كەندى التايدىڭ كەرەمەتتەرى

مۋزەيدىڭ ءمانىن اشىپ تۇر وسكەمەننىڭ ولكەتانۋ مۋزەيى وزىنە نازار اۋدارارلىقتاي وتە قىزىقتى. وتكەندە جۇڭعو جۇرتىنان كەلگەن ءبىر توپ تۋريست تامسانىپ كەتتى. وسىنداعى دۇنيەلەردى ورايىن تاۋىپ ناسيحاتتاي الماي جاتقان سياقتىمىز. ايتپەسە, مۇندا ميلليونداعان جىلدار بۇرىن­عى توپىراق قىرتىستارىنىڭ ءتۇزىلۋى­نەن باستاپ ءححى عاسىرعا دەيىنگى ءتۇرلى ءداۋىردىڭ كۋاسى جيناقتالعان. ونىڭ ىشىندە ارحەولوگيالىق مۇرالار­دان كەندى التايدىڭ قويناۋىن­داعى مينەرالدى شيكىزاتتارعا دەيىن بار. ايتالىق, بۇرىن كەلگەندە باي­قاماپ­پىز, مۋزەيدە مامونتتىڭ ەتىنە دەيىن ساقتالىپ تۇر ەكەن. مامونت قايدا, ءبىز قايدا؟ ارادا قانشا­ما داۋىرلەر الماستى. بىراق عايىپتان تايىپ ءزىلدىڭ (مامونتتى «ءزىل» دەپ تە اتايدى) كەسەك ەتى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتىپ وتىر. مۋزەي ستەندتەرىنىڭ «ءتۇسىن­دىرۋىن­شە», جەر تاريحىنىڭ 2-1 ميل­ليون جىل بۇرىنعى انتروپوگەن كەزەڭى ادامنىڭ پايدا بولۋى مەن ونىڭ دامۋىن جاريا ەتتى. وسى كەزەڭدە التاي تاۋ­لارى بىرنەشە رەت قاتتى كوتەرۋلەردى وتكەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە, وسى زامانعا ءتان بيىك تاۋلى جەر بەدەرى قالىپتاستى. اۋا رايىنىڭ سۋى بيىك تاۋلى اۋدانداردى مۇز باسۋى­نا اكەلىپ سوقتى. كليماتتىڭ ءۇش رەت وزگەرۋى (دىمقىل, جىلى, سۋىق) جانۋار­­لاردىڭ ءبىر تۇرلەرىن باسقا­لارى الماستىرۋىنا ىقپالىن تيگىزدى. تروپيكتىكتەر قىرىلىپ, ولاردىڭ ورنىنا پوليارلىق جانە دالالىق جانۋارلار تارادى. ياعني, بۇل كەزەڭدە قۇرلىقتا ءىرى جانۋارلاردان مامونت, جۇندەس مۇيىزتۇمسىق, ۇلكەنمۇيىزدى بۇعى مەكەندەگەن ەكەن. جالپى, مامونتتاردىڭ قالدىق­تارى وسكەمەننىڭ ءوز ىرگەسىنەن كوپتەپ تابىلعان. اسىرەسە, ءزىلدىڭ ازۋ تىستەرىنىڭ باي جيىنتىعى كەزدەسەدى. 1948-1949 جىلدارى ابلاكەتكا سەلوسىنداعى قۇمنان قازىپ الىنعان مامونتتىڭ ازۋ تىستەرى, 1970 جىلى گلۋبوكوە كەنتىنىڭ شەتىندەگى قۇم قازىندىلارىنان الىنعان تروگەنتەري ءپىلىنىڭ ءتىسى, سونداي-اق, 1974 جىلى پراپورششيكوۆو اۋدانىنداعى ەرتىس جاعالاۋىنان تابىلعان مامونتتىڭ ازۋى تاڭعال­دىرادى. سول جىلى بىسترۋحا وزەنىنىڭ جاعاسىنان دا ءزىلدىڭ ازۋ تىستەرى تابىلىپتى. 1966 جىلى شەمونايحا اۋدا­نى ۆىدريحا اۋىلىنىڭ ماڭىنان تابىلعان مامونتتىڭ الدىڭعى اياعى­نىڭ جىلىگى جارتى تۇيەدەي بولىپ, مۋزەيدە ساقتالىپ تۇر. ءۇلبى وزەنىنىڭ جاعا­سىنداعى قۇمنان قازىپ الىنعان مامونتتىڭ مويىن ومىرتقالارى مەن كەسەك ەتىنىڭ بۇزىلماي بۇگىنگە جەتۋى دە جاراتىلىستىڭ عاجايىپ جۇمباعى. سونداي-اق, وسى ءداۋىردىڭ تاعى ءبىر جادىگەرلەرى – بيزوننىڭ مويىن ومىرتقاسى, مۇيىزتۇمسىقتىڭ ارعى اتالارى – حيلوتەريدىڭ جىلىگى مەن كۇرەك تىستەرى, كونە بالىقتار مەن ءوسىم­دىكتەردىڭ تاڭبالارى, مولليۋس­كالاردىڭ تاسقا اينالعان قابىر­شىقتارى, اعاشتىڭ تاسقا اينالعان بولىگى, دينوزاۆر جۇمىرتقاسى قابى­عى­نىڭ سىنىقتارى ادامنىڭ وي-سانا­سىن سوناۋ ەستە جوق ەسكى دۇنيەنىڭ ەۆوليۋ­تسيالىق دامۋىنا جەتەلەيدى. دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان» وسكەمەن