دارا

ءسىرا, بىزدە جازۋشى كوپ, سۋرەتكەر ساناۋلى. سول ساناۋلى ساڭلاقتىڭ ءبىرى راحىمجان وتارباەۆ ەكەن­دى­گىنە ءدال بۇگىن ەشكىم كۇمان كەلتىرە قوي­ماس. ول جان-جاعىن ونداعان, جۇزدەگەن, ءال­دە مىڭداعان قىم-قۋىت قۇبىلىستار قاۋ­ما­لاعان جارىق دۇنيەنىڭ, وبرازداپ ايتقان­دا, ونىڭ ساحناسىنداعى باس كەيىپكەرى – ادام­زات­تىڭ اقيقاتى مەن اڭىزىن, ارپالىسى مەن الاشاپقىنىن, ايبىنى مەن ايبارىن, ازابى مەن شەرىن اقىل-ويمەن ءورىپ, قيالمەن كەزىپ, قيسىنىن كەلتىرىپ, پسيحولوگيالىق, ءپالسا­پالىق, پوەتيكالىق ورامدارمەن ۇيلەس­تىرە الۋعا جەتكەن جانكەشتى كوركەم تۇلعا. ادەبيەتتەگى ادەتتەگى جازۋ داستۇرلەرىن جايىنا قالدىرىپ, و جاق, بۇ جاعىن وقىس وياتاتىن وي-جۇيەسىنىڭ توبەسىن توتەننەن كورسەتىپ, توگىلدىرە ادىپتەيدى. الدىمدا جاتقان «شىڭعىس حاننىڭ كوز جاسى» كىتابىندا ءدال وسىنداي دارالىق بىردەن بيىكتەپ شىعا كەلەدى. جارتى الەمنىڭ جانىن جاپىراقتاي قالتىر­اتقان, اسپانىن الاي-تۇلەي, اياعى­نىڭ استىنداعىنى استان-كەستەن ەتكەن, ارىس­تانسىعانداردىڭ اياعىن كوكتەن كەلتىر­گەن, قارسى كەلگەندى قان قاقساتقان قاھاننىڭ كوز جاسى... ونى تاقىرىپ ەتۋ راحىمجاننىڭ ويىنا قايدان كەلگەنىن كىم ءبىلسىن. ويلاۋ جۇيە­سى­مەن ءوزىن وتقا دا, سۋعا دا سالىپ جۇرەتىن جازۋشىنىڭ كەز كەلگەن پايىممەن كەلىسىمگە كەلە قويمايتىنى كوپ جاعدايدا كەرەعار كەسەك مىنەزىنەن شىعار. ءجا, سونىمەن, «شىڭعىس حاننىڭ كوز جاسى»... تاعى ءبىر تاڭ اتقان. الشايا قون­عان اق وردانىڭ قاۋسىرما ەسىگى ايقارا اشى­لىپ, ىشتەن ۇلى قاھان شىققان. از عانا قولمەن اڭ قاعىپ شىعۋعا اڭسارى اۋدى. اڭتارىلىپ اسپانعا قاراسا توبەدە اقشا بۇلت... قاشاعان وي ءارى دە, بەرى دە الىپ قاشادى. جاپپاي يمەنگەن, ءيىلىپ-بۇگىلىپ لاببايلاعان قۇجىناعان قۇدايدىڭ قۇلدارىنان جالىعا باستاعان. ءبىرى كەلىپ, ءبىرى كەتىپ جاتادى. قايتا قايىرىلىپ كەلىپ, قايتا قارا كورسەتپەيتىنى بار. قانشاسى ۇمىتىلادى, ەسىندە قالمايدى. دۇنيەنىڭ ءتورت تورابىن ۇڭگىپ بارا جاتقان تۇمەندەرى دە وقتىن-وقتىن قارا ۇزەدى. بىردە دالا, بىردە شاھاردىڭ شاڭىن قاعىپ. بارىنە كوزى جەتپەيدى, كوڭىلىمەن عانا كورەدى. امالى, ايلاسىن جولدايدى. ال اقشا بۇلت... ونىڭ جولى بولەك. توبەسىندە قالماي سىرعىپ وتىرادى. قاسىرەتى كوپ قارا جەردى قاعىپ-سىلكۋگە جىبەرگەن كوك ءتاڭىرىنىڭ پارمەنى. تاڭعۇتتى شاپقاندا بايقاپ ەدى العاش. سودان بەرى ەلۋ جىل. قاشاعان ويدىڭ قاباعى اشىلدى. بۋرحان-حالدۋن تاۋىمەن يىقتاسىپ تۇرعان جوتاعا كەلىپ قالعان ەكەن. سوڭىنداعى قوسىن قيقۋ سالىپتى. الدىندا بۇلتاقتاپ قاشقان تۇلكى. جونىندا قىزىل الاۋ ويناپ, كوز جاۋىن الادى. كوز جاۋىن العان نەنىڭ دە قىزىقتىرمايتىنى, قيقۋ سالدىرمايتىنى جوق. قولىڭا تۇسىرمەي جانىڭ تىنباس. قولىڭا تۇسىرە الماساڭ كۇيىگى جامان. قۋعىنعا اۋەلى قۇماي تازىلاردى سالدىرعان. بۇيىرماپتى. قوس قاپتالدان قوسىلا قۋعان قۇمايلار ىنىنە كەلىپ, كىرىپ كەتكەن تۇلكىنى ۇستاي الماي ساندالىپ قالدى. اكەسىنەن قالعان ءبىر ونەگە. قاسقىر قا­شىپ كىرگەن ءبىر اپاندى قازعاندا ونىڭ ءۇش تاراپ اۋزىنان ءبورى, تۇلكى, قارساق قاشىپ شىق­قانىن ايتقان. – ءسىز قاي اڭنىڭ سوڭىنا ءتۇستىڭىز؟ – دەپ سۇراپ ەدى بۇل. – بالام, مەنىڭ داۋرەنىم ءوتىپ بارادى. سەن قايسىسىن ۇستار ەدىڭ؟ – دەپ ەسۋگەي تيمۋچينگە سىناي قارادى. – قولىمنان كەلسە ءبىر-بىرىنە ۇستاتار ەم! جازۋشى ۇلى قاھاننىڭ ۇلى جورىق­تارىن­دا اكەدەن قالعان سول ونەگەنى ومىرشەڭ ەتكەنىن مەڭزەيدى. جەڭىسكە جەتكىزەر ەڭ مىقتى ءتاسىلى بولعانىن تاڭبالاپ وتىرادى. جالعىز سول ما... ۇلى جورىق الدىندا... تالاي تاڭدى تاڭىرىمەن كۇتىپ قيقۋعا شىدا­ماعان تاۋ مەن تاستىڭ, جازىق پەن ورماننىڭ اڭ اتاۋلىسى تۇمسىق وتە الماس شەگىنە كەلىپ, ۇيلىعىپ قالار. سوندا قوسىننىڭ كەڭ اشىلعان قۇشاعى قاۋسىرىلار. جانىنان بەزگەن جانۋارلاردى توپ-توبىمەن ءبىر جازىق­قا جينار. توپالاڭ سوندا باستالار. راحىم­جان ۇلى قاھاننىڭ اسكەري تاكتيكا­لىق دانالىعىنىڭ الىپپەسىن وسى ارەكەتىنەن اڭعارتادى... قالىڭ تۇمەننەن قارشا بورا­عان قان-قاساپ باستالار. جايشىلىقتا ءبىر-ءبىرىن القىمداپ جاتاتىن اڭ اتاۋلى مىنا جويقىن قىرعىندا ءبىر-ءبىرىن پانا تۇتاتىن قۇبىلىستى ايتىڭىز. قوياننىڭ تۇلكىنىڭ باۋىرىنان شىقپاي قويعانىن كورگەن. اكەسى ەسۋگەيدىڭ قوي قۋعان ءيتتى سول قويعا قوساقتاپ ساباعانى ەسىندە. كەيىن يت قوي-ەشكىگە جۋىمايتىن بولعان. وزگە تۇقىمداستارىن دا ۋاق مالعا جۋىتپايتىن بولىپتى. دوستىق ءار جەردە ەمەس, تار جەردە تۋادى ەكەن... تۇيسىك دەگەنىڭىز, ءتۇپسىز بولار. تۇكپىر-تۇكپىرىنە تۇرەن سالماي ساۋلە تۇسپەيدى وعان. وسىنى جاقسى بىلەتىن راحىمجان ءوزىنىڭ دانالىق تانىمىندا ادەبيەتتىڭ ەڭ قاجەتتى دەتالى – جوعارىداعىداي يا اڭىز, يا اقيقات, بىراق سۇمدىق اسەرى بار كورىنىستەردى كوبىرەك كولدەنەڭ تارتىپ وتىرادى. قيقۋ قايتا ەستىلدى... ءتىلى سالاقتاپ, ساندالىپ قالعان قۇماي تازىلاردى جايىنا قالدىرىپ, قىراننىڭ توماعاسىن سىپىردى. ءۇش كۇندە ءتورت قاسقىر, توعىز تۇلكى العان قاندىكوز. قۇنىعىپ ۇشىپ, قۇيىلىپ تۇسكەنىمەن, امال قانە, ايلاسىن اسىرا المادى. تۇلكىنى تاۋ بوكتەرىنەن قۋدىرىپ شىقتى. قاندىكوز قايتا قۇيىلدى كوكتەن... قاشقان تۇلكى ايلاسىن اسىرىپتى... قىران اتقان جەبەدەي بوپ كوكتەن تاعى سورعا­لادى... قىراندى ءبىرى ەر الدىنا وڭگە­رىپ الىپ­تى. توپشىسى سىنعان... قايران, قاندىكوز... جازۋشى ءتۇپتىڭ-تۇبىندە تاسقا سالساڭ وتەتىن قىلىشتىڭ ءجۇزى دە مايىرىلاتىنىن, نايزانىڭ ۇشى دا قايىرىلاتىنىن, ايبىن­دىنىڭ ايلالىدان جەڭىلەتىنىن يشارالاي ما. باق تايار كەز كەلەدى دەر. كىمگە دە... قاھان ات تىزگىنىن تارتىپ تۇرىپ, اسپان­عا قاراعان. اقشا بۇلت تا ايالداعان ەكەن. كەنەت بۋرحان-حالدۋن تاۋىن ورلەي كوشكەن قارا بۇلتقا كوزى تۇسكەن. ارىستان جالدانىپ, الۋان مۇسىنگە ءتۇسىپ, ءورشىپ كەلەدى ەكەن... قارا بۇلت... تازىلار قىڭسىلادى. قىران ساۋ قاناتىن سابالاپ, شاڭقىلدادى. اقبوز تۇلپار ءىشىن تارتىپ, پىسقىرىنادى. قارا بۇلت تۇيدەك-تۇيدەك توبەگە كەلگەن دە ەدى. ارتى نە بولادى؟ جاڭبىر جاۋا ما, بۇرشاق ۇرا ما... باققا كەلگەن سوققى ما, سور ما. اقشا بۇلتقا جاناسۋى مۇڭ ەكەن, ايبات شەككەندەي كۇركىلىنىڭ كۇشەيۋى قالاي... كەشىكپەدى عوي, اق بۇلت پەن قارا بۇلت جاعالاسا جونەلدى... وسى تۇستا راحىم­جاننىڭ ۇلى قاھاننىڭ جان-دۇنيەسىمەن بارىپ استاساتىن ويىندى ەتى ون بولەك ويى وڭ-سولىڭدى وراپ شىعا كەلەدى.  * * * قۇيرىق-جالى سۇزىلگەن مىڭ سايگ ۇلىك مىڭ تاراپقا باس بەرمەي اعىزىپ بارا جاتىر ەكەن دەيدى... ءومىر-جاھاننىڭ جازيراسىندا ءوزىڭ كەتىپ باراسىڭ. ارتىڭدا قالىڭ قول. تۇمەن-تۇمەن بولىپ باتىسقا قاراي جوڭكىلەدى. بىلگەنى ولار دا ءوزارا قىرقىسىپ جاتقان جۇرت. كوك ءتاڭىرىنىڭ قۇدىرەتىمەن شىڭعىس حاننىڭ ءوزى كەلە جاتقانىن سەزە مە. بىلە مە مۇنىڭ جوقتى بار قىلعانىن, باردى نار قىلعانىن, جانىنداعى نوكەرلەرىنىڭ ءبارىنىڭ اقسۇيەك اتانعانىن, ەسىكتەگى باستارىن تورگە جەتكىزگەنىن. دەمەك, كىمدە-كىم قۇلدىق ۇرىپ قارسى السا, بۇل ونىڭ جانىن ساقتايدى. كەسىم سول... قۇلاعىنا الەم-تاپىرىق داۋىس كەلدى. وڭ تىزەسىنەن ورىن بەرگەن سارىنشاپ. وتىراردىڭ جانىندا مۇنىڭ التى ءجۇز تۇيەگە ارتقان كەرۋەنى تونالىپتى. كەرۋەنباسىنىڭ باسى شابىلعان. ەسى دۇرىس ەل ەلشىنى لاقشا باۋىزدار ما ەدى. جاۋلىق تىلەگەن قاراۋلىق. جوسىقسىز دۇشپاندىق. قۇداي توباسىن ۇمىتقان استامشىلىق. ەندەشە, وتقا وراپ, كۇلگە كومۋ كەرەك. كۇللى الەمنەن زارە-قۇت قالماسىن. ار جاعى بەلگىلى... ياپىراۋ, سوندا قايىر حان باسىن ءيىپ, تىزە بۇكپەدى عوي. سۇر جەبە سۇلاتىپ ءتۇسىرىپ ەدى قايران ەردى. ەندىگى كەزەك بۇقاراعا كەلگەن. دىنمەن دەمالىپ وتىرعان جۇرت. ءامىرى راس, كۇندە قۇلدىق ۇرعانىمەن, باس ءمۇفتيى ناجىمەدەن كۇبىرا توبەسىن دە كورسەتپەگەنى. الدىردى. باسىن يمەدى, تىزەسىن بۇكپەدى. كوك ءتاڭىرىنىڭ دارا جاراتقان قۇدىرەتتى امىرشىسىنەن زارەدەي سەسكەنەتىن ءتۇرى جوق. كوك ءتاڭىرىسىن كوزىنە ىلسە, قانە. اۋزىندا اللاسى عانا. تەك سوعان باس يەدى... مۇنىڭ قۇزىرىنا تۇكىرمەيدى دە. كورسىن ونى. سۇبەدەيگە قارادى. عۇلامانىڭ باسى دومالاپ كەتتى... اتتەڭ... ءتاتتى وتىرىك پەن اششى شىندىق­تىڭ اراسىندا بوسقا كەتكەن ەسىل ەر. قايىر حان دا, عۇلاما دا. شەكسىز بيلىكتىڭ شەرمەندە قىلار جارىق دۇنيەنىڭ شەكەسىنەن شەرتىپ وتىرعان داۋرەنىن قاپەرىنە الىپ پا. قاپ! اتتەڭ!.. ۇلى قاھاننىڭ كوز جاسىنىڭ ءبىر تامشىسى تاعى دا ءمولت ەتكەندەي...  * * * قۇيرىق-جالى سۇزىلگەن مىڭ سايگ ۇلىك مىڭ تاراپقا باس بەرمەي اعىزىپ بارا جاتىر ەكەن دەيدى... شىلبىرى جوق دۇنيەنى شىركوبەلەك اينالدىرىپ, قۇمىن سۋىرىپ, تاسىن ۋاتىپ قۇيىنداعان بولسا دا, اياعى دا جوق, وتكەنى تاريح, بۇگىنى وكىنىش, ەرتەڭى بەلگىسىز ماڭگىلىك-اۋ, وسى. و باستا كىم پايىمداعان ءدال, ءوستىپ. دۇنيەدەگى ايارلىق پەن ىشتارلىق, جاعىمپازدىق پەن ساتقىندىق, قىزعانىش پەن قيانات اناۋسى جاۋ بولىپ جاعادان, مىناۋسى ءبورى بولىپ ەتەكتەن الاتىن, قيلى-قيلى قىرسىق پەن كەسىردىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىرۋ بولمادى ما, بار ماقساتى. جويقىن جورىق. ساۋداكەنتكە بەتتەپ بارا جاتتى. كەزىندە قارسىلىقسىز باس يگەن ەندى كەلىپ, تاۋبەسىنەن جاڭىلىپتى. تۇلەن تۇرتكەن. قاھاننىڭ ۇلى ماقساتى – ەل مەن ەلدى جالعاپ ساۋدا جاساعان, جۇرتقا ءزارۋ قازىنا ارتقان كەرۋەننىڭ جولىن توسپاۋ, دۇشپاندىق تانىتپاۋ, بۇل تىرشىلىك ءنارى داريانى بوگەگەنمەن بىردەي. كىمدە-كىم بۇل قاعيدانى قاساقانا بۇزسا, جازاسى, ءولىم! – دەيتىن پارمەنىنە وپاسىزدىق جاساعان. اكەسى ەسۋگەي ايتقان ەرتەگى ەسىنە تۇسەدى عوي. كوتەرىلە ۇشىپ كەلە جاتقان ءبىر توپ ۇيرەككە جولاي سۇڭقار كەزدەسىپ ءجون سۇرايدى عوي. ولار ايتسا, ءجۇزىپ جۇرگەن كولدەرى ساسىپ كەتكەن, امال جوق الىستاعى سۋى ءمولدىر كولگە ۇشىپ بارادى. «امان تۇرساڭدار, – دەپتى سۇڭقار, – ونى دا ساسىتارسىڭدار». اي استىندا ءالى دە كوپ نارسە وزگەرە قويماس. كەدەيدى باي قىلىپ, قورقاققا قىلىش ۇستاتتى, ساراڭدى ساحي ەتتى, ولىمشىگە ءومىر بەردى. بىراق تۋا ءبىتتى توپاس بولىپ جاراتىلعان ادامعا اقىل كىرگىزە المادىم... ۇلى وكىنىش. قاھاننىڭ كوز جاسىنىڭ ءبىر تامشىسى وسى بولار, ءسىرا...  * * * قۇيرىق-جالى سۇزىلگەن مىڭ سايگ ۇلىك مىڭ تاراپقا باس بەرمەي اعىزىپ بارا جاتىر ەكەن دەيدى... بەزبەن كۇندەردىڭ بەرىدەگىنى بەلدەن باسىپ, ارىداعىنىڭ بەرەكەسىن الىپ, بەبەۋلەگەن جوڭكىلىس. ساناداعى سانسىز ەلەس سارقىلعان جوق. قايسىبىردە ىشتەي ءبىر ويعا بەكىنگەن ەدى-اۋ. ءتورت ۇلى مەن نوياندارىنا جاسىرىن تاپسىرما بەرگەن... ىلكىدە تۇمەن-تۇمەن اسكەردىڭ جاساقتالعان تۇسى. قىتايدان تۇتاس اۋىلدى كوشىرتكەن. قولدارىنان كەلمەيتىن ىسمەرلىكتەرى ءۇشىن. ودان وتاشىلارىن الدىرتتى. قاراقورىمعا پارسى مەن ورىستى, كاۆكاز بەن قىرىم­نان زەرگەرلەر الدىرعان. ودان بۋرحان-حالدۋننىڭ تار قولتىعىن ۇڭگىتكەن. ءىشى كەڭ سارايعا اينالدى. ۇزىنى ءۇش قۇلاش, ەنى قوس قۇلاش التىن تابىت جاساتتى. قوس بۇيىرىندە كاۆكازدان الدىرعان قاۋعا ساقالدار جاز­عان ءسوز ورنەكتەرى. «كوك ءتاڭىرى قولداعان الەم بيلەۋشىسى شىڭعىس حان»: «التىن تابىتىمدى قوزعاساڭدار, اقىر زامان ورنايدى». تابىتتىڭ ءتورت بۇرىشىن تىنتە قاراعاندا تىتىركەنىپ كەتتى. كوك ءتاڭىرىنىڭ پارمەنىمەن جارىق الەمگە كەلىپ, جارتى الەمدى جاپىراقتاي قالتىراتقان جان يەسىنە اقىر سوڭىندا بۇيىرعانى وسى عانا ما؟! ارينە, سولاي. راحىمجان ەشقاشان ەشكىم وزگەرتە المايتىن وسى قاتال زاڭدىلىقتى ەسكە سالادى. ەندى جارىق دۇنيەگە ۇلى قاھان بولىپ كەلگەن وسى جان يەسى جارىق دۇنيەدەن نەنى ىزدەدى, نەنى كوكسەدى, جارتى الەمنىڭ قاققاندا قانىن, سوققاندا ءسولىن العان, قۇدايدان وزگەگە جاراتىلىسى ءسىرا, ماڭگى قۇپيا قالار قۇبىلىس تۋرالى راحىم­جاننىڭ ايتپاعى, ىزدەپ تاپقانى نە؟ اۋەلى, مەنىڭشە, ۇلى قاھاندى راحىمجان ادامزاتتىڭ اقىلعا شاقىرعان كوك ءتاڭىرى­نىڭ ادامى دەپ پايىمدايدى. تۋما قۇدىرەت, تۇڭعيىق قۋات, دەپ. ونى راحىمجان سويلەتسە: «مەن, ۇلى قاھان, جەر بەتىندە تۇتاس مەملەكەت قۇرسام دەدىم. وسى ماق­ساتتا قانشاما قايراتىمدى سارىقتىم. ءتوزىمىمدى تاۋىستىم. ءدىندى سىيلادىم. «ەكى پەندەنىڭ سەنىمىنە قيانات قىلمادىم. باعىنعاننىڭ باسىن قادىرلەدىم. شاھارىن قيراتپادىم, مال ءوسىرسىن, باقشا سالسىن, اڭ اۋلاسىن دەدىم. مەن ات تۇياعىم جەتكەن جەردە قاتىگەزدىك قالدى ما؟ الدە ىزگىلىك ءدانىن سەپتىم بە؟». دۇنيەنى بولاشاقتا قارا كۇش ەمەس, اسىلى, اقىل بيلەر»... بۇل ءسوزدى كىم ۇقتى, كىم ءتۇسىندى؟ قايسىسى اقىلعا كەلدى؟ تۇك بىتىرمەگەن كۇندە تۇركىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ءۇش ءجۇز جىلعا قامتاماسىز ەتىپ كەتكەنىن كىمدەرى مويىندار؟ بىلمەيدى. ءسىرا, كوز جاسىنىڭ ءبىر تامشىسى سول بولار.  * * * قۇيرىق-جالى سۇزىلگەن مىڭ سايگ ۇلىك مىڭ تاراپقا باس بەرمەي اعىزىپ بارا جاتىر ەكەن دەيدى... ارتىنا مويىن بۇرۋعا مۇرشا بەرەر ەمەس. ەلبەڭدەگەن ەلەستەن... كويلەك-دامبالىن كەرگىلەپ, جاعالاۋدا شاباق ءسۇزىپ تۇرعان وڭشەڭ جاس وركەن بالالاردىڭ اراسىنان ءوزىن كوردى. ەندى, مىنە, سول جاعالاۋعا جەز ساقالى جەلمەن ويناپ كەلىپ تۇر. تانىماي تۇر-اۋ. مەن باياعى جاعا­­لاۋ­دا شاباق سۇزەتىن تەمۋچينمىن عوي, ەسۋ­گەي باھا­دۇردىڭ ۇلى, دەپ بار داۋىسىمەن جار سا­لىپ كوردى. ەستىگەن, ەلەڭدەگەن ەشكىم جوق. ارعى بەتتە اناسى اعاراڭدايدى. وزەننەن ءوتىپ بارايىن دەسە, «اسىقپا ۇلىم, سوڭىڭدى سايلاپ كەل» – دەيتىندەي اناسى. سوڭىڭدى سايلاپ كەل!.. سايلاعاندا... راحىمجان ۇلى قاھاننىڭ وتكەن-كەتكەن كۇندەرىنىڭ سالاۋاتى مەن كەلەر كۇندەردىڭ قاناعاتىن سانامالاسا: جوشى اۋلەتىنىڭ ەنشىسىندە التاي مەن سارىارقانىڭ سايىن دالاسى, كۇللى قىپشاق ۇلىسى, سيىردىڭ بۇيرەگىندەي بولشەك-بولشەك ورىس كنيازدىكتەرى, بارلىق باتىس ەۆروپا. شاعاتايدا تۇركىستان مەن اۋعان جۇرتى, حينبۋستان, پارسى مەن كاۆكاز تاۋى. ۇگەدەيدە اتاجۇرت, جوڭعار مەن شىعىس تۇركىستان. تولە نايماندار مەن تاڭعۇت­تاردى, تسزين مەملەكەتىن يەلەنگەن. جاپون ارالدارى, سولتۇستىك مۇزدى مۇحيت, تىنىق مۇحيتقا جەتۋ كەلەر كۇننىڭ ەنشىسى بولار... وزەننەن وتپەك ەدى... ەلەسى تۇسكىردى قاراشى... تاي-تالاس تا باياعى. جەبە مەن سۇبەدەيدىڭ قوس تۇمەنى كاۆكاز تاۋىنا تابان تىرەپ, تاۋلىقتار تال­قان­دالىپ, قىپشاقتار ەدىل وزەنىنە شەگىنىپ... ۇلى قاھاننىڭ قابىرعاسىن كۇيەۋ بالاسى تۋگاگۇلدىڭ پارسىنىڭ باي شاھارىن شاۋىپتى دەگەن حابار قان قاقساتىپ جىبەرگەن. ونەرلىلەرىن قولدان قىرىپتى نالەتى. قاي شاھارعا قىرعىن سالساڭدار دا ونەرلى ادامدارىنا, شايىر مەن ءپال­سا­پا­شىعا, جىلناماشى, عالىم مەن قارۋ سوعۋ­شىعا قول كوتەرمەڭدەر دەگەن جارلىعى قايدا! جانىن الىڭدار, دەگەن كۇيەۋ بالا­نىڭ. ونەر – بولاشاققا تۇسەر ساۋلە. ۇلى قاھان ونەردى ادامزاتتىڭ اقيقاتىنا جەت­كىزەر جالعىز جول دەپ تە ۇققان شىعار... وتىراردى ويرانداعاندا, تاۋ بولىپ ۇيىلگەن سانسىز كىتاپتى سۇبەدەيگە ورتەت­پەي, سايرامعا شىعار جولداعى بيىك توبە­نىڭ باسىنا توقسان اربامەن توعىز كۇن ارەڭ تاۋىسقان. قويما جاساتىپ, جەل تيمەيتىن­دەي, سۋ شايا المايتىنداي ەتىپ جاسىرمادى ما... راحىمجان شىعارماسىنىڭ كونتسەپتۋال­دىق جەتىستىگى – كومپوزيتسيالىق قۇرىلى­مىندا. وقيعالارى ءبىر-بىرىمەن شەبەر ۇيلەسىم تاۋىپ, ۇرشىقتاي ءۇيىرىلىپ, ءون-بويىڭداعى وزىڭە بەيمالىم ويلار وقىس ويانىپ كەتىپ جاتادى. ۇلى قاھاننىڭ بەتىن جاس جۋدى... كۇن ساۋلەسى ءوشىپ بارادى. جىلناماشى تۇرىك قايدا ءجۇر. اماناتى... بۇل كەتكەن سوڭ... اسپان استىن داڭ قىلعان اتاعى الىسقا كەتەر. ءبىرى ماقتانىش تۇتار. ءبىرى قانىشەر دەر. ءبارىبىر مۇنىڭ رۋحى مۇقالماس. ويتكەنى, ول ماڭگىلىك جالعىز اتتى جولاۋشى... قۇيرىق-جالى سۇزىلگەن سايگ ۇلىكتەر قايدا كەتكەن؟! مىڭ قۇمىرسقا مىڭ تاراپتان وزىنە قاراي قۇجىناپ كەلە جاتقانى نەسى؟.. كوك ءتاڭىرىنىڭ جەر بەتىنە جىبەرگەن جان يەسى, جارتى الەمدى الاقانىندا ويناتقان, ۇلان-عايىر ۇلى دالادا ءوزدى-ءوزى قىرقىسىپ جاتاتىن ۇساق-تۇيەك ۇلىستاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ەتەك-جەڭى كەڭ ەل ەتكەن, تۇقىم-تۇياعى قازاق دەگەن حالىقتىڭ قاسيەتتى حاندارىنا اينالعان ۇلى قاھان اجالى قارا بۇلتتى قاق جارىپ شىققان نايزاعايدىڭ ءبىر بۇتاعىنىڭ سوققىسىنا قۇلاپ تۇسكەنىن كورمەيسىڭدەر مە! بۇل ەندى جازۋشىنىڭ كوز جاسى, ءسىرا... راحىمجاننىڭ «شىڭعىس حاننىڭ كوز جاسى» كىتابىنا بىرنەشە تاڭداۋلى اڭگىمەلەرى دە ەنگەن. ءومىر شىندىعى مەن كوركەم شىندىق وزگەشە ورىلگەن, ءبىر-بىرىمەن بىتە قايناسقان, ايتارى اياعىنا دەيىن اقيقاتىمەن جەتەلەپ, بوياۋى مەن ناقىشى بىرلەسىپ, كوركەم بيىگىنە ءبىر جەرى ب ۇلىنبەي, بۇكىل قاسيەتىمەن ءبۇتىن جەتكەن دۇنيەلەر. قاي-قايسى دا شاعىن. سول شاعىن اڭگىمەلەردە قازاق جانىنىڭ تابيعي قۇبىلىستارىن قۇلاقتان كىرىپ, بويدى الار, قۇنارلى دا, قۋاقى تىلمەن قۇمارىڭدى قاندىرىپ ايتا بىلگەن. «التىن بالىق», «نوبەلدەن قالعان مۇرا» اڭگىمەلەرىن وقىعاندا اڭعالدىققا كۇلە وتىرىپ, جوسىق­سىزدىق پەن پاتۋاسىزدىعىنا جانىڭ كۇڭىرە­نىپ كەتەدى. وقىپ بىتكەن سوڭ «ويپى­راي» وسى ءبىز كىمبىز, ەرتەڭ كىم بولامىز, بولامىز با, بولمايمىز با؟ – دەگەن سۇراپىل سۇراقتان ويلانامىز دا وتىرامىز. راحىمجاننىڭ «ساتقىن» اڭگىمەسى –  الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىككە ىشكى قارسىلىقتىڭ اقيقات كورىنىسى. ول قارسىلىق, قوعامنان كوڭىل قالىپ كەتۋ سياقتى قاۋىپتى كەساپاتتان ەسكەرتەدى. ر.وتارباەۆتىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ اڭگىمە جانرىنا جاڭعىرتۋ اكەلگەن, جازىلۋى جاعىنان الەمدىك كوركەم مادەنيەتپەن ۇندەسەتىن دۇنيەلەرى جان-جاقتى تالداۋ, مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعان شىعار­مالاردى ناسيحاتتاۋدا ماقالا كولەمىنىڭ شەگىنەن اسپاۋعا بايلانىستى ايىز قاندىرا ايتۋدى الداعى كۇندەرگە قالدىرۋعا تۋرا كەلەدى. ال قازىر ايتارىمىز, ر.وتارباەۆتىڭ «شىڭعىس حاننىڭ كوز جاسى» كىتابى – بۇگىنگى تاڭدا قالىڭ توپتان قارا ءۇزىپ دارا شىعاتىن, ياعني, ادە­بيەتى­مىزدىڭ ەڭ مارتەبەلى سىيلىعىنا بىردەن-ءبىر لايىق كورنەكتى كوركەم دۇنيە. نەسىپبەك داۋتاي ۇلى, جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق الاش ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى