دەموگرافياعا دەم بەرگەن قادام

دەموگرافيالىق ارتەكتىلىك ەلىمىزدەگى ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ تەڭگەرىمدىلىگىنە كەرى اسەر ەتۋى ابدەن ىقتيمال. قازىردىڭ وزىندە سول­تۇستىك ايماقتاردا جۇمىس كۇشى­نىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ايقىن سەزىلەدى. ويتكەنى, تابيعي ءوسىم وتە باياۋ. كەرىسىنشە, وڭتۇستىك وڭىرلەر­دە حالىق قارقىندى ءوسىپ, ەڭبەككە قابىلەتتى ادامداردىڭ جۇمىس تابۋى كۇردەلەنە تۇسكەن. ساراپ­شىلاردىڭ بولجامىنا سۇيەنسەك, 2030 جىلعا قاراي قازاقستان حالقىنىڭ سانى 20 ميلليوننان اسىپ, جارتىسىنا جۋىعى نەگىزىنەن وڭتۇستىك جاقتا شوعىرلاناتىن بولادى. ال تەرىسكەيدە ەڭبەككە جارامدى ادامدار بولىنىسىندە تاپشىلىق بايقالۋى مۇمكىن ەكەن. سولتۇستىك حالقى كەمۋىنىڭ ءبىر سەبەبى تابيعي وسىمگە تىرەلسە, ەكىنشى ۇشىعى رەسەيگە قونىس اۋدارىپ جاتقانداردىڭ ارتۋىمەن بايلانىس­تى. ەگەر وسىلاي بولا بەرسە, 2050 جىلعا قاراي مۇنداعى تۇرعىندار 1 ميلليونعا ازايۋى, ال وڭتۇستىكتە 5 ميلليونعا كوبەيۋى مۇمكىن. وسىلايشا ىشكى دەموگرافيالىق احۋال جان-جاقتى زەردەلەنىپ, ميگراتسيالىق ۇدەرىستەردى وڭالتۋ جونىندەگى ۇسىنىستار پارلامەنت تاراپىنان قولداۋ تاپقان. وڭتۇستىكتەن كوشىپ كەلۋشىلەرگە بارلىق جول شىعىنىن كوتەرۋ, وتباسى مۇشەلەرىنە ءبىر­جول­عى وتەماقى تولەۋ, جۇمىس­پەن قامتۋ, كاسىپكەرلىكپەن اينالى­سا­­تىن­دارعا شاعىن نەسيە ۇسى­نۋ سياق­تى جەڭىلدىكتەر قاراستى­رىلعان. بيىلعى كوشى-قونعا 320 وتباسى قاتىسقان. باسىم بولىگى سولتۇستىك قازاقستانعا تيەسىلى. بيىل وڭىرگە 83 وتباسى قونىستاندى. جىل اياعىنا دەيىن كەلەتىنى – 200. ىق­تيارلى تىلەك بىلدىرۋشىلەر سانى – 900. سوڭعى 10 جىلدا وبلىس­تان باسقا جاقتارعا 209 358 ادام كوشىپ كەتكەن. كەلگەنى – 158 884 ادام عانا. حالىقارالىق جانە ىشكى-سىرتقى كوشى-قون سايا­ساتى, ەتنوستىق ورالمانداردى ورنا­لاستىرۋ جايى ءالى وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىرعان جاعدايدا «وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە» كوشىرۋ تەتىك­تەرىنىڭ كەشەندى قاراس­تىرىل­عانى قۇبا-قۇپ بولار ەدى. جىراق جەردەن تەرىسكەيگە قونىس­تانۋ, ءتۇتىن تۇتەتىپ, ۇرپاق ءوسىرۋ – دەموگرافيالىق احۋالدىڭ تەپە-تەڭدىگىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ نەگىزگى جولى سانالعانىمەن, ونىڭ استار­ىندا سالت-داستۇرىمىزگە, ادەت-عۇر­پىمىزعا, انا تىلىمىزگە جەتىك جۇمىس قولدارىن كوپتەپ تارتۋ ارقىلى ۇلتتىق قۇندىلىق­تارى­مىزدى, قازاقى قالىپ-بەينەمىزدى ورنىقتىرۋ سياقتى ماقسات-مۇددە­لەر جاتقانىن جەرگىلىكتى بيلىكتە­گىلەردىڭ جەتە ۇعىنعاندارى ابزال. وكىنىشتىسى سول, رەسەيگە كو­شۋشىلەر اراسىندا ءوز اعايىن­دارىمىز دا كەزدەسىپ قالادى. الىس-جاقىن شەتەلدەردەگى باۋىر­­لارىمىز «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىندە ۇلتان بولۋدى» ارمانداپ جۇرگەندە ولاردىڭ بۇل ارەكەتى تاڭداندىرماي قويمايدى. وسىندايدا پرەزيدەنتتىڭ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ كەزەكتەن تىس ءحVىى سەزىندە ايتقان: «بايلىق تا, باقىت تا, ءومىر دە ءوز ەلىڭدە. سىرتتان باقىت ىزدەگەننىڭ ءىسى بايان­دى بولعانىن كورگەنىم جوق. قان­شا ميللياردەر بولساڭ دا, قىزىق­تىڭ بارلىعى ءوز ەلىڭدە, ءوز بالا-شاعاڭنىڭ جانىندا», دەگەن ۇلاعات­تى سوزدەرى ويعا ورالادى. ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن بريفينگتە ايماق باسشىسى ەرىك سۇلتانوۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ەڭبەك كۇشى مول وڭتۇستىك وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىن تەرىسكەيگە كوشىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنعانىن, دايىندىق جۇمىستارى بارىسىندا ارنايى دەلەگاتسيا 300 مىڭ ادامعا دەيىن تۇراتىن ءىرى اۋدانداردى ارالاپ شىققانىن, كوشىپ كەلۋشىلەرگە 110 ءۇي ازىرلەنگەنىن, جۇمىس تا, جەر تەلىمدەرى دە تابىلاتىنىن, بارلىق جاعداي جاسالاتىنىن ءمالىم ەتكەن. ودان كەيىن وقو اكىمىنىڭ ورىنباسارى ە.ايتاحانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ارنايى توپ كەلىپ, ەڭبەك نارىعىنىڭ جاعدايىمەن تانىسىپ قايتقان. ەكى تاراپتىڭ حالىقتىڭ ىشكى قونىس اۋدارۋى تۋرالى ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمىنا سايكەس ءتيىمدى ورنالاستىرۋدىڭ بارلىق العىشارتتارى ەلدىك مۇددە تۇرعىسىنان ويلاستىرىلعان. ىشكى كوشى-قون شەرۋىن سارىاعاشتىقتار باستاپ بەرگەن. «اۋدانىمىزدا دەموگرافيالىق ءوسىم وتە جاقسى. جىلىنا 10 مىڭداي نارەستە دۇنيەگە كەلەدى. ادامدارىمىز شەتىنەن ەڭبەكقور. توپتىڭ اراسىندا كاسىپكەرلەر دە, جۇمىسسىزدار دا بار. ولار تەرىسكەيدە كوكونىس, مال وسىرۋمەن اينالىسپاقشى. مۇنداي كاسىپتەرگە ابدەن ماشىقتانعان», دەگەن ەدى سارىاعاش اۋدانىنىڭ اكىمى بۇحارباي ءپىرمانوۆ العاشقى كوشتى شىعارىپ سالۋ راسىمىندە. كوكتەمگە سالىم باستالعان قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ قاتارى بارعان سايىن ارتىپ, بۇگىندە 83 وتباسىن قۇراعان. ولاردىڭ قاي-قايسىسىمەن تىلدەسسەڭ دە, ماعجان ەلىنە كەل­گەن­دەرىنە ەش وكىنبەيتىندەرىن ءبىل­دىرەدى. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ جۇمىس ساپارىنا ىلەسە كەلگەن وڭ­تۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماس­ل­يحاتىنىڭ دەپۋتاتى جاڭاباي اعابەكوۆ بۋىنىپ-ءتۇيىنىپ وتىرعان 100 شاقتى وتباسى بار دەپ قالدى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ۇلاسبەك سادىبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە 2,8 ميلليون حالىق تۇرادى. ەلىمىزدە جىلىنا 400 مىڭ بالا دۇنيەگە كەلسە, بەستەن ءبىرى وسى ايماققا تيەسىلى. باسپانامەن, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلسە, 900 وتباسى كوشىپ كەلۋگە نيەتتى. ءبىز بىرقاتار وتباسىلاردا بولىپ, جاعدايلارىمەن تانىسىپ قايتتىق. سولاردىڭ ءبىرى – مامليۋت اۋدانىنا قاراستى پوكروۆكا اۋى­لىندا تۇراتىن سىرمانوۆتار وتباسى. ءبىز قىزدارى سابينانى بەگمان ەسىمدى جەرگىلىكتى جىگىتكە ۇزاتقالى جاتقان قۋانىشتارىنا ورتاقتاستىق. ءۇيدىڭ يەسى اپسام قازاقتىڭ داستۇرىمەن تورگە وزدىرىپ, استان اۋىز تيگىزدى. اڭگىمەنى الىستان وراعىتا باستاپ, نە سەبەپتى قونىس اۋدارعانىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ايتىپ بەردى. ورداباسى اۋىلىنىڭ شۇبارسۋ اۋىلىنان وتباسىمەن كەلگەنىنە ەكىجارىم ايعا جۋىقتاعان. «دامۋ» قورىنىڭ بولىمشەسى ارقىلى نەسيە الىپ, مال وسىرمەكشى. ول ءۇشىن شارۋا قوجالىعىن قۇرىپتى. جەم-ءشوبى مەن قورا-قوپسىسىن دايىنداۋعا كىرىسىپتى. ءبىز وسىندا جەرگىلىكتى جەرگە ابدەن ءسىڭىسىپ كەتكەن مۇ­سىرمان جايپاروۆ دەگەن ازاماتتى جولىق­تىردىق. وزبەكستاننىڭ جىزاق وب­لىسىنان كوشىپ كەلگەنىنە 7 جىل­داي بولىپتى. مال, قۇس وسىرە­دى. كۇنىنە 45-50 ليتر ءسۇت وتكىزەدى. مال بورداقىلايدى. جۋىر­دا اۋىلدىق تۇتىنۋشىلار كووپەرا­تسيا­سىنا كىرىپتى. ونداعى ماقساتى – جەڭىلدىكتى سۋبسيديا الۋ. ءبۇ­گىنگى تىرلىگىنە ريزا ەكەنى جۇزىنەن دە, سوزىنەن دە بىلىنەدى. وسى ۋاقىت بە­دەرىندە مۇسەكەڭنىڭ ءجون سىلتەۋى­مەن اتاجۇرتقا 50 وتباسى ورالىپتى. اۋدان اكىمنىڭ ورىنباسارى الماگۇل رامازانوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بيىل كۆوتامەن 18 وت­باسى تابان تىرەگەن. تىلەك ءبىلدىرۋ­شى­لەردىڭ كوپتىگى ەسكەرىلىپ, وبلىس­تىق ءماسليحات شەشىمىمەن تاعى ەكى ورىن بولىنگەن. قىزىلوردا وبلىسىنان ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ كيريللوۆكا ەلدى مەكەنىنە اتباسىن تىرەگەن جاس وتاۋ يەلەرى باقىتجان بەكجانوۆ پەن مارحاباتتىڭ دا شاعىن شارۋا­لارىن دوڭگەلەتىپ وتىرعانىنىڭ كۋاسى بولدىق. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ءىرى قارا مالدىڭ سانىن 16 باسقا جەتكىزگەن. سويتسە, بىلتىر 2 ميلليون تەڭگە نەسيەگە 9 باس تايىنشا ساتىپ العان. بيىل باسىنا باس قوسىلعان بۇزاۋلارى ويناق سالىپ ءجۇر. 5-ءۋىن ساۋىپ, كۇنىنە 60 ليترگە دەيىن ءسۇت الادى. قازدىڭ 100 بالاپانىن ساتىپ الىپ, كۇزدە استاناعا وتكىزگەن. ءسويتىپ, نەسيەمەن ەسەپتەس­كەن. «باسپانانى 650 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الدىق. كۆوتاعا ىلىكپەسەك تە, تۇرمىسىمىز جايلى. بيىل 300 بالاپان الىپ, باعىپ جاتىرمىز. باۋ-باقشامىز بار. سۇتتەن ماي شايقايمىز, قايماق, ىرىمشىك جاسايمىز. سەنبىلىك جارمەڭكەلەردەن قالمايمىز. ءبىر اپتاداعى كىرىسىمىز 35 مىڭ تەڭگەگە جۋىق», – دەيدى ەرلى-زايىپتىلار. ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ ءتيىم­دىلىگىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىن  ورىنداۋدا جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇل تۇرعىدان العاندا, وڭىردە اتقارىلىپ جاتقان شارالار سان-سالالى. بىلتىردان بەرى 40 ەلدى مەكەنگە 95 وتباسى كوشىپ كەلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا – 24, دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنا – 5, ءبىلىم وشاقتارىنا – 4, باسقا سالالارعا 14 ادام ورنالاسقان. 22 ادام جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسادى. 185 ادامعا 15 ميلليون تەڭگە كولەمىندە سۋبسيديا تولەنگەن. جۇمىس بەرۋشىلەر 38 وتباسىنا ءۇي-جاي ۇسىنعان. 32 وتباسى باس­پانالاردى جالعا السا, 9 وتباسى تۋعان-تۋىسقاندارىمەن بىرگە تۇرادى. قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ورتا جاسى – 35-40 ارالىعىندا. بۇدان تىسقارى جەكەلەگەن شارۋاشىلىق باسشىلارى دا قولۇشىن بەرىپ كەلەدى. وڭ­تۇس­تىكتەگى بوس جۇمىس ورىندارى جارمەڭ­كەسىنە بارعانداردىڭ ءبىرى – «اق­سەلەۋ» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى سەرىك مالاەۆ. ول سارىاعاش, ماق­تا­ارال اۋداندارىنىڭ تۇرعىن­دارى­مەن كەزدەسىپ, 14 ادامنان تۇرا­تىن 3 وتباسىن وزىمەن بىرگە الا كەلگەن. ەڭبەككە قابىلەتتىلەرىن جو­عارى جالاقىلى جۇمىسقا ورنالاس­تىرىپ, باسپانامەن, ءۇي جيھاز­دارىمەن قامتا­ماسىز ەتكەن. اق­شالاي جاردەم كورسەتكەن. «عايسا» سەرىكتەستىگىنىڭ جەتەكشىسى ءبىرجان عايسين قاراعاش اۋىلىنا كوشىپ كەلگەن 5 وتباسىن قۇشاق جايا قارسى الىپ, بارلىق جاعدايىن جاساعان. دەسەك تە, اۋقىمدى باعدار­لا­ما­دا الەۋمەتتىك ىنتالاندىرۋ شارالارىن كەشەندى تۇردە قاراس­­تىرۋ دۇرىس زەردەلەنبەگەن ءتا­رىزدى. شەتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى تۇر­عىن ءۇي-جايىنا قاتىستى. الىس­تان ات تەرلەتىپ, «ەلىم, جەرىم» دەپ ەمى­رەنىپ كەلگەن اعايىنعا الدى­مەن كەرەگى – جايلى باسپانا. وسى ماسەلەنىڭ باعدارلامادا ەسكەرىل­مەي قالعانى تۇسىنىكسىز. سونىڭ سال­دارىنان ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى بالا-شاعا­لارىمەن پاتەر جالداۋعا, نە تۋعان-تۋىستارىن ساعالاۋعا تۋرا كەلەدى. پرەمەر-مينيستر وبلىسقا جۇمىس ساپارى كەزىندە ەل تۇر­عىندارىنىڭ ەڭبەك كۇشى جەتىس­پەيتىن ايماقتارعا قونىس اۋدارۋى ماڭىزدى ءۇردىس ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, اتالعان ماسەلە بويىنشا ۇكىمەتتىڭ جەكە وتىرىسى وتەتىنىن جەتكىزگەن ەدى. ولاي بولسا, باعدارلامادا تۇرعىن ۇيگە قاتىستى ەرەجە-تالاپتار بارىنشا ايقىندالىپ, مەملەكەت ەسەبىنەن ساتىپ اپەرۋ مۇمكىندىكتەرى تۋدىرىلسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى. ويتكەنى, زاڭدىق شەشىم الىنبايىنشا باسىبايلى باسپانالى بولۋ باقىتى اركىمگە بۇيىرا بەرمەيتىن سەكىلدى. وبلىسارالىق كوشىرۋ ۇردىسىندە وڭىرلىك الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر مەن قابىلداۋ الەۋەتى الدىمەن ەسكەرىلۋى ءتيىس. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ەسىل اۋدانىنا قاراستى بىرلىك ەلدى مەكەنىندە 30-داي عانا شاڭىراق قالىپ, باستاۋىش مەكتەپ قىسقارتۋعا ۇشىراعان بولاتىن. ەندى اۋىلدى 10 وتباسى تولىقتىرىپ, ءبىلىم ءۇيى قايتادان بوي كوتەرگەلى وتىر. كەزىندە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلگەن اعايىندارىمىزدى توپتاپ قونىستاندىرۋ ءتاجىري­بەسىنىڭ كەڭىنەن قولدانىلۋى ارقا­سىندا بىرقاتار ەلدى مەكەندەر مەن مەكتەپتەردىڭ ساقتالىپ قال­عانىن ۇمىتا قويعان جوقپىز. ءما­سەلەن, موڭعوليادان كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ بالالارى ەسەبىنەن شالعايداعى تيميريازەۆ اۋدا­نىنىڭ بەلوگرادوۆكا ەلدى مەكە­نىندە قازاق سىنىپتارى, كەيىن ۇلت­تىق مەكتەپ اشىلعان. وسىنداي ءتاجى­ريبەلەردىڭ ءورىس العانى ابزال. ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان» سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى