تاۋەلسىزدىك قارساڭىندا وتاندىق تاريح عىلىمىندا كاسىبي تۇرعىدان جەتىلگەن, عىلىمي وي-ءورىسى كەڭ, قۇندىلىق تالعامدارى انىق بىرقاتار تاريحشى عالىمدار شوعىرى بولدى, سولاردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى مامبەت قويگەلديەۆ ەكەنى تولاسسىز. بۇلاي دەيتىنىمىز, م.قويگەلديەۆتىڭ وتاندىق تاريح عىلىمىنا اكەلگەن جاڭالىقتارى ونىڭ تاڭداعان تاقىرىپتارىمەن, زەرتتەگەن ماسەلەلەرىمەن ايشىقتالادى. بۇل ونىڭ زەرتتەۋ ۇستانىمدارى, قورىتىندى تۇجىرىمدارىنىڭ عىلىميلىعى جانە پراكتيكالىق قۇندىلىقتارىنىڭ بيىكتىگىنەن بايقالادى. عىلىمي كريتەريلەردىڭ قاي-قايسىمەن ولشەسەڭىز دە عالىمدىق بيىك دەڭگەيى ءبىلىنىپ تۇرادى. بۇل, ارينە, عالىمنىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمىن قالىپتاستىرۋداعى جاۋاپكەرشىلىگى مەن جانكەشتى ەڭبەكقورلىعىنىڭ دا كورىنىسى. ولاي بولسا, سيپاتتامامىزدىڭ ناقتى دالەلدەرىن كەلتىرىپ كورەيىك.
الدىمەن عالىمنىڭ جاريالاعان عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنىڭ ەڭ ماڭىزدىلارىن مىسالعا كەلتىرسەك: «الاش قوزعالىسى» (الماتى: «سانات». – 1995, 368 ب.); «الاش قوزعالىسى» (الماتى: «مەكتەپ». وڭدەلىپ تولىقتىرىلعان نۇسقاسى, ءبىرىنشى توم. – 2008, 480 ب.); «جەتىسۋداعى رەسەي بيلىگى ء/حىح ع.-1917 ج./» (استانا: «ەلوردا». 2004, 216 ب.); «ۇلتتىق ساياسي ەليتا» (الماتى: «جالىن». -2004, 400 ب.); «ستالينيزم ي رەپرەسسي ۆ كازاحستانە 1920-1940-ح گودوۆ» (الماتى, 2009, 400 س.); «قازاق ەلى: ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ جولىنداعى كۇرەس ء/حىح ع. – ءححى ع. باسى/» (الماتى: «ءداۋىر». – 2014, 432 ب.), ت.ب. وسى مونوگرافيالاردان مامبەت قۇلجاباي ۇلىنىڭ نەگىزگى زەرتتەۋ حرونولوگياسىنىڭ ءحىح عاسىردان قازىرگە دەيىنگى مەزگىلدى قامتىپ جاتقانىن بايقايمىز. ال زەرتتەۋ نىسانى – قازاق تاريحىنداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرگە, ۇلت تاعدىرىنا ساياتىن ساياسي, الەۋمەتتىك جانە مادەني پروبلەمالار مەن قازاق قوعامىنىڭ رەسەي, كەڭەستىك بيلىكپەن كۇردەلى بايلانىستارى.
سوڭعى ەكى عاسىردا قازاق تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى قوعامدىق وي-سانا مەن قوزعالىس, تاۋەلسىزدىك يدەياسى مەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى بولعانىن, ونىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كورىنىسى – الاش يدەياسى مەن الاش قوزعالىسى ەكەنىن م.قويگەلديەۆتىڭ اتالعان مونوگرافيالارىنان بىلدىك, ءتۇسىندىك. عالىمنىڭ ءبىزدى قاتتى قىزىقتىراتىنى دا, سۇيىندىرگەنى دە ونىڭ وسىنداي اسا كۇردەلى ءارى وزەكتى تاقىرىپتاردى زەرتتەۋگە تاۋەلسىزدىكتىڭ الدىندا بارعانى. كاسىبي تاريحشىلار جاقسى تۇسىنەدى, مۇنداي ماڭىزدى دا كۇردەلى ماسەلەنى زەرتتەۋگە, ءاسىرەسە, سول زاماندا بارۋدىڭ ءوزى – زەرتتەۋشىنىڭ كاسىبي دايىندىق دەڭگەيى مەن ۇلتىنا دەگەن ۇلكەن ءسۇيىسپەنشىلىگىن بىلدىرەتىن باتىلدىق.
مامبەت قۇلجاباي ۇلى جامبىل وبلىسى, شۋ اۋدانى, ماساق-اقتوبە اۋىلىندا (بۇرىنعى «كوممۋنيزم» سوۆحوزى) قاراپايىم شارۋانىڭ وتباسىندا ومىرگە كەلگەن. 1962 جىلى قازاق ورتا مەكتەبىن ءبىتىرىپ, سوۆحوزدا ەكى جىل مەحانيزاتور بولىپ ەڭبەك ەتكەن. 1964 جىلى ج.بالاساعۇن اتىنداعى قىرعىز ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, وقۋدى 1968 جىلى تاريحشى ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ, شۋ اۋدانىنداعى ق.ساتباەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپكە ورنالاسىپ, تاريح, ورىس ءتىلى جانە ادەبيەت پاندەرىنەن ءدارىس بەردى. 1971 جىلى جامبىل وبلىستىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا عىلىمي قىزمەتكەر, ودان جامبىل جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىبى تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋشى بولىپ ىستەدى. 1974-1977 جىلدارى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىدى. 1978 جىلى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن قورعايدى. 1982-1989 جىلدارى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاقستاننىڭ جاڭا جانە قازىرگى زامان تاريحى» كافەدراسىندا دوتسەنت, پروفەسسور, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 1989-1991 جىلدارى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى پارتيا تاريحى ينستيتۋتىندا اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ زەرتتەۋمەن شۇعىلدانادى. مىنە, بۇل م.قۇلجاباي ۇلىنىڭ تاۋەلسىزدىككە دەيىن باسىپ وتكەن قوعامدىق قىزمەت جولى. مۇنى عالىمنىڭ ءومىرى مەن عىلىمي قوعامدىق قىزمەتىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى دەپ قاراۋعا دا بولادى. اۋىل بالاسىنىڭ ءوسۋ جولى قاشاندا ونىڭ دارىنى مەن ەڭبەكقورلىعىنا تىكەلەي بايلانىستى بولاتىنى بەلگىلى.
مەنىڭ «ءسىز الاش تاقىرىبىنا قالاي باردىڭىز؟» دەگەن ساۋالىما ماكەڭ: «مەن 1989 جىلى پارتيا تاريحى ينستيتۋتىنا جۇمىسقا شاقىرىلدىم. الاشتى اقتاۋ باستالىپ كەتكەن كەز ەدى, ماعان الاششىلارعا قاتىستى قولجازبالاردى وقىپ, باسپاعا دايىنداۋ مىندەتى جۇكتەلدى. سونىمەن, مەنى ورىنبور ارحيۆىنە جىبەرىپ, «جاندارم قورىنداعى» («قۇپيا پوليتسيا قورى») «قازاق» گازەتى رەداكتسياسىنىڭ قىزمەتى جونىندەگى قۇجاتتاردى جيناپ كەلۋ مىندەتىن تاپسىردى. سوندا مەن جولبارىستىڭ ىزىنە تۇسكەندەي بولدىم. سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى دە قۇجات قاراۋعا رۇقسات الىپ, كۇزەتشىنىڭ قاسىندا وتىرىپ مۇراعاتتاردى اقتاردىم. «قازاق» گازەتى ارقىلى كەڭەستىك بيلىكتىڭ حالقىمىزعا جاساعان ۇلكەن ادىلەتسىزدىگىن بايقادىم, پارتيانىڭ ساياساتىنا كۇمانداندىم. ورىنبوردان قايتاردا پويىزداعى پلاتسكارت ۆاگوننىڭ ءۇشىنشى قاباتىنان ارەڭ ورىن الىپ جايعاستىم, قازاققا جاسالعان قياناتتى ويلاپ اعىل-تەگىل جىلادىم. 1990 جىلى قازاق كسر جوعارى كەڭەسى «سوۆەتتىك رەفورمالارعا قاتىستى 20-30-جىلدارى پارتيا, ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىن قايتا قاراۋ كوميسسياسى» قۇرىلدى, مەن سوعان مۇشە بولدىم, كوميسسيا ارقىلى كگب-نىڭ ارحيۆىنە كىرۋگە مۇمكىندىك الدىم, بۇل جۇمىستى قازىرگە دەيىن جالعاستىرىپ كەلەمىن, – دەگەن ەدى.
مامبەت قۇلجاباي ۇلى ءوزىنىڭ قاجىرلى دا جەمىستى ەڭبەگىمەن الاشتانۋ عىلىمىنىڭ ىرگەسىن قالاستى. سونداي-اق, وسى رەتتە ول ءوزى دە الاش ىلىمدەرىمەن جەتىلدى, كەمەلدەنە ءتۇستى, الاش ەليتاسىنىڭ يدەيالارىمەن مولىنان سۋسىندادى دەپ ايتا الامىن. م.قويگەلديەۆتىڭ بويىنداعى قايراتكەرلىك قاسيەتتەر, اتاپ ايتقاندا, ۇلت تاعدىرىنا الاڭداۋ, عىلىمي اعارتۋشىلىق, قوعامدىق وي-سانانى جاڭعىرتۋ بويىنشا جاساپ جۇرگەن جۇمىستارى, كەزىندەگى الاششىلاردىڭ جاڭا بەينەسىن سومداعانداي اسەر ەتەدى ادامعا. ايگىلى حاسان ورالتايدىڭ «ءاي, مامبەت, سەن كەڭەستىك مەكتەپتە وقىماعان ادام سياقتىسىڭ», دەگەن ءسوزى وسىنداي تاريحي ساباقتاستىقتى مەڭزەسە كەرەك دەپ ويلايمىن.
عالىم سوڭعى جىلدارى الاش يدەياسىنىڭ تاريحي قاينارى مەن كەيىنگى ساباقتاستىق ماسەلەسىن تەرەڭ زەرتتەپ كەلەدى. بۇل تاقىرىپتا ونىڭ جازعان «جەتىسۋداعى رەسەي بيلىگى», «ۇلتتىق ساياسي ەليتا» جانە «قازاق ەلى: ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ جولىنداعى كۇرەس ء/حىح ع. – ءححى ع. باسى/», «ستالينيزم ي رەپرەسسي ۆ كازاحستانە 1920-1940-ح گودوۆ» اتتى ەڭبەكتەرىنىڭ عىلىمي جانە پراكتيكالىق قۇندىلىعىن اتاپ ايتۋعا ءتيىسپىز.
تاريحي ەڭبەكتەردىڭ عىلىميلىعىن كورسەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى – سەنىمدى دەرەك كوزدەرى. زەرتتەۋگە جازبا دەرەكتەردى, مۇراعات قۇجاتتارىن پايدالانۋ وتە ماڭىزدى. بىراق مۇراعات جازبالارى رەسمي بيلىكتىڭ ەركىمەن حاتتالعان دۇنيەلەر بولعاندىقتان, وندا قوعامدىق ءومىردىڭ شىنايى بولمىسى كورىنىس تابا بەرمەيدى. سوندىقتان, وتكەن عاسىردا الەمدىك تاريح عىلىمىندا «ايتىلعان تاريح» دەيتىن دەرەك جيناۋ ءادىسى پايدا بولعان ەدى. تاريح عىلىمىنىڭ وسى ءبىر جاڭا سالاسىن م.قويگەلديەۆ وتاندىق تاريح عىلىمىندا قولدانىسقا ەنگىزدى. ارينە, شەتەلدىك عىلىمداعى ءادىستى سول كۇيىندە كوشىرىپ اكەلگەن جوق, ونى قازاقتىڭ تاريحي, مادەني ەرەكشەلىگىنە, حالقىمىزدىڭ تاريح ايتۋ داستۇرىنە سايكەستەندىرىپ, ادىستەمەسىن جازىپ قولدانىسقا ەنگىزدى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن دايارلانعان «ايتىلعان تاريح» وقۋ قۇرالى (الماتى: «ءداستۇر». – 2015, 240 ب.) وقۋ پروتسەسىندە قولدانىسقا ەندى, قر ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە «ايتىلعان تاريح قورى» ومىرگە كەلدى. ال دەرەك جيناۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارى م.قويگەلديەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قانات جايىپ, كەڭەستىك بيلىك كەزىندەگى قاراپايىم حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن مالىمەت بەرەتىن دەرەكتەردى زاماناۋي تەحنولوگيامەن جازىپ, جيناپ, جارىققا شىعارىپ كەلەدى. مىنە, بۇل سياقتى ەڭبەكتەر وتاندىق تاريحناماعا قوسىلعان تىڭ دەرەك كوزى رەتىندە اتالۋعا لايىق.
م.قۇلجاباي ۇلى عىلىمي زەرتتەۋ مەن ءبىلىم بەرۋدى, مامان دايارلاۋدى ۇشتاستىرىپ كەلە جاتقان عالىم. ول 1971 جىلدان بەرى ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم جۇيەسىندە جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمي زەرتتەۋدى قاتار الىپ كەلەدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاقستاننىڭ جاڭا جانە قازىرگى زامان تاريحى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارىنىڭ بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاقستان تاريحى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. ونىڭ ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنداعى بەلسەندى قىزمەتى تاۋەلسىزدىك كەزەڭىنە سايكەس كەلدى. مۇنى عالىمنىڭ قوعامدىق عىلىمي قىزمەتىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى دەپ قاراستىرۋعا بولادى.
مامبەت قۇلجاباي ۇلى 1994 جىلى «قازاق دەموكراتيالىق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قوعامدىق ساياسي قىزمەتى ء(حىح-حح ع.باسى)» تاقىرىبىندا تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن ابىرويمەن قورعادى. سونىمەن, ول قوعامدا جەتەكشى تاريحشى عالىم رەتىندە تانىلدى. سول ءبىر وتپەلى كەزەڭدە تاريح عىلىمىنىڭ اتقارار قىزمەتى وتە ماڭىزدى ەدى. قازاقستان تاريحىن وقىتۋ مەن زەرتتەۋدىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىن, تيپتىك باعدارلامالارىن, جاڭا وقۋلىقتار دايىنداۋ سياقتى ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن جۇمىستاردىڭ سالماعى ماكەڭ سياقتى جەتەكشى پەداگوگتەرگە جۇكتەلدى. م.قويگەلديەۆ وسى مەزگىلدە قوعامدىق سۇرانىسقا ساي, ارىپتەستەرىمەن بىرگە, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان تاريح ءپانىن وقىتۋدىڭ تيپتىك باعدارلامالارىن, وقۋ قۇرالدارىن جانە جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ 10 جانە 11 سىنىپتارىنا ارنالعان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىقتارىن جازدى, ماماندار دايىندادى. ونىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن قازىرگە دەيىن 5 عىلىم دوكتورى, 30-عا تارتا عىلىم كانديداتى جانە 2 PhD دوكتورى عىلىمي دارەجەلەرىن قورعادى, الاشتانۋ جانە ايتىلعان تاريح عىلىمي باعىتتارىنىڭ قازاقستاندىق مەكتەبى قالىپتاستى.
ول 2002-2006 جىلدارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقاردى. وسى جىلدارى ماكەڭ «قازاقستان تاريحىنىڭ» بەس تومدىعىن جازۋدى جالعاستىرىپ, «قازاق مەملەكەتتىلىگى تاريحىن» زەرتتەۋ سياقتى ىرگەلى دە وزەكتى تاقىرىپتاردى زەرتتەۋ ءىسىن قولعا الدى.
ماكەڭ ەلباسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا جۇرگىزىلگەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا ايانباي اتسالىستى. ول وسى باعدارلاما بويىنشا قۇرىلعان قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەسى جانە ونىڭ «تاريح جانە ەتنوگرافيا» سەكتسياسىنىڭ توراعاسى رەتىندە جۇمىس جاساپ, «يستوريا كازاحستانا ۆ رۋسسكيح يستوچنيكاح», «يستوريا كازاحستانا ۆ زاپادنىح يستوچنيكاح», «تاريح – ادامزات اقىل-ويىنىڭ قازىناسى» جانە «قىتاي جىلنامالارىنداعى قازاق تاريحىنىڭ دەرەكتەرى» اتتى كوپتومدىق سەريالىق باسىلىمداردى دايارلاۋ ىسىنە جەتەكشىلىك جاسادى. ونىڭ ۇسىنىسى جانە جەتەكشىلىگىمەن 5 كىتاپتان تۇراتىن «الاش قوزعالىسى. دۆيجەنيە الاش. قۇجاتتار مەن ماتەريالدار جيناعى» (2004-2008) جانە 12 تومدىق «قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى» (2007-2008) قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە باسپادان شىقتى.
مامبەت قۇلجاباي ۇلى ءوزىنىڭ قىرىق جىلدان استام ۇستازدىق جانە عالىمدىق ومىرىندە 10-نان استام مونوگرافيا (كەيبىرەۋلەرىن باسقالارمەن بىرلەسىپ جازعان), 450-دەن استام عىلىمي-تانىمدىق ماقالا جاريالادى. ول ءوزىنىڭ وسىنداي قوماقتى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا پروفەسسور, قر ۇعا-نىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى اتاعىن الدى. ەلگە كەڭىنەن تانىلعان كورنەكتى عالىمعا اينالدى.
بۇگىندە جەتپىستىڭ بيىگىنە كوتەرىلگەن م.قويگەلديەۆتىڭ ۇزاق جىلداردان بەرگى عىلىمي-پەداگوگيكالىق ەڭبەگى بيلىك, بۇقارالىق ۇيىمدار, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتار تاراپىنان ەسكەرىلىپ, لايىقتى باعاسىن الدى. اتاپ ايتقاندا, «قر جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى» (2012 ج.) اتاعىمەن, «پاراسات» وردەنىمەن (2013 ج.) ماراپاتتالدى. ءا.بوكەيحانوۆ, م.شوقاي اتىنداعى سىيلىقتارعا يە بولدى. سونداي-اق, حالىقارالىق سوكرات سىيلىعىمەن (وكسفورد, ۇلىبريتانيا, 2007), امەريكالىق بيوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ التىن مەدالىمەن (2009), «حالىقارالىق مادەنيەت كونۆەنتسياسى» ۇيىمىنىڭ «حالىقارالىق بەيبىتشىلىك سىيلىعىمەن» (2010) ماراپاتتالدى. ماكەڭە رەسپۋبليكامىزدىڭ جانە شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى اتاعى دا بەرىلدى. قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, سەمەي قارجى-ەكونوميكالىق ينستيتۋتى جانە ۆەنا قالاسىنىڭ حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتى قۇرمەتتى پروفەسسورى (2007) اتاعىن بەردى. ومىردە ەتكەن ەڭبەكتىڭ لايىقتى باعالانعانى ءبىر عانيبەت عوي.
عالىمنىڭ حالقىنا بەرەتىنى ءالى كوپ, ونىڭ ەڭ قۇندى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى ەندى دۇنيەگە كەلەدى دەپ سەنەمىز.
لايىم, اللا وعان سارقىلماس قۋات, ۇزاق عۇمىر بەرگەي!
ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
الماتى
تاۋەلسىزدىك قارساڭىندا وتاندىق تاريح عىلىمىندا كاسىبي تۇرعىدان جەتىلگەن, عىلىمي وي-ءورىسى كەڭ, قۇندىلىق تالعامدارى انىق بىرقاتار تاريحشى عالىمدار شوعىرى بولدى, سولاردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى مامبەت قويگەلديەۆ ەكەنى تولاسسىز. بۇلاي دەيتىنىمىز, م.قويگەلديەۆتىڭ وتاندىق تاريح عىلىمىنا اكەلگەن جاڭالىقتارى ونىڭ تاڭداعان تاقىرىپتارىمەن, زەرتتەگەن ماسەلەلەرىمەن ايشىقتالادى. بۇل ونىڭ زەرتتەۋ ۇستانىمدارى, قورىتىندى تۇجىرىمدارىنىڭ عىلىميلىعى جانە پراكتيكالىق قۇندىلىقتارىنىڭ بيىكتىگىنەن بايقالادى. عىلىمي كريتەريلەردىڭ قاي-قايسىمەن ولشەسەڭىز دە عالىمدىق بيىك دەڭگەيى ءبىلىنىپ تۇرادى. بۇل, ارينە, عالىمنىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمىن قالىپتاستىرۋداعى جاۋاپكەرشىلىگى مەن جانكەشتى ەڭبەكقورلىعىنىڭ دا كورىنىسى. ولاي بولسا, سيپاتتامامىزدىڭ ناقتى دالەلدەرىن كەلتىرىپ كورەيىك.
الدىمەن عالىمنىڭ جاريالاعان عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنىڭ ەڭ ماڭىزدىلارىن مىسالعا كەلتىرسەك: «الاش قوزعالىسى» (الماتى: «سانات». – 1995, 368 ب.); «الاش قوزعالىسى» (الماتى: «مەكتەپ». وڭدەلىپ تولىقتىرىلعان نۇسقاسى, ءبىرىنشى توم. – 2008, 480 ب.); «جەتىسۋداعى رەسەي بيلىگى ء/حىح ع.-1917 ج./» (استانا: «ەلوردا». 2004, 216 ب.); «ۇلتتىق ساياسي ەليتا» (الماتى: «جالىن». -2004, 400 ب.); «ستالينيزم ي رەپرەسسي ۆ كازاحستانە 1920-1940-ح گودوۆ» (الماتى, 2009, 400 س.); «قازاق ەلى: ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ جولىنداعى كۇرەس ء/حىح ع. – ءححى ع. باسى/» (الماتى: «ءداۋىر». – 2014, 432 ب.), ت.ب. وسى مونوگرافيالاردان مامبەت قۇلجاباي ۇلىنىڭ نەگىزگى زەرتتەۋ حرونولوگياسىنىڭ ءحىح عاسىردان قازىرگە دەيىنگى مەزگىلدى قامتىپ جاتقانىن بايقايمىز. ال زەرتتەۋ نىسانى – قازاق تاريحىنداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرگە, ۇلت تاعدىرىنا ساياتىن ساياسي, الەۋمەتتىك جانە مادەني پروبلەمالار مەن قازاق قوعامىنىڭ رەسەي, كەڭەستىك بيلىكپەن كۇردەلى بايلانىستارى.
سوڭعى ەكى عاسىردا قازاق تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى قوعامدىق وي-سانا مەن قوزعالىس, تاۋەلسىزدىك يدەياسى مەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى بولعانىن, ونىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كورىنىسى – الاش يدەياسى مەن الاش قوزعالىسى ەكەنىن م.قويگەلديەۆتىڭ اتالعان مونوگرافيالارىنان بىلدىك, ءتۇسىندىك. عالىمنىڭ ءبىزدى قاتتى قىزىقتىراتىنى دا, سۇيىندىرگەنى دە ونىڭ وسىنداي اسا كۇردەلى ءارى وزەكتى تاقىرىپتاردى زەرتتەۋگە تاۋەلسىزدىكتىڭ الدىندا بارعانى. كاسىبي تاريحشىلار جاقسى تۇسىنەدى, مۇنداي ماڭىزدى دا كۇردەلى ماسەلەنى زەرتتەۋگە, ءاسىرەسە, سول زاماندا بارۋدىڭ ءوزى – زەرتتەۋشىنىڭ كاسىبي دايىندىق دەڭگەيى مەن ۇلتىنا دەگەن ۇلكەن ءسۇيىسپەنشىلىگىن بىلدىرەتىن باتىلدىق.
مامبەت قۇلجاباي ۇلى جامبىل وبلىسى, شۋ اۋدانى, ماساق-اقتوبە اۋىلىندا (بۇرىنعى «كوممۋنيزم» سوۆحوزى) قاراپايىم شارۋانىڭ وتباسىندا ومىرگە كەلگەن. 1962 جىلى قازاق ورتا مەكتەبىن ءبىتىرىپ, سوۆحوزدا ەكى جىل مەحانيزاتور بولىپ ەڭبەك ەتكەن. 1964 جىلى ج.بالاساعۇن اتىنداعى قىرعىز ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, وقۋدى 1968 جىلى تاريحشى ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ, شۋ اۋدانىنداعى ق.ساتباەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپكە ورنالاسىپ, تاريح, ورىس ءتىلى جانە ادەبيەت پاندەرىنەن ءدارىس بەردى. 1971 جىلى جامبىل وبلىستىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا عىلىمي قىزمەتكەر, ودان جامبىل جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىبى تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋشى بولىپ ىستەدى. 1974-1977 جىلدارى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىدى. 1978 جىلى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن قورعايدى. 1982-1989 جىلدارى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاقستاننىڭ جاڭا جانە قازىرگى زامان تاريحى» كافەدراسىندا دوتسەنت, پروفەسسور, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 1989-1991 جىلدارى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى پارتيا تاريحى ينستيتۋتىندا اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ زەرتتەۋمەن شۇعىلدانادى. مىنە, بۇل م.قۇلجاباي ۇلىنىڭ تاۋەلسىزدىككە دەيىن باسىپ وتكەن قوعامدىق قىزمەت جولى. مۇنى عالىمنىڭ ءومىرى مەن عىلىمي قوعامدىق قىزمەتىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى دەپ قاراۋعا دا بولادى. اۋىل بالاسىنىڭ ءوسۋ جولى قاشاندا ونىڭ دارىنى مەن ەڭبەكقورلىعىنا تىكەلەي بايلانىستى بولاتىنى بەلگىلى.
مەنىڭ «ءسىز الاش تاقىرىبىنا قالاي باردىڭىز؟» دەگەن ساۋالىما ماكەڭ: «مەن 1989 جىلى پارتيا تاريحى ينستيتۋتىنا جۇمىسقا شاقىرىلدىم. الاشتى اقتاۋ باستالىپ كەتكەن كەز ەدى, ماعان الاششىلارعا قاتىستى قولجازبالاردى وقىپ, باسپاعا دايىنداۋ مىندەتى جۇكتەلدى. سونىمەن, مەنى ورىنبور ارحيۆىنە جىبەرىپ, «جاندارم قورىنداعى» («قۇپيا پوليتسيا قورى») «قازاق» گازەتى رەداكتسياسىنىڭ قىزمەتى جونىندەگى قۇجاتتاردى جيناپ كەلۋ مىندەتىن تاپسىردى. سوندا مەن جولبارىستىڭ ىزىنە تۇسكەندەي بولدىم. سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى دە قۇجات قاراۋعا رۇقسات الىپ, كۇزەتشىنىڭ قاسىندا وتىرىپ مۇراعاتتاردى اقتاردىم. «قازاق» گازەتى ارقىلى كەڭەستىك بيلىكتىڭ حالقىمىزعا جاساعان ۇلكەن ادىلەتسىزدىگىن بايقادىم, پارتيانىڭ ساياساتىنا كۇمانداندىم. ورىنبوردان قايتاردا پويىزداعى پلاتسكارت ۆاگوننىڭ ءۇشىنشى قاباتىنان ارەڭ ورىن الىپ جايعاستىم, قازاققا جاسالعان قياناتتى ويلاپ اعىل-تەگىل جىلادىم. 1990 جىلى قازاق كسر جوعارى كەڭەسى «سوۆەتتىك رەفورمالارعا قاتىستى 20-30-جىلدارى پارتيا, ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىن قايتا قاراۋ كوميسسياسى» قۇرىلدى, مەن سوعان مۇشە بولدىم, كوميسسيا ارقىلى كگب-نىڭ ارحيۆىنە كىرۋگە مۇمكىندىك الدىم, بۇل جۇمىستى قازىرگە دەيىن جالعاستىرىپ كەلەمىن, – دەگەن ەدى.
مامبەت قۇلجاباي ۇلى ءوزىنىڭ قاجىرلى دا جەمىستى ەڭبەگىمەن الاشتانۋ عىلىمىنىڭ ىرگەسىن قالاستى. سونداي-اق, وسى رەتتە ول ءوزى دە الاش ىلىمدەرىمەن جەتىلدى, كەمەلدەنە ءتۇستى, الاش ەليتاسىنىڭ يدەيالارىمەن مولىنان سۋسىندادى دەپ ايتا الامىن. م.قويگەلديەۆتىڭ بويىنداعى قايراتكەرلىك قاسيەتتەر, اتاپ ايتقاندا, ۇلت تاعدىرىنا الاڭداۋ, عىلىمي اعارتۋشىلىق, قوعامدىق وي-سانانى جاڭعىرتۋ بويىنشا جاساپ جۇرگەن جۇمىستارى, كەزىندەگى الاششىلاردىڭ جاڭا بەينەسىن سومداعانداي اسەر ەتەدى ادامعا. ايگىلى حاسان ورالتايدىڭ «ءاي, مامبەت, سەن كەڭەستىك مەكتەپتە وقىماعان ادام سياقتىسىڭ», دەگەن ءسوزى وسىنداي تاريحي ساباقتاستىقتى مەڭزەسە كەرەك دەپ ويلايمىن.
عالىم سوڭعى جىلدارى الاش يدەياسىنىڭ تاريحي قاينارى مەن كەيىنگى ساباقتاستىق ماسەلەسىن تەرەڭ زەرتتەپ كەلەدى. بۇل تاقىرىپتا ونىڭ جازعان «جەتىسۋداعى رەسەي بيلىگى», «ۇلتتىق ساياسي ەليتا» جانە «قازاق ەلى: ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ جولىنداعى كۇرەس ء/حىح ع. – ءححى ع. باسى/», «ستالينيزم ي رەپرەسسي ۆ كازاحستانە 1920-1940-ح گودوۆ» اتتى ەڭبەكتەرىنىڭ عىلىمي جانە پراكتيكالىق قۇندىلىعىن اتاپ ايتۋعا ءتيىسپىز.
تاريحي ەڭبەكتەردىڭ عىلىميلىعىن كورسەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى – سەنىمدى دەرەك كوزدەرى. زەرتتەۋگە جازبا دەرەكتەردى, مۇراعات قۇجاتتارىن پايدالانۋ وتە ماڭىزدى. بىراق مۇراعات جازبالارى رەسمي بيلىكتىڭ ەركىمەن حاتتالعان دۇنيەلەر بولعاندىقتان, وندا قوعامدىق ءومىردىڭ شىنايى بولمىسى كورىنىس تابا بەرمەيدى. سوندىقتان, وتكەن عاسىردا الەمدىك تاريح عىلىمىندا «ايتىلعان تاريح» دەيتىن دەرەك جيناۋ ءادىسى پايدا بولعان ەدى. تاريح عىلىمىنىڭ وسى ءبىر جاڭا سالاسىن م.قويگەلديەۆ وتاندىق تاريح عىلىمىندا قولدانىسقا ەنگىزدى. ارينە, شەتەلدىك عىلىمداعى ءادىستى سول كۇيىندە كوشىرىپ اكەلگەن جوق, ونى قازاقتىڭ تاريحي, مادەني ەرەكشەلىگىنە, حالقىمىزدىڭ تاريح ايتۋ داستۇرىنە سايكەستەندىرىپ, ادىستەمەسىن جازىپ قولدانىسقا ەنگىزدى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن دايارلانعان «ايتىلعان تاريح» وقۋ قۇرالى (الماتى: «ءداستۇر». – 2015, 240 ب.) وقۋ پروتسەسىندە قولدانىسقا ەندى, قر ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە «ايتىلعان تاريح قورى» ومىرگە كەلدى. ال دەرەك جيناۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارى م.قويگەلديەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قانات جايىپ, كەڭەستىك بيلىك كەزىندەگى قاراپايىم حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن مالىمەت بەرەتىن دەرەكتەردى زاماناۋي تەحنولوگيامەن جازىپ, جيناپ, جارىققا شىعارىپ كەلەدى. مىنە, بۇل سياقتى ەڭبەكتەر وتاندىق تاريحناماعا قوسىلعان تىڭ دەرەك كوزى رەتىندە اتالۋعا لايىق.
م.قۇلجاباي ۇلى عىلىمي زەرتتەۋ مەن ءبىلىم بەرۋدى, مامان دايارلاۋدى ۇشتاستىرىپ كەلە جاتقان عالىم. ول 1971 جىلدان بەرى ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم جۇيەسىندە جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمي زەرتتەۋدى قاتار الىپ كەلەدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاقستاننىڭ جاڭا جانە قازىرگى زامان تاريحى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارىنىڭ بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاقستان تاريحى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. ونىڭ ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنداعى بەلسەندى قىزمەتى تاۋەلسىزدىك كەزەڭىنە سايكەس كەلدى. مۇنى عالىمنىڭ قوعامدىق عىلىمي قىزمەتىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى دەپ قاراستىرۋعا بولادى.
مامبەت قۇلجاباي ۇلى 1994 جىلى «قازاق دەموكراتيالىق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قوعامدىق ساياسي قىزمەتى ء(حىح-حح ع.باسى)» تاقىرىبىندا تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن ابىرويمەن قورعادى. سونىمەن, ول قوعامدا جەتەكشى تاريحشى عالىم رەتىندە تانىلدى. سول ءبىر وتپەلى كەزەڭدە تاريح عىلىمىنىڭ اتقارار قىزمەتى وتە ماڭىزدى ەدى. قازاقستان تاريحىن وقىتۋ مەن زەرتتەۋدىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىن, تيپتىك باعدارلامالارىن, جاڭا وقۋلىقتار دايىنداۋ سياقتى ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن جۇمىستاردىڭ سالماعى ماكەڭ سياقتى جەتەكشى پەداگوگتەرگە جۇكتەلدى. م.قويگەلديەۆ وسى مەزگىلدە قوعامدىق سۇرانىسقا ساي, ارىپتەستەرىمەن بىرگە, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان تاريح ءپانىن وقىتۋدىڭ تيپتىك باعدارلامالارىن, وقۋ قۇرالدارىن جانە جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ 10 جانە 11 سىنىپتارىنا ارنالعان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىقتارىن جازدى, ماماندار دايىندادى. ونىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن قازىرگە دەيىن 5 عىلىم دوكتورى, 30-عا تارتا عىلىم كانديداتى جانە 2 PhD دوكتورى عىلىمي دارەجەلەرىن قورعادى, الاشتانۋ جانە ايتىلعان تاريح عىلىمي باعىتتارىنىڭ قازاقستاندىق مەكتەبى قالىپتاستى.
ول 2002-2006 جىلدارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقاردى. وسى جىلدارى ماكەڭ «قازاقستان تاريحىنىڭ» بەس تومدىعىن جازۋدى جالعاستىرىپ, «قازاق مەملەكەتتىلىگى تاريحىن» زەرتتەۋ سياقتى ىرگەلى دە وزەكتى تاقىرىپتاردى زەرتتەۋ ءىسىن قولعا الدى.
ماكەڭ ەلباسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا جۇرگىزىلگەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا ايانباي اتسالىستى. ول وسى باعدارلاما بويىنشا قۇرىلعان قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەسى جانە ونىڭ «تاريح جانە ەتنوگرافيا» سەكتسياسىنىڭ توراعاسى رەتىندە جۇمىس جاساپ, «يستوريا كازاحستانا ۆ رۋسسكيح يستوچنيكاح», «يستوريا كازاحستانا ۆ زاپادنىح يستوچنيكاح», «تاريح – ادامزات اقىل-ويىنىڭ قازىناسى» جانە «قىتاي جىلنامالارىنداعى قازاق تاريحىنىڭ دەرەكتەرى» اتتى كوپتومدىق سەريالىق باسىلىمداردى دايارلاۋ ىسىنە جەتەكشىلىك جاسادى. ونىڭ ۇسىنىسى جانە جەتەكشىلىگىمەن 5 كىتاپتان تۇراتىن «الاش قوزعالىسى. دۆيجەنيە الاش. قۇجاتتار مەن ماتەريالدار جيناعى» (2004-2008) جانە 12 تومدىق «قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى» (2007-2008) قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە باسپادان شىقتى.
مامبەت قۇلجاباي ۇلى ءوزىنىڭ قىرىق جىلدان استام ۇستازدىق جانە عالىمدىق ومىرىندە 10-نان استام مونوگرافيا (كەيبىرەۋلەرىن باسقالارمەن بىرلەسىپ جازعان), 450-دەن استام عىلىمي-تانىمدىق ماقالا جاريالادى. ول ءوزىنىڭ وسىنداي قوماقتى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا پروفەسسور, قر ۇعا-نىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى اتاعىن الدى. ەلگە كەڭىنەن تانىلعان كورنەكتى عالىمعا اينالدى.
بۇگىندە جەتپىستىڭ بيىگىنە كوتەرىلگەن م.قويگەلديەۆتىڭ ۇزاق جىلداردان بەرگى عىلىمي-پەداگوگيكالىق ەڭبەگى بيلىك, بۇقارالىق ۇيىمدار, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتار تاراپىنان ەسكەرىلىپ, لايىقتى باعاسىن الدى. اتاپ ايتقاندا, «قر جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى» (2012 ج.) اتاعىمەن, «پاراسات» وردەنىمەن (2013 ج.) ماراپاتتالدى. ءا.بوكەيحانوۆ, م.شوقاي اتىنداعى سىيلىقتارعا يە بولدى. سونداي-اق, حالىقارالىق سوكرات سىيلىعىمەن (وكسفورد, ۇلىبريتانيا, 2007), امەريكالىق بيوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ التىن مەدالىمەن (2009), «حالىقارالىق مادەنيەت كونۆەنتسياسى» ۇيىمىنىڭ «حالىقارالىق بەيبىتشىلىك سىيلىعىمەن» (2010) ماراپاتتالدى. ماكەڭە رەسپۋبليكامىزدىڭ جانە شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى اتاعى دا بەرىلدى. قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, سەمەي قارجى-ەكونوميكالىق ينستيتۋتى جانە ۆەنا قالاسىنىڭ حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتى قۇرمەتتى پروفەسسورى (2007) اتاعىن بەردى. ومىردە ەتكەن ەڭبەكتىڭ لايىقتى باعالانعانى ءبىر عانيبەت عوي.
عالىمنىڭ حالقىنا بەرەتىنى ءالى كوپ, ونىڭ ەڭ قۇندى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى ەندى دۇنيەگە كەلەدى دەپ سەنەمىز.
لايىم, اللا وعان سارقىلماس قۋات, ۇزاق عۇمىر بەرگەي!
ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
الماتى
سوڭعى جاڭالىقتار
اتىراۋدا مەكتەپ وقۋشىسىن اۆتوبۋس قاعىپ كەتتى
وقيعا • بۇگىن, 10:53
شىمكەنتتە اكىمدىكتەن 10 ملن تەڭگە بوپسالاعان بلوگەر سوتتالدى
وقيعا • بۇگىن, 10:21
فەدەرالدى جازا: اقش-تا ەڭ اۋىر قىلمىس جاساعانداردى گازبەن تۇنشىقتىرۋى مۇمكىن
الەم • بۇگىن, 10:08
سولتۇستىكتە جەل كۇشەيىپ, وڭتۇستىكتە كۇن ىسيدى: 25 ساۋىرگە ارنالعان اۋا رايى بولجامى
اۋا رايى • بۇگىن, 09:24
بۇگىن 1 دوللاردى قانشا تەڭگەگە ساتىپ الۋعا بولادى؟
قارجى • بۇگىن, 09:04
الماتىدا KITF 2026 كورمەسىنە 6 مىڭنان استام ادام قاتىستى
تۋريزم • كەشە
الماتىدا دريفت جاساعان جۇرگىزۋشى قاماۋعا الىندى
وقيعا • كەشە
