ەكسپو شەجىرەسى: سان-انتونيو, 1968
سان-انتونيو قالاسىندا 1968 جىلى 6 ءساۋىر مەن 6 قازان ارالىعىندا وتكەن بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى اقش-تىڭ وڭتۇستىك-باتىس وڭىرىندە وتكىزىلگەن العاشقى ءىرى وقيعا بولدى. ول سان-انتونيو قالاسىنىڭ ىرگەتاسى قالانعانىنا 250 جىل تولۋ قۇرمەتىنە ارنالدى.
ەكسپو شەجىرەسى ايدارىمەن بەرىلگەن ماقالالارىمىزدا ايتىلعانداي, امەريكا قۇرلىعىندا العاش رەت بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمە 1876 جىلى فيلادەلفيا قالاسىندا وتكىزىلگەن بولاتىن. بۇل الەمدىك شارا اقش-تىڭ ءتاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىنىڭ جاريالانعانىنا 100 جىل تولۋ مەرەكەسىنە ارنالدى. قۇرلىقتاعى العاشقى ماڭىزدى حالىقارالىق شارانى وتكىزۋ ارقىلى اقش بيلىگى مەملەكەت جەتىستىكتەرىن بۇكىل الەمگە پاش ەتۋدى ماقسات تۇتقان ەدى. كورمە بۇل مىندەتتى ويداعىداي ورىندادى. سودان بەرى اقش ۇكىمەتى ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە ەكسپو كورمەسىن وتكىزۋگە قۇلشىنا كىرىسكەن ەدى. قۇرلىقتاعى العاشقى فيلادەلفيا كورمەسىنەن كەيىن عاسىرعا تارتا ۋاقىت وتكەندە, اقش ۇكىمەتى بۇعان دەيىن ەشقانداي ءىرى حالىقارالىق شارا وتكىزىلىپ كورمەگەن وڭتۇستىك-باتىس ءوڭىردە ءبۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمەسىنىڭ جالاۋىن كوتەرۋدى ماقسات ەتتى. وعان تەحاس وڭىرىندەگى حالىق سانى جاعىنان ەكىنشى ورىن الاتىن ءىرى مەگاپوليس سان-انتونيو قالاسىنىڭ 250 جىلدىق ايتۋلى داتاسى تۇسپا-تۇس كەلدى.
اقش-تىڭ وڭتۇستىك-باتىس وڭىرىندە وتكىزىلگەن بۇل كورمەگە 30-دان استام مەملەكەت قاتىستى. سان-انتونيو قالاسىنىڭ شەتىنەن كورمە قالاشىعىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ ءۇشىن 40 گەكتاردان اسا جەر ءبولىندى. بۇل قالا بۇعان دەيىن دە تۋريستەر كوپ كەلەتىن ورىنداردىڭ ءبىرى بولاتىن. قالاداعى بىرقاتار تاريحي عيماراتتار, اتاپ ايتقاندا اتاقتى الامو بەكىنىسى تۋريستەردى وزىنە ماگنيتشە تارتاتىن ەدى. الامو بەكىنىسى تەحاس تاۋەلسىزدىگىنىڭ سيمۆولى بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, بەكىنىس ماڭايىندا وسىدان بىرنەشە عاسىر بۇرىن ءوڭىردى العاش جاۋلاپ الۋشىلار سالعان باسپانالار دا ساقتالعان بولاتىن. سان-انتونيو قالاسىنىڭ باسشىلىعى كورمەنى وتكىزۋ شاراسىنا جان-جاقتى دايىندالدى.
كورمە قالاشىعىندا قالا ءساۋلەتىنە ءسان قوسقان بىرقاتار عيماراتتار تۇرعىزىلدى. سان-انتونيو قالاسىندا وتكەن ەكسپو كورمەسىنىڭ داڭقىن پاش ەتكەن ەكى ارحيتەكتۋرالىق نىسان ءالى كۇنگە دەيىن قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ سۇيىكتى ورىندارىنا اينالعان. ونىڭ ءبىرى – The Tower of the Americas اتتى مۇنارا.
كورمە قالاشىعىندا ارحيتەكتور فورد و’نەيلدىڭ جوباسىمەن تۇرعىزىلعان بۇل مۇنارا تەك سان-انتونيو قالاسىنىڭ عانا ماقتانىشى ەمەس, سونىمەن بىرگە بۇكىل اقش-تىڭ وزىق ساۋلەت ونەرىنىڭ ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. بۇل مۇنارانىڭ بيىكتىگى 227 مەتردەن اسادى. ارحيتەكتور فورد و’نەيلدىڭ تاپقىرلىعى مەن شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا بۇل مۇنارا قالانىڭ ءتورت قۇبىلاسىنان تۇگەل كورىنەدى. مۇنارانىڭ كورۋ الاڭىنا كوتەرىلگەن ادام سان-انتونيو قالاسىن الاقانىنا سالعانداي تاماشالايدى. 1968 جىلى سالىنعان اتالمىش مۇنارا وسىدان 30 جىل ۋاقىت وتكەنگە دەيىن اقش ەلىندەگى ەڭ بيىك مۇنارا بولىپ ەسەپتەلىنىپ كەلدى. تەك 1996 جىلى لاس-ۆەگاستا «ستراتوسفەرا» مۇناراسى سالىنىپ, «ەڭ بيىك مۇنارا» اتاعىن يەلەندى.
سان-انتونيودا وتكەن ەكسپو-68 ءبۇكىلالەمدىك كورمەسىنىڭ قۇرمەتىنە سالىنعان تاعى ءبىر تاريحي نىسان – حەميسفاير ساياباعى بولىپ سانالادى. ساياباقتىڭ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل اشىق, ەشقانداي قورشاۋ تۇرعىزىلماعان. ساياباق اۋماعىندا مۇراجاي ءجادىگەرى رەتىندە ءحىح عاسىردا سالىنعان بىرقاتار تۇرعىن ۇيلەر تۇرعىزىلعان. جۇرت سەرۋەندەيتىن جولداردىڭ جيەگىنە ونداعان جانۋارلار ءمۇسىنى سالىنعان. بالالار ءۇشىن تاماشا ءارى كەڭ ويىن الاڭى جاسالعان. The Tower of the Americas مۇناراسىنا جاقىن ماڭايدا ساياباقتىڭ ءسانىن كەلتىرگەن سۋبۇرقاقتار كاسكادى كوز جاۋىن الادى. سونىمەن بىرگە, ساياباقتا سەرۋەندەيتىن ادامدارعا قاجەتتى قىزمەت ءتۇرلەرىنىڭ ءبارى ويلاستىرىلعان.
ەكسپو-68 كورمەسىنىڭ جالاۋى سان-انتونيو قالاسىندا التى اي بويى جەلبىرەدى. وسى مەرزىم ىشىندە كورمەنى دۇنيە جۇزىنەن كەلگەن 6,5 ميلليون ادام تاماشالاعان. كورمەگە الەمنىڭ 30-دان استام مەملەكەتى وزدەرىنىڭ جادىگەرلەرىن اكەلگەن. اسىرەسە, كانادا, مەكسيكا, يتاليا, يسپانيا, فرانتسيا ءجانە جاپونيا مەملەكەتتەرىنىڭ پاۆيلوندارىنداعى سول ۋاقىتتىڭ وزىق تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرى كورمەگە كەلۋشىلەردى ءتانتى ەتتى. اقيقاتىن ايتقاندا, العاشقى كەزدە كورمەنى ۇيىمداستىرۋشىلار وعان قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ از بولعاندىعىنا ءبىراز ابىرجۋشىلىق تۋعىزدى. الايدا, ۇيىمداستىرۋشىلار كورمەنىڭ اشىلۋىنا ءبىر اي ۋاقىت مەرزىم قالعاندا, دەمەۋشى مەتسەناتتاردىڭ قارجىسىنا قۇراما شتاتتارعا كورشى قونىستانعان نيكاراگۋا, گوندۋراس, گۆاتەمالا, سالۆادور, كوستا-ريكا سياقتى كەدەي مەملەكەتتەردىڭ كورمەگە قاتىسۋىنا جاعداي جاسادى. بۇل مەملەكەتتەرگە بولىنگەن پاۆيلوندارعا قويىلعان جادىگەرلەر كورمەنى تاماشالاۋشىلاردىڭ ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى.
سونىمەن بىرگە, ەكسپو-68 كورمەسىندە ۇيىمداستىرعان ءمادەني بۇقارالىق شارالار دا قوناقتاردىڭ ەسىندە قالدى. ءاسىرەسە, كورمە شەڭبەرىندە بالالار ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان ويىنشىقتار كورمەسى جوعارى اسەر قالدىردى. بۇل كورمەگە لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنەن اكەلىنگەن ويىنشىقتار ۇلگىسى بالالاردى ۇمىتىلماس اسەرگە بولەدى.
سان-انتونيو قالاسىندا 6 اي بويى جەلبىرەگەن ەكسپو-68 كورمەسىنىڭ جالاۋى سالتاناتپەن ءتۇسىرىلدى. ۇيىمداستىرۋشىلار بۇكىلالەمدىك كورمەنىڭ ءساتتى دە تابىستى وتكەندىگىن پاش ەتتى. كورمەنى وتكىزۋ ارقاسىندا بۇرىن دا تۋريستەر كوپ كەلەتىن ورتالىق بولىپ سانالاتىن سان-انتونيونىڭ بەدەلى مەن اتاعى ارتا ءتۇستى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
