقيعا • كەشە
