ورەلى كوش ءورىستى كەڭەيتەدى

(«ەت­نوس­تىق كوشى-قون: بۇگىن جانە ەر­تەڭ». «ەگەمەن قا­­زاق­­ستان», 15.07.2016 ج.) قازىرگى زاماندا كوشى-قون ماسەلەسى الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي-قوعامدىق, مادەني دامۋىنا, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي اسەر ەتە باستاعاندىقتان, جاھاندىق وزەكتى پروبلەماعا اينالۋدا. جىلدار بويى ەۋروپا ەلدەرىنە قونىستانعان ميگرانتتاردىڭ ۇرپاقتارى ءوسىپ-ءونىپ, سول ەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, مادەنيەتىنە قاتەر توندىرۋدە. بۇعان قوسا, سوڭعى كەزدەردەگى زاڭسىز ميگرانتتار اعىنى بۇل قۇبىلىستى ۋشىقتىرا تۇسۋدە. سوندىقتان دا, كوشى-قون ماسەلەسى كوپ ەلدەردىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ قاتارىنان ورىن الۋدا. سونىمەن قاتار, حالقىنىڭ سانى ارتىپ وتىرعان مەملەكەتتەر (قىتاي, ءۇندىستان, بان­گلا­دەش, پاكىستان, ت.ب.) دە الەمگە ميگراتسيالىق قاتەر توندىرۋدە. قى­تايدىڭ جان-جاققا تاراپ جاتقان قىتايلىقتارعا جاردەم ەتەتىن «حۋاتسياولىق» سايا­ساتى الەم­گە بەلگىلى. سونداي-اق, ءۇندىستان ۇكىمەتى جاقىن جىلدارى 50 ملن.-نان استام ۇندىلىكتەردى الەمگە تاراتۋ ساياساتىن قولعا الىپ, بارشا ەلدەرمەن ۆيزالىق جەڭىلدىكتەر جاساسۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزۋدى باستادى. ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى دامىتۋ, قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ مەن ءتول مادەنيەتتى ساقتاۋدا مەملەكەت قۇراۋشى ەتنوستىڭ اسا ماڭىزدىلىعىن ەسكەرگەن مەملەكەتتەر (گەرمانيا, يزرايل, پول­شا, رەسەي جانە ت.ب.) شەتەلدەر­دەگى ءوز قانداستارىن ەلگە تار­تۋدى تابىستى تۇردە جۇزەگە اسى­رۋدا. شەتەل جۇمىسشىلارى مەن گاستاربايتەرلەرىنەن گورى ءوز وتانىنا ورالعان قانداستاردى قابىلداپ, وقىتىپ ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن ۇلتتىق مۇددەلەرگە تولىعىمەن جاۋاپ بەرەتىنى بارشاعا ءمالىم. الەمدە قالىپتاسقان وسىنداي حال-احۋال جاعدايىندا جەرى مول, حالقىنىڭ سانى شاعىن قا­زاق­ستاننىڭ مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋ, قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋ, مادەنيەتىن دامىتۋدا كەشەندى يگى شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ, شەتەلدەردە جۇرگەن قازاق قانداستارىمىزدى تاريحي وتانىنا قونىستاندىرۋ بويىنشا جۇرگىزگەن ەلباسىنىڭ الىستى بولجايتىن كورەگەن سايا­ساتىن تولىعىمەن ىسكە اسىرۋ – قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك مەكەمەلەرى ءۇشىن باستى مىندەت بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە دۇنيە ءجۇزى قازاقتارى قاۋ­ىمداستىعى توراعاسىنىڭ  ورىنباسا­رى س.بالعاباەۆ كوتەر­گەن («ەت­نوس­تىق كوشى-قون: بۇگىن جانە ەر­تەڭ». «ەگەمەن قا­­زاق­­ستان», 15.07.2016 ج.) قا­زاق­­­ستان ۇكىمەتىنىڭ كوشى-قون بو­ي­ىن­شا قابىلداعان زاڭ­دىق وزگە­رىس­تەرىندەگى ەتنوستىق قونىس­تان­­دىرۋ ەرەجەلەرى بويىنشا جىبە­رىلگەن ولقىلىقتار كوڭىل اۋدا­رار­لىق. 2011 جىلى قابىلدانعان «حا­لىق­تىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭ­نىڭ 2016 جىلعى 6 ساۋىردەگى رە­داكتسياسى بويىنشا شەتەلدەر­دەگى قانداستارىمىز ەلگە ورالۋ ءۇشىن بىرقاتار قۇجاتتاردى, سو­نىڭ ىشىندە, سوتتالماعاندىعى جونىندەگى انىقتامانى دا تاپسىرۋى قاجەت. سوتتالعانى, سوتتال­ماعاندىعى تۋرالى انىقتا­ما ەلدەگى قاۋىپسىزدىك پەن تىنىش­تىقتى ساقتاۋدىڭ مۇددەلەرىنە جاۋاپ بەرەتىندىكتەن بۇل تالاپ ورىندى دەپ ويلايمىز. ايتىلعان ماقالادا ەكىن­شى ماسەلەدە ازاماتتىقتى الۋ­دىڭ قيىندىقتارىن جەڭىلدە­تۋ­دىڭ ناقتى جولى – قازاق قانداس­تارىمىزدى ەلگە كەلگەن كۇننەن باستاپ تۇرۋ تۋرالى كۋالىكپەن (ۆيد نا جيتەلستۆو) قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. ال ازامات­تىق بەرۋ تۋرالى قازاقستان رەس­پۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جار­لىعى جاريالانعان سوڭ قانداس­تارىمىز بۇرىنعى كەلگەن ەلىنىڭ ازاماتتىعىنان شىققانى جونىندەگى انىقتامانى وتىز كۇن ىشىندە اكەلمەسە, اكىمشىلىك جازاعا تارتىلۋى وزەككە تەپكەنمەن بىردەي. سەبەبى, ازاماتتىقتان شىعارۋ ءتارتىبى ءار ەلدىڭ ءوز ىشكى زاڭنامالارى شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى, وعان باسقا ەل قول سۇعا المايدى. سونىمەن بىرگە, كەيبىر كورشىلەس ەلدەر (وزبەكستان, ءتا­جىك­ستان) قازاقستانعا تۇراقتى تۇرۋ­عا بارا جاتقان قازاقتاردىڭ ءۇي-جايلارى مەن م ۇلىكتەرىن ساتقىز­باي, ماجبۇرلەپ تەگىن يەلەنۋدە. وسىنداي قيىندىقتاردان ءوتىپ, وتا­نىنا ورالعان قانداس­تارى­مىز­دى اكىمشىلىك جازاعا تارتۋ «جى­عىل­عان ۇستىنە جۇدىرىق» بولادى. قانداستارىمىزدىڭ وتانىنا ورالۋىنا قيىندىق تۋعىزىپ وتىرعان ءۇشىنشى جاعداي, شە­تەل­دەگى قازاق جاستارىنىڭ ەلىمىزدە جوعارى ءبىلىم الا الماۋى. س.بال­عاباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى دايىنداپ جاتقان جوعارى وقۋ ورىندارىنا قابىلداۋداعى تيپتىك ەرەجەنىڭ جاڭا جوباسى بويىنشا شەتەلدەردەگى قازاق جاستارى ءۇشىن بۇرىن بولىنگەن كۆوتا مەن دايىندىق كۋرستارى جويىلدى. الايدا, وزگە ەلدەردىڭ جاس­تارىنا ءبىلىم بەرگەننەن گورى ءوز ۇلتىنىڭ ۇلاندارىن تاربيەلەۋدىڭ مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋعا, ەلدى وركەندەتۋگە, قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋگە جانە ءتول مادەنيەتتى ساقتاپ, ءوسىپ-ونۋگە باعا جەتپەس ۇلەس قوساتىنىن بىلگەن وركەنيەتتى ەلدەردىڭ بارلىعى بۇل سالادا كۇش جۇمىلدىرىپ, جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. تۇياق مۇرات ۇلى, ساياساتتانۋشى