بالىق شارۋاشىلىعىنا بولەك قۇرىلىم قاجەت

بالىق – ازىق-ت ۇلىكتىڭ ەڭ قاجەتتى ءتۇرى جانە ونىڭ ادام دەنساۋلىعىنا دا كوپ اسەرى بار. وسى تۇرعىدا قازاقستانداعى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى از-كەم ءسوز ەتكىمىز كەلەدى. قازاقستاندا بالىقتى سۋ ايدىندارى جەتكىلىكتى. ولار كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق بولىگى, ارال, بالقاش, الاكول باسسەيندەرى, بۇقتىرما, شاردارا, كوكساراي, قاپشاعاي سۋ قويمالارى. سونىمەن قاتار, ورال, سىرداريا, ەرتىس وزەندەرى مەن ونىڭ بويىندا ورنالاسقان كوپتەگەن كولدەردەن مول بالىق اۋلانادى. بالىق شارۋاشىلىعى كەڭەس وداعى كەزىندە قاتتى دامىپ, ءىرى بالىق اۋلاۋ, وڭدەۋ كەمەلەرىمەن, موتورلى قايىقتارمەن  جاراقتالسا, باسسەين جاعالاۋلارىندا ءىرى بالىق وڭدەۋ كومبيناتتارى مەن زاۋىتتار جۇمىس ىستەپ, ولاردا جوعارى ساپالى ونىمدەر مەن كونسەرۆىلەر, ىستالعان, قاتىرىلعان, كەپتىرىلگەن بالىق ونىمدەرى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جونەلتىلىپ جاتتى. ول كەزەڭدە ەلىمىزدە وزەن-كولدەر مەن توعان شارۋاشىلىقتارى كوپتەگەن وبلىستاردا ۇيىمداستىرىلىپ, حالىقتى بالىقتىڭ سان تۇرىمەن قامتاماسىز ەتتى. كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىنەن جىلىنا 50 مىڭ توننا, ارال تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىنەن 21,5 مىڭ توننا, بالقاشتان 17 مىڭ  توننا اۋلانسا, ەداۋىر كولەمدە بالىق بۇقتىرما, شاردارا, الاكول سۋ قويمالارىنان دا اۋلانىپ كەلدى. تەك اقتوبە وبلىسىنىڭ كولدەرىنەن جىلىنا 9 مىڭ توننا ءونىم الىناتىن. اتىراۋ بالىق وڭدەۋ كومبيناتى جىلىنا 1,5 مىڭ توننا بەكىرەنىڭ ۋىلدىرىعىن مەملەكەتكە تاپسىرىپ وتىردى. بالىق اۋلاۋ كولەمىنەن قازاقستان كەڭەس وداعى بويىنشا ءۇشىنشى ورىندا تۇردى. وداقتىڭ تاراۋىمەن رەس­پۋب­ليكانىڭ بالىق شارۋا­شىلىعى سالاسى دا ەلەۋلى كۇيزەلىسكە ۇشى­رادى. بارلىق ءىرى بالىق اۋلاۋ, وڭدەۋ شارۋاشىلىقتارى توقىراپ, بۇرىنعى قۇرىلىمدارىن جويىپ الدى. ال بارلىق بالىق ءوسىرۋ توعاندارى ناقتى قاراجاتتىڭ بولماۋىنان جۇمىستارىن توقتاتتى. وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىن­دا ارال تەڭىزىنە سىرداريا مەن ءامۋداريا وزەندەرىنەن سۋ ءتۇس­پەگەندىكتەن تەڭىز سۋىنىڭ تۇز­دىلىعى ەرەكشە ءوسىپ, تەڭىزدە بالىق قورى جوعالا باستادى. تەك سول 80-جىلداردىڭ اياعىندا عىلىمي نەگىزدەرگە سۇيەنە وتىرىپ, تەڭىز سۋىنىڭ تۇزدىلىعى جوعارى دەڭگەيدە وسەتىن قارا تەڭىزدەن كامبالا بالىعىن اكەلىپ جىبەرگەننەن كەيىن كوپ ۋاقىت وتكىزبەي تەڭىزدە اتالعان بالىق ءتۇرى تەز ءوسىپ, جەتىلىپ وندىرىستىك كولەمدە اۋلاۋعا قول جەتكىزىلدى. تەڭىزدىڭ قايتا ورالۋىمەن بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ جاڭادان دامۋى تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىن جاقسا­رۋىنا اسەر ەتسە, ەلدىڭ ەكونومي­كاسى مەن ساياسي باعىتىنا دا ما­ڭىزدى ۇلەس قوستى. الايدا, جوعارىدان بىرقالىپتى كاسىپقويلىقپەن (بىلىكتىلىكپەن) باسقارۋ بولماعاندىقتان, سالا­نىڭ ىلگەرى دامۋىنا نەگىز بولماي وتىر. رەسپۋبليكا ءوزىنىڭ ءتاۋ­ەلسىزدىگىن العان العاشقى جىلدارى بالىق شارۋاشىلىعى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىندا بولىپ, ودان سوڭ ءبىر­شاما جىلدار قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنا ەنىپ, كەيىن قايتادان اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىنە بەرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا مينيستر­لىكتىڭ بۇرىنعى بالىق كوميتەتى جو­يىلىپ, جاڭادان ورمان شارۋا­شىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى بولىپ قۇرىلدى. بۇ­رىنعى بالىق كوميتەتى دە وسى­عان كىرىپ كەتتى. بۇل كوميتەت بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ءجا­نە با­لىق قورىن قورعاۋ ينس­پەك­تسياسىن قارجىلاندىرىپ, باسشىلىق جاسايدى. ال بالىق اۋلاۋ كا­سىپ­شىلىگىنە, ولارعا ۋچاسكەلەر ءبولۋ ءۇشىن تەندەر وتكىزۋ جۇمىستارىنا  باسشىلىقتى ايماق كولەمىندە وبلىستىق تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى ءجۇر­گىزەدى. دەگەنمەن, بۇل كوميتەت­تەن بالىق اۋلاۋ, باسسەيندەر مەن بالىق شارۋا­شىلىعىنا ما­ڭىزى بار كولدەردىڭ تۇراقتى سۋ كولەمىنىڭ ءتۇسىپ تۇ­رۋىنا ەشقانداي دا كومەگى جوق. بالىق حالىقتىڭ كۇندەلىكتى قاجەت ەتەتىن ازىق-ت ۇلىك ءتۇرى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاق­سارۋىنا سەبەپكەر بىردەن-ءبىر تابىس كوزى بولسا, ەل ەكونوميكاسىنا دا قوسار ۇلەسى مول. سوندىقتان بالىق شارۋاشىلىعى نەگە ورمان-توعاي, جانۋارلار دۇنيەسى نەمەسە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ سياقتى سالالارعا قوسىلادى؟ مۇنداي جاعدايدا قالاي ىلگەرى داميدى جانە قانداي ءتيىمدى ناتيجە بەرمەكشى؟ بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بولاشاعى ايقىن, بەرەرى كوپ. ارال تەڭىزىندە «كوكارال» پلو­تي­ناسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى قول­عا الىنىپ, گيدروتەحنيكالىق قۇرى­لىس اياقتالعاننان كەيىن تەڭىز­دىڭ سولتۇستىك بولىگىنىڭ اۋماعى ۇلعايىپ جانە بالىق اۋلاۋ كولەمى 2-3 ەسە ارتىپ, بۇگىندە 30 مىڭ تونناعا دەيىن بالىق اۋ­لانا­دى. قازىردىڭ وزىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى اگرارلىق-تەحني­كالىق ۋنيۆەرسيتەت بەكىرە ءوسىرىپ, ودان قارا ۋىلدىرىق الۋدا, جايىق-كاسپي جانە اتىراۋ وبلى­سىنداعى بەكىرە ءوسىرۋ زاۋىتتارى دا بەكىرەنىڭ مايدا شاباقتارىن جىل­دان-جىلعا ءوسىرىپ, وندىرىستىك قۋاتتارىن ارتتىرۋدا. جوعارىدا اتالعان بالىق شا­رۋاشىلىعى سالاسىندا ورىن الىپ وتىرعان كەمشىلىكتەردىڭ نەگىزىندە سالانى تەز ارادا ىلگەرى دامىتۋ ءۇشىن اتالعان سالانى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قۇرامىنان جەكە كوميتەت رەتىندە قۇرۋدى ۇسىنامىز. قا­زاق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, رەسپۋبليكا كولەمىندەگى سۋ اي­دىندارىنداعى بالىق قو­رىن قورعاۋ ينسپەكتسياسى جانە بار­لىق بالىق اۋلاۋ جانە ءوڭ­دەۋ قۇرىلىمدارىنىڭ باسىن ءبىر جەردە توعىستىراتىن كومي­تەت جۇمىسى جەمىستى بولادى دەگەن ويدامىز. رەسپۋبليكا كولە­مىندەگى بارلىق بالىق اۋلاۋ, وڭدەۋ شارۋاشىلىقتارى, ونىڭ عى­لىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانە بالىق قورىن قورعاۋ ينسپەكتسياسى بىرلەسىپ جۇمىس جاساعان جاع­دايدا عانا ونى بۇرىنعى كەڭەس وداعى كەزىندەگى كولەمىنە جەتكىزىپ, حالىقتى ءتىرى جانە جاس بالىق تۇرلەرىمەن تولىق قام­تاماسىز ەتىپ, رەسپۋبليكا ىشىندە جانە شەتەل­دەرگە دە ساپالى ءونىم شىعارۋعا مۇمكىندىك بولاتىنى انىق. جىلقىباي ارىنعازيەۆ, بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ارداگەرى, ارال اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى قىزىلوردا وبلىسى