قازاق راديوسىنا – 95 جىل
جازۋ ۇستەلىنەن بوساسام جان قالاعان الىستاعى قالامگەر دوستارمەن جۇزدەسۋدى اڭساپ, جولعا ءجيى شىعاتىن ادەتىم بار. ىشكى جان-دۇنيەمدەگى رۋحاني اڭسارىم 2014 جىلى مەنى ماسكەۋگە تاعى دا الىپ باردى. اۋەجايدان تۇسكەن سوڭ, بارار جەرىمە جەتۋ ءۇشىن جەڭىل كولىككە وتىرىپ جايعاسقان سوڭ, قىمبات ۋاقىتتى قالاي ۇنەمدەپ, كوپتەن كورمەگەن دوستارىممەن جۇزدەسۋدىڭ جوسپارىن قۇرا باستاعانىم سول ەدى, ويىمدى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ: «اۆتوبيوگرافياسى», – دەپ ساڭقىلداي شىققان داۋىس ءبولىپ جىبەردى. كۇلاق تۇرسەم, سويلەپ تۇرعان راديو. تاڭ قالدىم. كۇنىنە ماسكەۋدى ءجۇز اينالىپ, رەسەي استاناسىنىڭ كەلىمدى-كەتىمدى قوناقتارىن قالاعان جەرىنە جەتكىزۋدى بىلەتىن كولىك جۇرگىزۋشىسىنە,
– مىناۋ قاي راديو؟ – دەپپىن.
– راديو روسسي عوي, – دەيدى ول دا بايىپپەن.
– مەن ۇلى دالا ەلىنەن كەلدىم, مىناۋ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كىتابى جەلىسىندە ازىرلەنگەن حابار عوي. بۇل كىتاپتا قازاقستاننىڭ قازىرگى تاريحىنىڭ اسا كۇردەلى دە جارقىن ساتتەرى جان-جاقتى باياندالادى. تاۋەلسىز جاس مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋ جولىنداعى ايشىقتى قادامدارى دا اشىپ كورسەتىلگەن, – دەپ كوڭىل قۋانىشىمدى جايىپ سالدىم. ول دا اڭگىمەگە قاراجاياۋ ەمەس ەكەن.
– بۇل حاباردى مەن ۇزبەي تىڭدايمىن. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ پاراسات-پايىمى, جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ونەگەلى ىستەرى قاتتى قىزىقتىرادى. كەلەشەگى جارقىن, ەڭ اسىلى ىنتىماعى مەن بىرلىگى جاراسقان ەلدە تۇرۋ دا باقىت شىعار, – دەپ قويادى ول.
قاراپايىم كولىك جۇرگىزۋشىسىنىڭ وسى ءبىر ءسوزى كوڭىلىمە قۋانىش ۇيالاتىپ, بويىمدى ماقتانىش سەزىمى بيلەگەندەي بولدى. جالما-جان ۇيالى تەلەفونىمدى قولىما الىپ, «قازاقستان» رترك اق-تىڭ ءتورايىمى نۇرجان مۇحامەدجانوۆانىڭ ءنومىرىن تەرە باستادىم. ويىم – وسى كوڭىلىمدى مارقايتقان كورگەن-بىلگەنىمدى قاز-قالپىندا جەتكىزۋ. قارىنداسىم تەلەفونىن تەز كوتەردى.
– نۇرجان! – دەپ قويامىن. – ساعان ايتار جاعىمدى جاڭالىعىم بار. «رەسەي راديوسىنان» ەلباسىنىڭ كىتابى جەلىسىندەگى حابار بەرىلىپ جاتىر. تىڭدارمانى دا كوپ سياقتى, زيالى قاۋىم ءوز الدىنا, قاراپايىم كولىك جۇرگىزۋشىلەرى دە قالت جىبەرمەيدى ەكەن.
– ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار, بۇل جايىندا رەسەيلىك ارىپتەستەرىم ايتىپ جەتكىزگەن, – دەدى ارعى جاقتاعى داۋىس. – بىلە بىلسەڭىز, اعا, قازاق راديوسى «رەسەي راديوسىمەن» بىرلەسىپ جاساعان «اۆتوبيوگرافيا. نۇرسۇلتان نازارباەۆ» اتتى اۋديو جوباسى 28 سەريامەن 143 ميلليون تىڭدارمانى بار «راديو روسسي» ارقىلى تاراپ جاتىر. ونى كوركەمسوز وقۋ شەبەرى, رەسەي حالىق ءارتىسى ۆاسيلي لانوۆوي وقىدى. سونداي-اق, ەلباسىنىڭ ەڭبەكتەرى بويىنشا ازىرلەنگەن «قازاقستان جولى», «كازاحستانسكي پۋت», «وي ءبولىستىم حالقىممەن», «ورەلى ءومىر ونەگەسى» اۋديو جوباسى ەكى تىلدە 32 بولىممەن ءوز تىڭدارماندارىنا جول تارتتى. قازاقتىڭ داڭقتى باتىر-جازۋشىسى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «ۇشقان ۇياسىن» دا ەكى تىلدە سويلەتپەك ويىمىز بار.
– و, بارەكەلدى كوپ ءىس تىندىرىپ جاتىر ەكەنسىزدەر عوي. بۇل ەڭبەكتەرىڭىزگە العىسىم شەكسىز, – دەدىم.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا وڭتۇستىك كورەيانىڭ استاناسى سەۋل قالاسىندا كۇردەلى وتا جاساتتىم. اۋرۋحانا توسەگىنە تاڭىلعاندا ۋاقىت تا تۇرىپ قالعانداي وتپەي قويادى ەكەن. تەلەديدار كورگەن بولامىن, بىراق ءتىلىن تۇسىنبەگەندىكتەن, قىزىق ەمەس. شىركىن-اي, ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ, قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ قارا شاڭىراعىنا اينالعان قازاق راديوسىن تىڭدار ما ەدى, دەگەن وي كەلدى. ساليقالى ويدىڭ ورەلى ورالىمدارى دا, اۋەزدى اۋەننىڭ جان تەبىرەنتەر سەزىمتال پەرنەسى دە وسىندا عوي. ءسوز ءسانى مەن ءتىل ءتالىمى, ءان ءارى مەن ساز سىرىنىڭ كەنىشى ەمەس پە, قازاق راديوسى. شىن ساعىنادى ەكەنسىڭ! وسىدان امان-ەسەن ەلگە ورالسام, مىندەتتى تۇردە شىعارماشىلىق ۇجىممەن جۇزدەسەمىن, دەپ وزىمە ءوزىم ۋادە بەردىم. ەمدەلىپ كەلگەن سوڭ, استاناعا جولىم تۇسكەندە قازاق راديوسىنا ارنايى باردىم. مەنى وسى ۇجىمعا جەتەكشىلىك ەتەتىن, «قازاقستان» رترك اق راديوحابارلار تاراتۋ ديرەكتسياسىنىڭ باس ديرەكتورى-قازاق راديوسىنىڭ ديرەكتورى ماحات سادىق پەن ونىڭ ورىنباسارى, «شالقار» راديوسىنىڭ ديرەكتورى بولاتبەك تولەپبەرگەن جانە باعدارلامالار ديرەكتورى وڭعاربەك قۇرالوۆ قۇشاق جايا قارسى الدى. كەلگەنىمدى ەستىسە كەرەك, م.سادىقتىڭ كابينەتىنە جەتكەنىمشە راديونىڭ رەداكتسيا جەتەكشىلەرى مەن وزگە دە بەلدى جۋرناليستەر لەزدە جينالا قالعانى. جۇزدەسۋ بارىسىندا ءبىر ۇققانىم, ءۇن-جارعى قىزمەتكەرلەرى مەنىڭ كىتاپتارىمدى وقيدى ەكەن. اسىرەسە, «جيىرماسىنشى عاسىر» رومانىم جايىندا سۇراقتارىن جاۋدىرماسى بار ما؟.. جۇرەگىم شىن جىلىپ قالدى.
– قاراقتارىم, مەنىڭ شىعارماشىلىعىممەن تانىس ەكەنسىڭدەر. اڭگىمە ارناسىن راديو جۇمىسىنا اۋدارساق قالاي بولادى؟ – دەپ ەدىم, وسى ۇسىنىسىمدى كۇتكەندەي ماحات ءىنىم تىزگىندى ءوز قولىنا الدى.
– اعا, قازاق راديوسىنا بيىل 95 جىل عوي. عاسىرعا جۋىق تاريحىندا تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ تىرشىلىك ءتىنىن, قايتالانباس عاجايىپ مادەني بولمىسىن ۇلاعاتتاپ كەلە جاتقان اقپارات قۇرالى قازىر دە قاتاردان قالعان ەمەس. جاھاندىق ۇدەرىسكە بىرەگەي ۇستانىمىمەن وزىندىك ۇلەس قوسقان قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ وتكەلى تۇرعاندا, ءبىزدىڭ ۇجىم دا ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى مەن دەربەستىگىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋدى بورىشى دەپ بىلەدى. قازاق راديوسىندا تاۋلىگىنە 80-گە جۋىق حابار اۋە تولقىنىنا جول تارتادى. ولاردىڭ ءبىرى كۇندە دايىندالسا, ەندى ءبىرى – اپتاسىنا ءبىر رەت. ال, راديونىڭ اقپاراتتار لەگى ءار جارتى ساعات سايىن ەفيردە. جانە وزگە اقپارات كوزدەرىنەن بۇرىن بەرەدى. بوزتورعاي شىرىلىمەن بىرگە «قايىرلى تاڭ, قازاق ەلى!» دەپ جۇرتشىلىقتى ەلەڭ-الاڭدا وياتاتىن دا ءبىز.
– ءيا, ونى بىلەمىن عوي, ماحات! راديونى ءجيى تىڭدايمىن. ال تاڭعى ەفيردەگى باعدارلاما ءجۇرگىزەتىن قىز-جىگىتتەرىڭ دە ەستە. قۇرالاي جۇماحانوۆا جۇرگىزەتىن «ليريكالىق ساعات» حابارىن قالت جىبەرمەۋگە تىرىسامىن. پوەزيانىڭ قاينارىنان قانىپ ءىشىپ, بويىنا قۋات, جىرىنا شۋاق جيناعان جانداردىڭ ومىرشەڭ ولەڭدەرىن بۇگىنگى ۇرپاق تىڭداعانى دۇرىس. «ايماڭدايلىم» بولسا اردا ازاماتتاردىڭ كىسىلىك كەلبەتىن تانىتىپ جۇرگەن حابار. اۋەزگە تولى حابارلاردان مۇحامەديار راشايدىڭ ەسىمىن ءجيى ەستيمىن. ونىڭ داۋىسىندا تىڭدارماندى ءۇيىرىپ اكەتەتىن وزىندىك ءبىر ەرەكشەلىك بار. ال, تىكەلەي ەفيردەگى ايگەرىم ورالبەكقىزىنىڭ «شىرقا گيتارا!», «سول ءبىر اۋەن» حابارلارىن حالىق قالاپ تۇرادى.
– قازاق راديوسىن ءوزىڭىز سياقتى تۇلعالى ازاماتتاردىڭ تىڭدايتىنى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. ۇلتىمىزدىڭ ۇلاعاتتى ۇلدارى اۋە تولقىنىنداعى ەڭبەگىمىزگە جاقسى لەبىزىن ءبىلدىرىپ جاتسا جان مارقايادى عوي, – دەپ شىن قۋانىشىن بىلدىرگەن م.سادىق, ءسوزىن ودان ءارى جالعادى.
– اعا! ءان-اۋەزبەن ادىپتەلىپ, الۋان ۇندەستىكتى سۇڭعىلا سوزبەن سۋرەتتەيتىن قازاق راديوسى ءوز تىڭدارمانىنا بيىل تاعى ءبىر تارتۋ جاساپ وتىر. ۇلتىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىن اۋديوديسكىدە شىعاردىق. ونداعى ماقسات – ۇلى شىعارمانى حالىققا اۋديو ارقىلى ناسيحاتتاۋ ەدى. بۇل جاۋھارىمىز «اباي» الەمىنىڭ تاريحي تانىمىن دىبىسپەن ۇندەستىرىپ, دالا اۋەنىمەن ارلەندىردى. سونداي-اق, اۋديوديسكىگە دالا دانىشپانىنىڭ قارا سوزدەرى مەن ولەڭمەن ورنەكتەلگەن ويلارى دا ەنگىزىلدى. جەلسىز ءتۇن, جارىق ايدان سىر ىزدەگەن تىڭدارماننىڭ كوڭىلىنە سازدى سامال ۇيالاتار اباي اندەرىن دە وسى ديسكىگە كىرگىزدىك. عۇلاما اقىننىڭ ومىرمەن وزەكتەس ولەڭدەرىن ەلىمىزدىڭ كوركەمسوز شەبەرلەرىنە دىبىستاتىپ, اۋەنىن تانىمال انشىلەرگە ورىنداتتىق. ءسويتىپ, كىتاپ وقۋعا ۋاقىتى تاپشى جاندارعا ۇلكەن ولجا جاساعانداي بولدىق. ەلەكتروندىق تەحنولوگيانىڭ دەگەنى بولعان قازىرگى زاماندا كەز كەلگەن ادام «اباي جولىن» ەندى ءوز كولىگىندە, جۇمىس كەڭسەسىندە, وتباسى ورتاسىندا, ءتىپتى تۋريستىك ساياحاتتا ءجۇرىپ تە تىڭداي الادى.
– بۇل وتە ورىندى بولعان ەكەن, – دەدىم مەن دە قوستاپ. – جاڭىلىسپاسام, بيىل «شالقار» راديوسىنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويى ەمەس پە وسى؟ – دەپ بولاتبەككە بۇرىلدىم. بۇل جىگىت – تاۋلىگىنە 24 ساعات ءۇزىلىسسىز ەفيرگە شىعاتىن ءۇن-جارعىنى باسقارىپ وتىرعان ازامات. اۋە تولقىنىندا تەك قازاق تىلىندە سويلەيتىن اقپارات قۇرالى – ول شالقار. عاسىرلاردىڭ ءۇنىن, اسىلداردىڭ ءسوزىن تالعامى بيىك تىڭدارمانعا جەتكىزىپ جۇرگەن ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني بۇل جارشىسىن دا حالىق ۇيىپ تىڭدايدى.
بۇگىندە قازاق راديوسى كورشىلەس رەسەي جانە بەلارۋس راديولارىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتقان. وتكەن جىل جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي «مير» راديوسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, الەكساندر بەكتىڭ «ۆولوكولامسكوە شوسسە» رومانىنىڭ تولىق اۋديونۇسقاسىن دايىنداپتى. «باتىرلار جىرى» اتتى ايدارمەن قازاقتىڭ قاھارماندىق باعىتتاعى تانىمال 50 جىرى تىڭدارمانعا جول تارتقان. بۇل از دەسەڭ, ءار توقسان سايىن ماڭىزدى تاقىرىپتاردا «استانا-ماسكەۋ», «استانا-مينسك» مەملەكەتارالىق راديوكوپىرلەر ۇزبەي ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. نەمىستىڭ «دويچە ۆەللە» تەلەكومپانياسىمەن ارىپتەستىك ورناعان. رەداكتسيا قۇرامىندا كورەي, تاتار, ۇيعىر, نەمىس, ازەربايجان, تۇرىك تىلدەرىندە حابار تاراتاتىن حالىقارالىق «دوستىق» ءبولىمى دە جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل ۇلكەن ەڭبەك ەمەس پە؟!
ءبىر مەزەتتە ماحات ءىنىم: «قازاق راديوسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەسمي حابارلارىنان دا قۇلاعدار شىعارسىز. ول رەداكتسيانى مىنا ءىنىڭىز باسقارادى, – دەپ نازارىمدى اۋدارتقان جاققا قاراپ, تاني كەتتىم. ەدىل انىقباي. وسىدان بەس جىل بۇرىن «ايتوبەل» حابارىنا شاقىرعانى بار. كەيىن سول سۇحباتىمىزدىڭ تولىق نۇسقاسى «الاش ايناسى» گازەتىندە جارىق كوردى. بۇگىندە الەۋمەت رەداكتسياسىنا جەتەكشىلىك جاسايتىن ەدىل ۋاكىلۇى اپتاسىنا ءبىر رەت « ۇلى دالا مۇراتى» حابارىن جۇرگىزىپ تۇرادى. ونى راديودان تالاي تىڭداعانمىن.
– بۇل حاباردىڭ كوتەرەر جۇگى اۋىر, – دەدىم ەدىلگە قاراپ. – بىلە بىلسەڭ, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي پرەزيدەنتىمىزدىڭ « ۇلى دالا ەلى», «ءماڭگىلىك ەل» باستامالارىن باعدارلاما ارقىلى حالىققا ناسيحاتتاۋ ابىرويلى ءىس. جالپى, بۇل رەداكتسيانىڭ ەڭبەك ادامىنان باستاپ, عارىش اگەنتتىگىنە دەيىنگى سالالىق تاقىرىپتاردى قامتيتىن راديوكونفەرەنتسياسىن دا تىڭداپ ءجۇرمىن. «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى دا جان-جاقتى بەرىلىپ كەلەدى. تورتكۇل دۇنيەگە تارىداي شاشىلعان قارعا تامىرلى قانداستارىمىزدىڭ بۇگىنگى تىنىسىن تانىستىراتىن جازيرا امانتايقىزىنىڭ «الىستاعى اعايىن» حابارى دا كوڭىلىمنەن شىعىپ ءجۇر. قازاق راديوسىنان الىس-جاقىن شەتەل ەلشىلەرىنىڭ تىكەلەي ەفيرگە شىعۋى تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىن جانە اقش ەلشىسىنىڭ ناۋرىزدا قازاقشا قۇتتىقتاۋىن ەستىگەندە وزگەگە ۇلگى بولارلىق جايت ەكەنىنە قاتتى قۋاندىم. اۋىل شارۋاشىلىعى تاقىرىبىنداعى جۋرناليست بازارباي قوجاكەلديەۆتىڭ «اگرارلى قازاقستان» حابارى ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءتولىن ورگىزىپ, دالا توسىندە ءدان ەككەن ەڭبەككەرلەرگە ۇلكەن قولداۋ.
ءبىر مەزەتتە.
– اعا! راديوعا ارنايى اتباسىن بۇرىپ كەلگەن ەكەنسىز, اڭگىمەمىزدى تىكەلەي ەفيردە جالعاستىرساق قالاي بولادى, – دەدى م.سادىق. مەن كەلىستىم.
راديونىڭ ستۋديالارى شاعىن, ءارى كەتسە ءتورت-بەس ادام عانا سىيادى. سولاردىڭ بىرىنە بارىپ جايعاستىق. ءبىر-ءبىر قۇلاققاپتى كيىپ الدىق. ەكەۋدەن-ەكەۋ. قوزعايتىن تاقىرىبىمىز مەن ءۇشىن تاڭسىق ەمەس. الايدا, ءبىر ساعات بويى تىڭدارمانعا نە ايتامىن دەگەن كۇدىكتى وي كولبەڭدەپ تۇرىپ العانى. «وسى ءبىر قالىڭ ويدىڭ قۇشاعىندا قۇنداقتالىپ وتىرعاندا م.سادىق ءبىرىنشى سۇراعىن قويىپ تا ۇلگەردى. «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى توڭىرەگىندە اڭگىمە وربىتە, ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادامىن» دا جىلىكتەپ الىپ, جىك-جىگىمەن تالقىلاپ جاتىرمىز. ءبىر ساعات ۋاقىت ەندى ازدىق ەتەتىن سياقتى. تەلەفونعا دا دامىل جوق. تىڭدارمان ساۋالى بىرىنەن سوڭ ءبىرى ءتۇسىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ بارلىق قالاسىنان, الىستاعى اۋىلدان دا حابارلاسىپ تۇرعاندار كوپ. ساناۋعا شاما جوق, ايتەۋىر 20-عا جۋىق قوڭىراۋ شالىنعان سياقتى. بۇل قۋانىشتى جايت ەمەس پە؟ دەمەك, قازاق راديوسى تىڭدارمانعا تاپشى ەمەس. قازىر ەلىمىزدە وزگە دە مەملەكەتتىك ەمەس راديولار جۇمىس ىستەپ تۇر عوي. الايدا, حالىقپەن عاسىرعا جۋىق بىرگە جاساسقان قازاق راديوسىنىڭ بەدەلى اسا بيىك.
م.سادىقتىڭ ايتۋىنشا, قازاق راديوسىنىڭ حابارلارى ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋىل-ايماعىن قامتيدى ەكەن. ءار وڭىردە مەنشىكتى تىلشىلەر جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. سوندىقتان بولار, بۇل اقپارات كوزى جاعىمدى جاڭالىققا تولى. اۋىل ءومىرى, الىستاعى اعايىننىڭ تىنىس-تىرلىگى نازاردان تىس قالماعان. جۋرناليستەر دە ءوز ىسىنە بەرىك. وڭىرلەردە ەڭبەك كورىگىن قىزدىرىپ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ جاتقان ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ ونىمدەرى جايلى ايتاتىن «قازاقستاندا جاسالعان», جەر-جەرلەردەگى ونەر ادامدارى, ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ۇلتتىق قولونەرىمىزدى ۇلىقتاپ قايتا جاڭعىرتىپ جاتقان ىسمەر-شەبەرلەر جايلى سىر شەرتەتىن «ەل ءىشى – ونەر كەنىشى» ءتارىزدى كۇن سايىن ءار وبلىستان بەرىلەتىن حابارلاردى بۇقارا ۇيىپ تىڭدايدى دەسەم, ارتىق ايتقانىم ەمەس. قازاق راديوسىنان ءار جارتى ساعات سايىن ەفيرگە شىعاتىن جاڭالىقتارعا دا ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە بولىپ جاتقان وقيعالار, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا وڭىرلەردە جۇزەگە اسىپ جاتقان ىلكىمدى ىستەردى بۋى بۇرقىراعان كۇيىندە جەتكىزۋ دە وسى مەنشىكتى تىلشىلەردىڭ ۇلەسىندە. راديونىڭ بۇل تىلشىلەرى حالىققا ەلىمىزدەگى كەرەمەت كورىكتى جەرلەر, ەستە جوق ەسكى زاماننان بۇگىنگە جەتكەن تاريحي جادىگەرلەر جايىندا «شالقار» راديوسىنىڭ «جەرۇيىق» ايدارى ارقىلى دا مول ماعلۇمات بەردى. اتاپ ايتسام, كوكشە جەرىندەگى «كەنەسارى ۇڭگىرلەرى» جايلى مەن وسى تىلشىلەردىڭ ارقاسىندا ەستىپ-ءبىلدىم. مەنشىكتى تىلشىلەر كەزىندە ءار ۇيدە ساڭقىلداپ تۇرعان, كەيىنگى ءولىارا كەزەڭدە ول فۋنكتسياسىنان ايىرىلعان قازاق راديوسىن قايتا الدىڭعى شەپكە شىعارۋعا دا ايتارلىقتاي تەر توگىپ جاتىر.
ادەبيەت سالاسىنىڭ جاۋىنگەرى بولعاندىقتان با, راديونىڭ «ادەبي-ساز» رەداكتسياسى جانىما جاقىن. بۇل رەداكتسياعا كەزىندە ۇلتىمىزدىڭ نەبىر دارىندى تۇلعالارى جەتەكشىلىك جاسادى. قازاق دۇنيەتانىمىن تەرەڭنەن ىزدەپ, ادەبي, مادەني جاۋھارلارىن قايتا ءتىرىلتكەن ولاردىڭ كوبى بۇگىندە باقيلىق بولدى. الايدا, ساف التىنداي سالماقتى سوزدەرى جادىمىزدان جوعالعان جوق. ولار باپتى داۋىستىڭ بازارىندا شىرقالعان نەبىر اۋەزدى تاسپاعا جازىپ, قازاق رۋحانياتىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتەتىن مۇرا قالدىردى. ونەر بايگەسىندە وزىنە ءتان دارا شابىسىمەن تانىلعان تالانتتاردىڭ ەڭبەگىن تىڭدارمان كادەسىنە جاراتۋدا دا «ادەبي-ساز» رەداكتسياسىنىڭ ءرولى زور. قازىر رەداكتسياعا باسشىلىق جاسايتىن «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى ءلاززات قاپىشوۆا دا سول الدىڭعى اعا بۋىن ۇرپاقتىڭ سارا دا دارا جولىنان تايماي كەلەدى.
ەكى-ءۇش جىل بۇرىن كەنەتتەن قايتىس بولعان ۇلىمنىڭ قايعىسىنان قان جۇتىپ, قابىرعام سوگىلسە دە جازۋ ۇستەلىنەن تۇسپەي, «قاسقىر ۇلىعان ءتۇن» اتتى رومانىمدى جازىپ شىقتىم. ونى «جۇلدىز» جۋرنالى ەكى سانىنا باسىپ شىعاردى. سونى وقىعان ءلاززات قارىنداسىم «ءومىردىڭ ءوزى نوۆەللا» ايدارىنداعى «سىر مەن مۇڭ» راديوحابارىن دايىنداعان ەكەن. ل.قاپىشوۆانىڭ وزگە دە حابارلارىن تىڭداپ ءجۇرمىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ باستىعى ماحمۇت قاسىمبەكوۆتىڭ ستسەناريى جەلىسىندە ازىرلەنگەن «وي ءبولىستىم حالقىممەن», «ەلدىڭ ءتورى – ەلوردا» اتتى ادەبي-سازدى راديو كومپوزيتسيالارى دا تىڭداۋشىلاردان ءوز باعاسىن العانىن بىلەمىن.
جۋرناليست قوشان مۇستافا ۇلىنىڭ «ءىنجۋ-مارجان» حابارى قازاقتىڭ دالا دانىشپاندارى, ۇلان-عايىر جەرىمىزدى جاۋدان قورعاۋدا قول باستاعان باھادۇرلەرى جايىندا تاريحي شىندىقتىڭ شاڭىن ءسۇرتىپ ءجۇر. ال جۋرناليست ءالميرا ءالىمسارىنىڭ قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ «ءبىز ەكەۋمىز» اتتى راديوجوبانى جاساپ جۇرگەنىنەن حاباردارمىن. جۋرناليست جانات جانۇزاقتىڭ ونەگەلى ومىرلەردەن سىر شەرتۋ ماقساتىنداعى «ەل اعالارى» حابارىن دا تىڭداپ ءجۇرمىن. بۇل حابارعا مەن دە كەيىپكەر بولعانمىن.
قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورى» قازىر جۇتاڭ ەمەس. ۇلتىمىزدىڭ حالىق اۋىز ادەبيەتى جانە دالا اۋەزى ۇندەسكەن ءداستۇرلى اندەرىنە باي. ءار جىلدارى جازىلعان ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ تەڭىز تولقىنىنداي اقجال, كەسەك, كەلىستى داۋىستارى سول قالپىندا ساقتالىپ, قازىر راديوتىڭداۋشىنىڭ رۋحاني ورەسىنە ءوڭ بەرۋدە. قازاق اندەرىنىڭ عاجاپ تا سۇلۋ سازىن ساعىنعان ادامعا «التىن قورداعى» كاسىبي كومپوزيتورلاردىڭ اكادەميالىق شىعارمالارى باعا جەتپەس بايلىق. ەسترادا جانرىنداعى ەستى اندەر, تالعامشىل تالاپتىڭ جەمىسى بولعان ۇلت اسپاپتارىنداعى اۋەندەر دە دالا بوزتورعايىنا ءتان جايدارى دا نازدى سەزىمگە بولەيدى. بۇگىندە «التىن قوردا» 1948 جىلدان بەرى جيناقتالعان 100 000-نان استام فونوگرامما بار ەكەن. نوتالىق قولجازبالار سانى دا اسا مول كورىنەدى. تاعى ءبىر قۋانتارلىعى, 1957 – 1996 جىلدار ارالىعىندا توگىلگەن تەر, شىعارماشىلىق ىزدەنىستىڭ ارقاسىندا قازاقستان مەملەكەتتىك تەلەراديو كوميتەتىندە ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەستردىڭ پارتيتۋرالارى مەن قازاقتىڭ تانىمال اندەرىنىڭ كلاۆيرلەرى قولجازبا كۇيىندە ساقتالعان.
«قازاقستان» رترك» اق-تىڭ ءتورايىمى ن.مۇحامەدجانوۆانىڭ باستاماسىمەن اتالعان قولجازبالار «قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ كەڭ تاراعان ءان-رومانستارى» دەگەن اتپەن العاش رەت ەكى ءبولىمدى كلاۆير رەتىندە جارىق كورىپ, كوپشىلىكتىڭ كوزايىمىنا اينالدى. مۇقاباسىن اشساڭ, بەت-پەردەسى ۇلتتىق مۇراتتى كوزدەيتىن شىعارمالار جيناعى ەندى مۋزىكا سالاسى ماماندارىنىڭ قاجەتىنە جاراماق. ءومىرىن ونەرگە ارناعان جاستاردىڭ دا ىزدەپ ءجۇرىپ, سۋسىندايتىن جيناعى بولارى تاعى دا انىق. ويتكەنى, بۇل جيناققا قازاق ەۋروپالىق-اكادەميالىق مۋزىكا ونەرىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى ا.جۇبانوۆ, م.تولەباەۆ, ل. حاميدي, ە.برۋسيلوۆسي, ق.مۋسين سىندى ۇلى كومپوزيتورلارىنىڭ ەڭبەگىمەن قاتار, ەسترادالىق جانرداعى اندەردى ومىرگە اكەلگەن تالانتتى سازگەرلەر: ش.قالداياقوۆ, ءا.ەسپاەۆ, ءا.بەيسەۋوۆ, ب.جاماقاەۆ, ءا.مولداعايىنوۆ, ت.ب. اندەرىنىڭ كلاۆيرلەرى ەنىپ وتىر. سۇلۋ ءان قاشاندا ادام جۇرەگىنىڭ لۇپىلىنە ءۇن, ساناسىنا سىر قوسادى ەمەس پە؟!, ەندەشە, «التىن قوردا» ساقتالعان رۋحاني مۇرا ءالى تالاي ۇرپاقتىڭ قاجەتىنە جاراماق.
تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتىپ, ەگەمەندىكتى ەنشىلەپ, ەڭسەلى ەل اتانعان قازاقستاننىڭ قازاق راديوسى ەلى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان اقپارات قۇرالى. حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپى, ءتىلى, ءدىنى, ادەبيەتى مەن مادەنيەتى جايىندا كول-كوسىر اڭگىمە ايتا الاتىن ناعىز ۇلتجاندى اقپارات كوزى ءالى دە تىڭدارمانىن قۋانتا بەرمەك. راديونىڭ 95 جىلدىعى – ول تاريح تويى, حالىق تويى. ۇلتتىڭ ۇلاعاتتى ءۇنى – قازاق راديوسى رۋحاني بايلىقتىڭ قاينار كوزى, الماستاي اسىل قازىنا.
ءسابيت دوسانوۆ,
جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى,
ماحمۇد قاشقاري اتىنداعى «تۇرىك الەمىنە سىڭىرگەن اسا زور ەڭبەگى ءۇشىن»
حالىقارالىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
قازاق راديوسىنا – 95 جىل
جازۋ ۇستەلىنەن بوساسام جان قالاعان الىستاعى قالامگەر دوستارمەن جۇزدەسۋدى اڭساپ, جولعا ءجيى شىعاتىن ادەتىم بار. ىشكى جان-دۇنيەمدەگى رۋحاني اڭسارىم 2014 جىلى مەنى ماسكەۋگە تاعى دا الىپ باردى. اۋەجايدان تۇسكەن سوڭ, بارار جەرىمە جەتۋ ءۇشىن جەڭىل كولىككە وتىرىپ جايعاسقان سوڭ, قىمبات ۋاقىتتى قالاي ۇنەمدەپ, كوپتەن كورمەگەن دوستارىممەن جۇزدەسۋدىڭ جوسپارىن قۇرا باستاعانىم سول ەدى, ويىمدى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ: «اۆتوبيوگرافياسى», – دەپ ساڭقىلداي شىققان داۋىس ءبولىپ جىبەردى. كۇلاق تۇرسەم, سويلەپ تۇرعان راديو. تاڭ قالدىم. كۇنىنە ماسكەۋدى ءجۇز اينالىپ, رەسەي استاناسىنىڭ كەلىمدى-كەتىمدى قوناقتارىن قالاعان جەرىنە جەتكىزۋدى بىلەتىن كولىك جۇرگىزۋشىسىنە,
– مىناۋ قاي راديو؟ – دەپپىن.
– راديو روسسي عوي, – دەيدى ول دا بايىپپەن.
– مەن ۇلى دالا ەلىنەن كەلدىم, مىناۋ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كىتابى جەلىسىندە ازىرلەنگەن حابار عوي. بۇل كىتاپتا قازاقستاننىڭ قازىرگى تاريحىنىڭ اسا كۇردەلى دە جارقىن ساتتەرى جان-جاقتى باياندالادى. تاۋەلسىز جاس مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋ جولىنداعى ايشىقتى قادامدارى دا اشىپ كورسەتىلگەن, – دەپ كوڭىل قۋانىشىمدى جايىپ سالدىم. ول دا اڭگىمەگە قاراجاياۋ ەمەس ەكەن.
– بۇل حاباردى مەن ۇزبەي تىڭدايمىن. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ پاراسات-پايىمى, جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ونەگەلى ىستەرى قاتتى قىزىقتىرادى. كەلەشەگى جارقىن, ەڭ اسىلى ىنتىماعى مەن بىرلىگى جاراسقان ەلدە تۇرۋ دا باقىت شىعار, – دەپ قويادى ول.
قاراپايىم كولىك جۇرگىزۋشىسىنىڭ وسى ءبىر ءسوزى كوڭىلىمە قۋانىش ۇيالاتىپ, بويىمدى ماقتانىش سەزىمى بيلەگەندەي بولدى. جالما-جان ۇيالى تەلەفونىمدى قولىما الىپ, «قازاقستان» رترك اق-تىڭ ءتورايىمى نۇرجان مۇحامەدجانوۆانىڭ ءنومىرىن تەرە باستادىم. ويىم – وسى كوڭىلىمدى مارقايتقان كورگەن-بىلگەنىمدى قاز-قالپىندا جەتكىزۋ. قارىنداسىم تەلەفونىن تەز كوتەردى.
– نۇرجان! – دەپ قويامىن. – ساعان ايتار جاعىمدى جاڭالىعىم بار. «رەسەي راديوسىنان» ەلباسىنىڭ كىتابى جەلىسىندەگى حابار بەرىلىپ جاتىر. تىڭدارمانى دا كوپ سياقتى, زيالى قاۋىم ءوز الدىنا, قاراپايىم كولىك جۇرگىزۋشىلەرى دە قالت جىبەرمەيدى ەكەن.
– ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار, بۇل جايىندا رەسەيلىك ارىپتەستەرىم ايتىپ جەتكىزگەن, – دەدى ارعى جاقتاعى داۋىس. – بىلە بىلسەڭىز, اعا, قازاق راديوسى «رەسەي راديوسىمەن» بىرلەسىپ جاساعان «اۆتوبيوگرافيا. نۇرسۇلتان نازارباەۆ» اتتى اۋديو جوباسى 28 سەريامەن 143 ميلليون تىڭدارمانى بار «راديو روسسي» ارقىلى تاراپ جاتىر. ونى كوركەمسوز وقۋ شەبەرى, رەسەي حالىق ءارتىسى ۆاسيلي لانوۆوي وقىدى. سونداي-اق, ەلباسىنىڭ ەڭبەكتەرى بويىنشا ازىرلەنگەن «قازاقستان جولى», «كازاحستانسكي پۋت», «وي ءبولىستىم حالقىممەن», «ورەلى ءومىر ونەگەسى» اۋديو جوباسى ەكى تىلدە 32 بولىممەن ءوز تىڭدارماندارىنا جول تارتتى. قازاقتىڭ داڭقتى باتىر-جازۋشىسى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «ۇشقان ۇياسىن» دا ەكى تىلدە سويلەتپەك ويىمىز بار.
– و, بارەكەلدى كوپ ءىس تىندىرىپ جاتىر ەكەنسىزدەر عوي. بۇل ەڭبەكتەرىڭىزگە العىسىم شەكسىز, – دەدىم.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا وڭتۇستىك كورەيانىڭ استاناسى سەۋل قالاسىندا كۇردەلى وتا جاساتتىم. اۋرۋحانا توسەگىنە تاڭىلعاندا ۋاقىت تا تۇرىپ قالعانداي وتپەي قويادى ەكەن. تەلەديدار كورگەن بولامىن, بىراق ءتىلىن تۇسىنبەگەندىكتەن, قىزىق ەمەس. شىركىن-اي, ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ, قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ قارا شاڭىراعىنا اينالعان قازاق راديوسىن تىڭدار ما ەدى, دەگەن وي كەلدى. ساليقالى ويدىڭ ورەلى ورالىمدارى دا, اۋەزدى اۋەننىڭ جان تەبىرەنتەر سەزىمتال پەرنەسى دە وسىندا عوي. ءسوز ءسانى مەن ءتىل ءتالىمى, ءان ءارى مەن ساز سىرىنىڭ كەنىشى ەمەس پە, قازاق راديوسى. شىن ساعىنادى ەكەنسىڭ! وسىدان امان-ەسەن ەلگە ورالسام, مىندەتتى تۇردە شىعارماشىلىق ۇجىممەن جۇزدەسەمىن, دەپ وزىمە ءوزىم ۋادە بەردىم. ەمدەلىپ كەلگەن سوڭ, استاناعا جولىم تۇسكەندە قازاق راديوسىنا ارنايى باردىم. مەنى وسى ۇجىمعا جەتەكشىلىك ەتەتىن, «قازاقستان» رترك اق راديوحابارلار تاراتۋ ديرەكتسياسىنىڭ باس ديرەكتورى-قازاق راديوسىنىڭ ديرەكتورى ماحات سادىق پەن ونىڭ ورىنباسارى, «شالقار» راديوسىنىڭ ديرەكتورى بولاتبەك تولەپبەرگەن جانە باعدارلامالار ديرەكتورى وڭعاربەك قۇرالوۆ قۇشاق جايا قارسى الدى. كەلگەنىمدى ەستىسە كەرەك, م.سادىقتىڭ كابينەتىنە جەتكەنىمشە راديونىڭ رەداكتسيا جەتەكشىلەرى مەن وزگە دە بەلدى جۋرناليستەر لەزدە جينالا قالعانى. جۇزدەسۋ بارىسىندا ءبىر ۇققانىم, ءۇن-جارعى قىزمەتكەرلەرى مەنىڭ كىتاپتارىمدى وقيدى ەكەن. اسىرەسە, «جيىرماسىنشى عاسىر» رومانىم جايىندا سۇراقتارىن جاۋدىرماسى بار ما؟.. جۇرەگىم شىن جىلىپ قالدى.
– قاراقتارىم, مەنىڭ شىعارماشىلىعىممەن تانىس ەكەنسىڭدەر. اڭگىمە ارناسىن راديو جۇمىسىنا اۋدارساق قالاي بولادى؟ – دەپ ەدىم, وسى ۇسىنىسىمدى كۇتكەندەي ماحات ءىنىم تىزگىندى ءوز قولىنا الدى.
– اعا, قازاق راديوسىنا بيىل 95 جىل عوي. عاسىرعا جۋىق تاريحىندا تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ تىرشىلىك ءتىنىن, قايتالانباس عاجايىپ مادەني بولمىسىن ۇلاعاتتاپ كەلە جاتقان اقپارات قۇرالى قازىر دە قاتاردان قالعان ەمەس. جاھاندىق ۇدەرىسكە بىرەگەي ۇستانىمىمەن وزىندىك ۇلەس قوسقان قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ وتكەلى تۇرعاندا, ءبىزدىڭ ۇجىم دا ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى مەن دەربەستىگىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋدى بورىشى دەپ بىلەدى. قازاق راديوسىندا تاۋلىگىنە 80-گە جۋىق حابار اۋە تولقىنىنا جول تارتادى. ولاردىڭ ءبىرى كۇندە دايىندالسا, ەندى ءبىرى – اپتاسىنا ءبىر رەت. ال, راديونىڭ اقپاراتتار لەگى ءار جارتى ساعات سايىن ەفيردە. جانە وزگە اقپارات كوزدەرىنەن بۇرىن بەرەدى. بوزتورعاي شىرىلىمەن بىرگە «قايىرلى تاڭ, قازاق ەلى!» دەپ جۇرتشىلىقتى ەلەڭ-الاڭدا وياتاتىن دا ءبىز.
– ءيا, ونى بىلەمىن عوي, ماحات! راديونى ءجيى تىڭدايمىن. ال تاڭعى ەفيردەگى باعدارلاما ءجۇرگىزەتىن قىز-جىگىتتەرىڭ دە ەستە. قۇرالاي جۇماحانوۆا جۇرگىزەتىن «ليريكالىق ساعات» حابارىن قالت جىبەرمەۋگە تىرىسامىن. پوەزيانىڭ قاينارىنان قانىپ ءىشىپ, بويىنا قۋات, جىرىنا شۋاق جيناعان جانداردىڭ ومىرشەڭ ولەڭدەرىن بۇگىنگى ۇرپاق تىڭداعانى دۇرىس. «ايماڭدايلىم» بولسا اردا ازاماتتاردىڭ كىسىلىك كەلبەتىن تانىتىپ جۇرگەن حابار. اۋەزگە تولى حابارلاردان مۇحامەديار راشايدىڭ ەسىمىن ءجيى ەستيمىن. ونىڭ داۋىسىندا تىڭدارماندى ءۇيىرىپ اكەتەتىن وزىندىك ءبىر ەرەكشەلىك بار. ال, تىكەلەي ەفيردەگى ايگەرىم ورالبەكقىزىنىڭ «شىرقا گيتارا!», «سول ءبىر اۋەن» حابارلارىن حالىق قالاپ تۇرادى.
– قازاق راديوسىن ءوزىڭىز سياقتى تۇلعالى ازاماتتاردىڭ تىڭدايتىنى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. ۇلتىمىزدىڭ ۇلاعاتتى ۇلدارى اۋە تولقىنىنداعى ەڭبەگىمىزگە جاقسى لەبىزىن ءبىلدىرىپ جاتسا جان مارقايادى عوي, – دەپ شىن قۋانىشىن بىلدىرگەن م.سادىق, ءسوزىن ودان ءارى جالعادى.
– اعا! ءان-اۋەزبەن ادىپتەلىپ, الۋان ۇندەستىكتى سۇڭعىلا سوزبەن سۋرەتتەيتىن قازاق راديوسى ءوز تىڭدارمانىنا بيىل تاعى ءبىر تارتۋ جاساپ وتىر. ۇلتىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىن اۋديوديسكىدە شىعاردىق. ونداعى ماقسات – ۇلى شىعارمانى حالىققا اۋديو ارقىلى ناسيحاتتاۋ ەدى. بۇل جاۋھارىمىز «اباي» الەمىنىڭ تاريحي تانىمىن دىبىسپەن ۇندەستىرىپ, دالا اۋەنىمەن ارلەندىردى. سونداي-اق, اۋديوديسكىگە دالا دانىشپانىنىڭ قارا سوزدەرى مەن ولەڭمەن ورنەكتەلگەن ويلارى دا ەنگىزىلدى. جەلسىز ءتۇن, جارىق ايدان سىر ىزدەگەن تىڭدارماننىڭ كوڭىلىنە سازدى سامال ۇيالاتار اباي اندەرىن دە وسى ديسكىگە كىرگىزدىك. عۇلاما اقىننىڭ ومىرمەن وزەكتەس ولەڭدەرىن ەلىمىزدىڭ كوركەمسوز شەبەرلەرىنە دىبىستاتىپ, اۋەنىن تانىمال انشىلەرگە ورىنداتتىق. ءسويتىپ, كىتاپ وقۋعا ۋاقىتى تاپشى جاندارعا ۇلكەن ولجا جاساعانداي بولدىق. ەلەكتروندىق تەحنولوگيانىڭ دەگەنى بولعان قازىرگى زاماندا كەز كەلگەن ادام «اباي جولىن» ەندى ءوز كولىگىندە, جۇمىس كەڭسەسىندە, وتباسى ورتاسىندا, ءتىپتى تۋريستىك ساياحاتتا ءجۇرىپ تە تىڭداي الادى.
– بۇل وتە ورىندى بولعان ەكەن, – دەدىم مەن دە قوستاپ. – جاڭىلىسپاسام, بيىل «شالقار» راديوسىنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويى ەمەس پە وسى؟ – دەپ بولاتبەككە بۇرىلدىم. بۇل جىگىت – تاۋلىگىنە 24 ساعات ءۇزىلىسسىز ەفيرگە شىعاتىن ءۇن-جارعىنى باسقارىپ وتىرعان ازامات. اۋە تولقىنىندا تەك قازاق تىلىندە سويلەيتىن اقپارات قۇرالى – ول شالقار. عاسىرلاردىڭ ءۇنىن, اسىلداردىڭ ءسوزىن تالعامى بيىك تىڭدارمانعا جەتكىزىپ جۇرگەن ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني بۇل جارشىسىن دا حالىق ۇيىپ تىڭدايدى.
بۇگىندە قازاق راديوسى كورشىلەس رەسەي جانە بەلارۋس راديولارىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتقان. وتكەن جىل جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي «مير» راديوسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, الەكساندر بەكتىڭ «ۆولوكولامسكوە شوسسە» رومانىنىڭ تولىق اۋديونۇسقاسىن دايىنداپتى. «باتىرلار جىرى» اتتى ايدارمەن قازاقتىڭ قاھارماندىق باعىتتاعى تانىمال 50 جىرى تىڭدارمانعا جول تارتقان. بۇل از دەسەڭ, ءار توقسان سايىن ماڭىزدى تاقىرىپتاردا «استانا-ماسكەۋ», «استانا-مينسك» مەملەكەتارالىق راديوكوپىرلەر ۇزبەي ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. نەمىستىڭ «دويچە ۆەللە» تەلەكومپانياسىمەن ارىپتەستىك ورناعان. رەداكتسيا قۇرامىندا كورەي, تاتار, ۇيعىر, نەمىس, ازەربايجان, تۇرىك تىلدەرىندە حابار تاراتاتىن حالىقارالىق «دوستىق» ءبولىمى دە جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل ۇلكەن ەڭبەك ەمەس پە؟!
ءبىر مەزەتتە ماحات ءىنىم: «قازاق راديوسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەسمي حابارلارىنان دا قۇلاعدار شىعارسىز. ول رەداكتسيانى مىنا ءىنىڭىز باسقارادى, – دەپ نازارىمدى اۋدارتقان جاققا قاراپ, تاني كەتتىم. ەدىل انىقباي. وسىدان بەس جىل بۇرىن «ايتوبەل» حابارىنا شاقىرعانى بار. كەيىن سول سۇحباتىمىزدىڭ تولىق نۇسقاسى «الاش ايناسى» گازەتىندە جارىق كوردى. بۇگىندە الەۋمەت رەداكتسياسىنا جەتەكشىلىك جاسايتىن ەدىل ۋاكىلۇى اپتاسىنا ءبىر رەت « ۇلى دالا مۇراتى» حابارىن جۇرگىزىپ تۇرادى. ونى راديودان تالاي تىڭداعانمىن.
– بۇل حاباردىڭ كوتەرەر جۇگى اۋىر, – دەدىم ەدىلگە قاراپ. – بىلە بىلسەڭ, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي پرەزيدەنتىمىزدىڭ « ۇلى دالا ەلى», «ءماڭگىلىك ەل» باستامالارىن باعدارلاما ارقىلى حالىققا ناسيحاتتاۋ ابىرويلى ءىس. جالپى, بۇل رەداكتسيانىڭ ەڭبەك ادامىنان باستاپ, عارىش اگەنتتىگىنە دەيىنگى سالالىق تاقىرىپتاردى قامتيتىن راديوكونفەرەنتسياسىن دا تىڭداپ ءجۇرمىن. «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى دا جان-جاقتى بەرىلىپ كەلەدى. تورتكۇل دۇنيەگە تارىداي شاشىلعان قارعا تامىرلى قانداستارىمىزدىڭ بۇگىنگى تىنىسىن تانىستىراتىن جازيرا امانتايقىزىنىڭ «الىستاعى اعايىن» حابارى دا كوڭىلىمنەن شىعىپ ءجۇر. قازاق راديوسىنان الىس-جاقىن شەتەل ەلشىلەرىنىڭ تىكەلەي ەفيرگە شىعۋى تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىن جانە اقش ەلشىسىنىڭ ناۋرىزدا قازاقشا قۇتتىقتاۋىن ەستىگەندە وزگەگە ۇلگى بولارلىق جايت ەكەنىنە قاتتى قۋاندىم. اۋىل شارۋاشىلىعى تاقىرىبىنداعى جۋرناليست بازارباي قوجاكەلديەۆتىڭ «اگرارلى قازاقستان» حابارى ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءتولىن ورگىزىپ, دالا توسىندە ءدان ەككەن ەڭبەككەرلەرگە ۇلكەن قولداۋ.
ءبىر مەزەتتە.
– اعا! راديوعا ارنايى اتباسىن بۇرىپ كەلگەن ەكەنسىز, اڭگىمەمىزدى تىكەلەي ەفيردە جالعاستىرساق قالاي بولادى, – دەدى م.سادىق. مەن كەلىستىم.
راديونىڭ ستۋديالارى شاعىن, ءارى كەتسە ءتورت-بەس ادام عانا سىيادى. سولاردىڭ بىرىنە بارىپ جايعاستىق. ءبىر-ءبىر قۇلاققاپتى كيىپ الدىق. ەكەۋدەن-ەكەۋ. قوزعايتىن تاقىرىبىمىز مەن ءۇشىن تاڭسىق ەمەس. الايدا, ءبىر ساعات بويى تىڭدارمانعا نە ايتامىن دەگەن كۇدىكتى وي كولبەڭدەپ تۇرىپ العانى. «وسى ءبىر قالىڭ ويدىڭ قۇشاعىندا قۇنداقتالىپ وتىرعاندا م.سادىق ءبىرىنشى سۇراعىن قويىپ تا ۇلگەردى. «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى توڭىرەگىندە اڭگىمە وربىتە, ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادامىن» دا جىلىكتەپ الىپ, جىك-جىگىمەن تالقىلاپ جاتىرمىز. ءبىر ساعات ۋاقىت ەندى ازدىق ەتەتىن سياقتى. تەلەفونعا دا دامىل جوق. تىڭدارمان ساۋالى بىرىنەن سوڭ ءبىرى ءتۇسىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ بارلىق قالاسىنان, الىستاعى اۋىلدان دا حابارلاسىپ تۇرعاندار كوپ. ساناۋعا شاما جوق, ايتەۋىر 20-عا جۋىق قوڭىراۋ شالىنعان سياقتى. بۇل قۋانىشتى جايت ەمەس پە؟ دەمەك, قازاق راديوسى تىڭدارمانعا تاپشى ەمەس. قازىر ەلىمىزدە وزگە دە مەملەكەتتىك ەمەس راديولار جۇمىس ىستەپ تۇر عوي. الايدا, حالىقپەن عاسىرعا جۋىق بىرگە جاساسقان قازاق راديوسىنىڭ بەدەلى اسا بيىك.
م.سادىقتىڭ ايتۋىنشا, قازاق راديوسىنىڭ حابارلارى ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋىل-ايماعىن قامتيدى ەكەن. ءار وڭىردە مەنشىكتى تىلشىلەر جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. سوندىقتان بولار, بۇل اقپارات كوزى جاعىمدى جاڭالىققا تولى. اۋىل ءومىرى, الىستاعى اعايىننىڭ تىنىس-تىرلىگى نازاردان تىس قالماعان. جۋرناليستەر دە ءوز ىسىنە بەرىك. وڭىرلەردە ەڭبەك كورىگىن قىزدىرىپ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ جاتقان ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ ونىمدەرى جايلى ايتاتىن «قازاقستاندا جاسالعان», جەر-جەرلەردەگى ونەر ادامدارى, ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ۇلتتىق قولونەرىمىزدى ۇلىقتاپ قايتا جاڭعىرتىپ جاتقان ىسمەر-شەبەرلەر جايلى سىر شەرتەتىن «ەل ءىشى – ونەر كەنىشى» ءتارىزدى كۇن سايىن ءار وبلىستان بەرىلەتىن حابارلاردى بۇقارا ۇيىپ تىڭدايدى دەسەم, ارتىق ايتقانىم ەمەس. قازاق راديوسىنان ءار جارتى ساعات سايىن ەفيرگە شىعاتىن جاڭالىقتارعا دا ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە بولىپ جاتقان وقيعالار, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا وڭىرلەردە جۇزەگە اسىپ جاتقان ىلكىمدى ىستەردى بۋى بۇرقىراعان كۇيىندە جەتكىزۋ دە وسى مەنشىكتى تىلشىلەردىڭ ۇلەسىندە. راديونىڭ بۇل تىلشىلەرى حالىققا ەلىمىزدەگى كەرەمەت كورىكتى جەرلەر, ەستە جوق ەسكى زاماننان بۇگىنگە جەتكەن تاريحي جادىگەرلەر جايىندا «شالقار» راديوسىنىڭ «جەرۇيىق» ايدارى ارقىلى دا مول ماعلۇمات بەردى. اتاپ ايتسام, كوكشە جەرىندەگى «كەنەسارى ۇڭگىرلەرى» جايلى مەن وسى تىلشىلەردىڭ ارقاسىندا ەستىپ-ءبىلدىم. مەنشىكتى تىلشىلەر كەزىندە ءار ۇيدە ساڭقىلداپ تۇرعان, كەيىنگى ءولىارا كەزەڭدە ول فۋنكتسياسىنان ايىرىلعان قازاق راديوسىن قايتا الدىڭعى شەپكە شىعارۋعا دا ايتارلىقتاي تەر توگىپ جاتىر.
ادەبيەت سالاسىنىڭ جاۋىنگەرى بولعاندىقتان با, راديونىڭ «ادەبي-ساز» رەداكتسياسى جانىما جاقىن. بۇل رەداكتسياعا كەزىندە ۇلتىمىزدىڭ نەبىر دارىندى تۇلعالارى جەتەكشىلىك جاسادى. قازاق دۇنيەتانىمىن تەرەڭنەن ىزدەپ, ادەبي, مادەني جاۋھارلارىن قايتا ءتىرىلتكەن ولاردىڭ كوبى بۇگىندە باقيلىق بولدى. الايدا, ساف التىنداي سالماقتى سوزدەرى جادىمىزدان جوعالعان جوق. ولار باپتى داۋىستىڭ بازارىندا شىرقالعان نەبىر اۋەزدى تاسپاعا جازىپ, قازاق رۋحانياتىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتەتىن مۇرا قالدىردى. ونەر بايگەسىندە وزىنە ءتان دارا شابىسىمەن تانىلعان تالانتتاردىڭ ەڭبەگىن تىڭدارمان كادەسىنە جاراتۋدا دا «ادەبي-ساز» رەداكتسياسىنىڭ ءرولى زور. قازىر رەداكتسياعا باسشىلىق جاسايتىن «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى ءلاززات قاپىشوۆا دا سول الدىڭعى اعا بۋىن ۇرپاقتىڭ سارا دا دارا جولىنان تايماي كەلەدى.
ەكى-ءۇش جىل بۇرىن كەنەتتەن قايتىس بولعان ۇلىمنىڭ قايعىسىنان قان جۇتىپ, قابىرعام سوگىلسە دە جازۋ ۇستەلىنەن تۇسپەي, «قاسقىر ۇلىعان ءتۇن» اتتى رومانىمدى جازىپ شىقتىم. ونى «جۇلدىز» جۋرنالى ەكى سانىنا باسىپ شىعاردى. سونى وقىعان ءلاززات قارىنداسىم «ءومىردىڭ ءوزى نوۆەللا» ايدارىنداعى «سىر مەن مۇڭ» راديوحابارىن دايىنداعان ەكەن. ل.قاپىشوۆانىڭ وزگە دە حابارلارىن تىڭداپ ءجۇرمىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ باستىعى ماحمۇت قاسىمبەكوۆتىڭ ستسەناريى جەلىسىندە ازىرلەنگەن «وي ءبولىستىم حالقىممەن», «ەلدىڭ ءتورى – ەلوردا» اتتى ادەبي-سازدى راديو كومپوزيتسيالارى دا تىڭداۋشىلاردان ءوز باعاسىن العانىن بىلەمىن.
جۋرناليست قوشان مۇستافا ۇلىنىڭ «ءىنجۋ-مارجان» حابارى قازاقتىڭ دالا دانىشپاندارى, ۇلان-عايىر جەرىمىزدى جاۋدان قورعاۋدا قول باستاعان باھادۇرلەرى جايىندا تاريحي شىندىقتىڭ شاڭىن ءسۇرتىپ ءجۇر. ال جۋرناليست ءالميرا ءالىمسارىنىڭ قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ «ءبىز ەكەۋمىز» اتتى راديوجوبانى جاساپ جۇرگەنىنەن حاباردارمىن. جۋرناليست جانات جانۇزاقتىڭ ونەگەلى ومىرلەردەن سىر شەرتۋ ماقساتىنداعى «ەل اعالارى» حابارىن دا تىڭداپ ءجۇرمىن. بۇل حابارعا مەن دە كەيىپكەر بولعانمىن.
قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورى» قازىر جۇتاڭ ەمەس. ۇلتىمىزدىڭ حالىق اۋىز ادەبيەتى جانە دالا اۋەزى ۇندەسكەن ءداستۇرلى اندەرىنە باي. ءار جىلدارى جازىلعان ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ تەڭىز تولقىنىنداي اقجال, كەسەك, كەلىستى داۋىستارى سول قالپىندا ساقتالىپ, قازىر راديوتىڭداۋشىنىڭ رۋحاني ورەسىنە ءوڭ بەرۋدە. قازاق اندەرىنىڭ عاجاپ تا سۇلۋ سازىن ساعىنعان ادامعا «التىن قورداعى» كاسىبي كومپوزيتورلاردىڭ اكادەميالىق شىعارمالارى باعا جەتپەس بايلىق. ەسترادا جانرىنداعى ەستى اندەر, تالعامشىل تالاپتىڭ جەمىسى بولعان ۇلت اسپاپتارىنداعى اۋەندەر دە دالا بوزتورعايىنا ءتان جايدارى دا نازدى سەزىمگە بولەيدى. بۇگىندە «التىن قوردا» 1948 جىلدان بەرى جيناقتالعان 100 000-نان استام فونوگرامما بار ەكەن. نوتالىق قولجازبالار سانى دا اسا مول كورىنەدى. تاعى ءبىر قۋانتارلىعى, 1957 – 1996 جىلدار ارالىعىندا توگىلگەن تەر, شىعارماشىلىق ىزدەنىستىڭ ارقاسىندا قازاقستان مەملەكەتتىك تەلەراديو كوميتەتىندە ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەستردىڭ پارتيتۋرالارى مەن قازاقتىڭ تانىمال اندەرىنىڭ كلاۆيرلەرى قولجازبا كۇيىندە ساقتالعان.
«قازاقستان» رترك» اق-تىڭ ءتورايىمى ن.مۇحامەدجانوۆانىڭ باستاماسىمەن اتالعان قولجازبالار «قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ كەڭ تاراعان ءان-رومانستارى» دەگەن اتپەن العاش رەت ەكى ءبولىمدى كلاۆير رەتىندە جارىق كورىپ, كوپشىلىكتىڭ كوزايىمىنا اينالدى. مۇقاباسىن اشساڭ, بەت-پەردەسى ۇلتتىق مۇراتتى كوزدەيتىن شىعارمالار جيناعى ەندى مۋزىكا سالاسى ماماندارىنىڭ قاجەتىنە جاراماق. ءومىرىن ونەرگە ارناعان جاستاردىڭ دا ىزدەپ ءجۇرىپ, سۋسىندايتىن جيناعى بولارى تاعى دا انىق. ويتكەنى, بۇل جيناققا قازاق ەۋروپالىق-اكادەميالىق مۋزىكا ونەرىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى ا.جۇبانوۆ, م.تولەباەۆ, ل. حاميدي, ە.برۋسيلوۆسي, ق.مۋسين سىندى ۇلى كومپوزيتورلارىنىڭ ەڭبەگىمەن قاتار, ەسترادالىق جانرداعى اندەردى ومىرگە اكەلگەن تالانتتى سازگەرلەر: ش.قالداياقوۆ, ءا.ەسپاەۆ, ءا.بەيسەۋوۆ, ب.جاماقاەۆ, ءا.مولداعايىنوۆ, ت.ب. اندەرىنىڭ كلاۆيرلەرى ەنىپ وتىر. سۇلۋ ءان قاشاندا ادام جۇرەگىنىڭ لۇپىلىنە ءۇن, ساناسىنا سىر قوسادى ەمەس پە؟!, ەندەشە, «التىن قوردا» ساقتالعان رۋحاني مۇرا ءالى تالاي ۇرپاقتىڭ قاجەتىنە جاراماق.
تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتىپ, ەگەمەندىكتى ەنشىلەپ, ەڭسەلى ەل اتانعان قازاقستاننىڭ قازاق راديوسى ەلى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان اقپارات قۇرالى. حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپى, ءتىلى, ءدىنى, ادەبيەتى مەن مادەنيەتى جايىندا كول-كوسىر اڭگىمە ايتا الاتىن ناعىز ۇلتجاندى اقپارات كوزى ءالى دە تىڭدارمانىن قۋانتا بەرمەك. راديونىڭ 95 جىلدىعى – ول تاريح تويى, حالىق تويى. ۇلتتىڭ ۇلاعاتتى ءۇنى – قازاق راديوسى رۋحاني بايلىقتىڭ قاينار كوزى, الماستاي اسىل قازىنا.
ءسابيت دوسانوۆ,
جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى,
ماحمۇد قاشقاري اتىنداعى «تۇرىك الەمىنە سىڭىرگەن اسا زور ەڭبەگى ءۇشىن»
حالىقارالىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
سوڭعى جاڭالىقتار
اتىراۋدا مەكتەپ وقۋشىسىن اۆتوبۋس قاعىپ كەتتى
وقيعا • بۇگىن, 10:53
شىمكەنتتە اكىمدىكتەن 10 ملن تەڭگە بوپسالاعان بلوگەر سوتتالدى
وقيعا • بۇگىن, 10:21
فەدەرالدى جازا: اقش-تا ەڭ اۋىر قىلمىس جاساعانداردى گازبەن تۇنشىقتىرۋى مۇمكىن
الەم • بۇگىن, 10:08
سولتۇستىكتە جەل كۇشەيىپ, وڭتۇستىكتە كۇن ىسيدى: 25 ساۋىرگە ارنالعان اۋا رايى بولجامى
اۋا رايى • بۇگىن, 09:24
بۇگىن 1 دوللاردى قانشا تەڭگەگە ساتىپ الۋعا بولادى؟
قارجى • بۇگىن, 09:04
الماتىدا KITF 2026 كورمەسىنە 6 مىڭنان استام ادام قاتىستى
تۋريزم • كەشە
الماتىدا دريفت جاساعان جۇرگىزۋشى قاماۋعا الىندى
وقيعا • كەشە
