ەجەلدەن ەركىندىك اڭساعان ەل ەدىك. ازاتتىق ءۇشىن ايقاستا اتباسىن تارتىپ كورمەگەن اردا بابالارىمىز تىزەرلەپ تىرشىلىك كەشكەننەن تىك تۇرىپ ولگەننىڭ ارتىق ەكەنىن باياعىدا-اق بىلگەن. سول سەبەپتى ەر بالاسىنا ەركەلىگى باسىلماي جاتىپ-اق باتىرلار جىرىن جاتتاتىپ, ەرلىك پەن ورلىك سالتىن سانالارىنا سىڭىرگەن. ۇلتتىق نامىستى ۇلىقتاۋدى ۇرپاقتارىنا امانات ەتىپ قالدىرعان.
كەشەگى وتارشىلدىق كەزىندە وسىناۋ وراسان قۇندىلىقتارىمىز قۇردىمعا كەتە جازدادى. اسقاق رۋحىنان اداسقانداي ايانىشتى كۇي كەشكەن ۇلى دالا ۇلاندارىنىڭ باسىنا بۇلت ءۇيىرىلدى. تاريحتىڭ تار كەزەڭىنە تاپ بولعان قارا تۇنەكتەگى قازاققا جول كورسەتىپ, ءجون سىلتەر كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ كوشباسشىلار قاجەتتىگى تۋىندادى ءدال وسى تۇستا. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باس جاعىندا قاراڭعىلىقتىڭ كوگىندە جۇلدىزداي جارقىراعان الاش ارىستارى سول سوقتالى مىندەتتى ءوز مويىندارىنا الدى. كوشەلى ءاليحان كوسەم باستاعان, اقىلدى احاڭ, جاقاڭ جانە باسقا جاقسى-جايساڭدارىمىز قوستاعان اعارتۋشىلىق باعىتتاعى وقىعاندارىمىز وزبىر قوعامنىڭ وڭباعان ساياساتىن اياۋسىز سىنعا الدى.
ەزىلگەن ەلىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن ەرەك تۇلعالاردىڭ ءبىرى وتىنشى ءالجانوۆ بولاتىن. 1873 جىلى سەمەي وبلىسى زايسان ۋەزى نارىن بولىسىنا قاراستى №6 اۋىلدا تۋعان ول اينالاسىنان ات وزدىرىپ, الاش قوزعالىسىنىڭ ناعىز ناركەسكەنىنە اينالدى. اۋقاتتى وتباسىندا تاربيە الىپ, قارشادايىنان حات تانىعان تالاپتى جاس الدىمەن زايسانداعى ورىس-قىرعىز ۋچيليششەسىن, ودان سوڭ ومبىداعى قالالىق ۋچيليششەنى, مۇعالىمدەر سەمينارياسىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, ءبىراز ۋاقىت مۇعالىمدىكپەن اينالىسقان. كەيىنىرەك اقمولا وكرۋگتىك سوتىنىڭ اۋدارماشىسى, كوكپەكتى قالاسىنداعى ورىس-قىرعىز ۋچيليششەسىنىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. ايرىقشا اتاپ وتەرلىگى, 1897 جىلى ءبىرىنشى بۇكىلرەسەيلىك حالىق ساناعىنا قاتىسادى. ال, 1907 جىلدىڭ قازان ايىندا سانكت-پەتەربۋرگتە رەسەي حالىق اعارتۋ مينيسترلىگى تاراپىنان قۇرىلعان «بۇراتانا حالىقتاردىڭ وقۋ ءىسى مەن مەكتەپتەرى تۋرالى زاڭ جوبالارىن قايتا قۇرۋ» كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىنا دالا گەنەرال-گۋبەرناتورىنا قاراستى قازاقتاردىڭ وكىلى رەتىندە تارتىلعان.
قازاعىنىڭ قامىن ويلاعان قايراتكەر «دالا ءۋالاياتىنىڭ گازەتىنە» ولكەمىزدەگى وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرىپ ءماندى ماقالالار جازىپ تۇرعان. اسىرەسە, وقۋ-اعارتۋ سالاسىنىڭ پروبلەمالارىن سارالاپ, قاناۋداعى قانداستارىنىڭ تۇرالاعان تۇرمىسىن تالداعان, پاتشالىق رەجيمنىڭ سۇرقيا ارەكەتتەرىن اشكەرەلەگەن, قاپەرسىز قالعىپ-شۇلعىعان جەرلەستەرىن قالىڭ ۇيقىدان ويانۋعا ۇندەگەن پۋبليتسيستيكالىق پايىمدارى قالامگەردىڭ قارىمدى شىعارماشىلىق قابىلەتىن تانىتقانى تالاس تۋدىرماسا كەرەك. ماسەلەن, اۆتوردىڭ «عىلىمعا قاراي تاعى ءبىر قادام», «قازاق بالالارىن تاربيەلەمەك تۇرعىسىنان وسيەت اڭگىمەلەر», «قازاقتارعا پايدالى كىتاپتار», «قازاقتاردىڭ مەدرەسە اشقاندارى», «قىرداعى رامازان ايتى», «بيلەردىڭ بىتىمدەرى» سەكىلدى ت.ب. جاريالانىمدارى تانىمدىق تۇرعىدان ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەندىگىن ايتا كەتكەنىمىز ابزال.
دەموكراتيا «دەرتىنە» ۇشىراعان دەگدار جىگىتتىڭ «سەنىمسىز» ساياسي كوزقاراسىنان سەسكەنگەن جاندارمەريا جاندايشاپتارى ونى جەتىسۋ وبلىسىنداعى لەپسى ۋەزىنە جەر اۋدارادى. سوندا قۋعىن-سۇرگىندە جۇرگەنىنە قاراماستان قاراعايدىڭ قارسى بۇتاعىنداي تالاي قايسار دوستار تاۋىپ, ۇلتجاندىلىق قاسيەتتەرىن ودان سايىن ۇشتاي تۇسەدى. مونارحيالىق بيلىكتى تاقتان تايدىرعان 1917 جىلعى اقپان ءتوڭكەرىسىنەن كەيىن ۋاقىتشا وكىمەتتىڭ وكىلەتتى ۋاكىلى رەتىندە از-كەم قىزمەت اتقارادى. ەڭ باستىسى, ورىنبوردا وتكەن ءىى جالپىقازاق سەزىندە الاشوردا ۇكىمەتى – ۇلت كەڭەسىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلانادى. قۇرىلتاي قارارىنداعى وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى وتەۋ ماقساتىندا جەتىسۋ ايماعىندا الاش ميليتسياسىن جاساقتاۋعا بەل شەشىپ كىرىسەدى. اتىس-شابىسقا تولى الاساپىران ۋاقىتتىڭ ايىقپاس تۇمانىنا كەزىككەن حالقىمەن بىرگە «الاش» سەركەلەرى دە سەرگەلدەڭگە ءتۇسىپ, قاي جولدى تاڭدارىن بىلمەي اڭىرىپ قالعاندارى جاسىرىن سىر ەمەس. سودان بىرەسە سوۆەتتەرمەن, بىرەسە كولچاك, دۋتوۆ, اننەنكوۆتاردىڭ اسكەرىمەن وداقتاسىپ, قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋدىڭ بار امالىن قاراستىرعان عوي باسقا ءمۇمكىندىكتەرى قالماعاندىقتان. بۇلعاق زاماننىڭ بۇل قان قاسابى قازاققا قانداي زارداپ اكەلەتىنىن ءتۇسىنىپ, اقتان دا, قىزىلدان دا تۇڭىلگەن وتىنشى ءالجانوۆ قاسىنا سەنىمدى سەرىكتەرىن ەرتىپ, تۋعان اۋىلىنا قايتادى. اعايىن اراسىنداعى بەدەلدى اقساقالدارمەن ءارى-بەرى اقىلداسىپ, قىتاي شەكاراسىنا اسۋدى ءجون كورەدى. ەكىجاقتى شاپقىنشىلىقتان ەسەپسىز قىرىلعان قازاقتاردى كورىپ قاتتى قامىعادى. ارعى بەتكە اۋعالى وتىرعان اۋىلعا بىردە مامونتوۆتىڭ قىزىلگۆاردياشىلارى قىرعيداي تيەدى. بەيبىت ەلدى بورىكتىرگەن بەزبۇيرەكتەرگە قانى قايناعان ءور مىنەزدى وتىنشى ءوزىنىڭ وتريادىمەن قورعانىسقا كوشەدى. اعاش ديىرمەننىڭ توبەسىنە قول پۋلەمەتىن قۇرىپ تاستاپ, جاۋىنا وق جاۋدىرعان ەسىل ەر اقىرىندا وتقا ورانىپ وپات بولادى. قايعىلى قازاعا بايلانىستى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى «قازاق» گازەتىندە: «قىزىقتى عۇمىرىڭنىڭ كوبى اباقتىدا, ايداۋدا ءوتتى, بىراق, قىمباتتى وتىنشى, الاشتىڭ كوركەيگەنىن كورە الماي كەتتىم دەمە, سەندەي ۇل تۋعان ەل ەشكىمنەن كەم بولماس» دەپ جازعانى بەلگىلى.
ءيا, دۋلات ۇلى كورەگەندىكپەن دۇرىس بولجاعانداي, الاشتىقتار ارمانداعان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن قازاقستان بۇگىندە ءبۇكىل تورتكۇل دۇنيەگە تانىلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاۋىمەن وركەنيەت ورىنە بەتتەپ بارادى.
الاشتىڭ ار-نامىسى اتانعان اسىلدارىمىزدى ارداقتاۋ ارناسىن تاپتى. تاياۋدا عانا ءۇرجاردا ورناتىلعان وتىنشى ءالجانوۆتىڭ ءبيۋستى وسى ويىمىزدى ايعاقتارى انىق. استانادان ارنايى كەلگەن الاشتانۋشى عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا
وتانى ءۇشىن وتقا تۇسكەن تالايلى تاعدىر يەسىنىڭ تاعىلىمدى ءومىرى مەن قىزمەتىنە بايلانىستى بايىپتى باياندامالار وقىلىپ, ەستىگەن قۇلاقتى ەلەڭ ەتكىزەرلىكتەي تىڭ دەرەكتەر العا تارتىلدى.
سالتاناتتى شارانى اشقان ءۇرجار اۋدانىنىڭ اكىمى سەرىك زاينۋللين اراعا عاسىر ارالاتىپ اتاجۇرتىنا ەسكەرتكىش بولىپ ورالعان وتىنشىداي ورنى بولەك بوزداقتى جەرلەستەرىن ءاردايىم ەمىرەنە ەسكە الىپ, وشپەس ەرلىگىن ونەگە تۇتاتىندىقتارىن ءبىلدىردى.
بەلگىلى عالىم, جازۋشى تۇرسىن جۇرتباي ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن اتاۋسىز قالعان ارۋاقتاردى ءبىر اۋناتۋ ساۋاپتى ءىس ەكەندىگىنە توقتالىپ, وتكەنگە قۇرمەت كورسەتۋ ارقىلى بۇگىنگىلەردىڭ رۋحىن كوتەرەتىنىمىزدى اتاپ كورسەتتى. وسىعان وراي ءوز قالتالارىنان قارجى شىعارىپ وتىنشىنىڭ قولا ءمۇسىنىن قويعان مەتسەناتتار قۋات ەسىمحانوۆ پەن رومين مادينوۆقا اعىل-تەگىل العىسىن جاۋدىردى.
بۇعان دەيىن قىرىق شاقتى ەسكەرتكىش قويىپ, ەلجاندىلىقتىڭ ەرەك ۇلگىسىن تانىتىپ جۇرگەن قۋات مىرزا ناعىز ءمارت ادام. اتىمتاي جومارت اعامىزدىڭ ەستاي-قورلان, بايعابىل سياقتى تاريحي تۇلعالار تۋرالى اڭگىمەلەرى قانداي اسەرلى دەسەڭىزشى. كەۋدەسى التىن ساندىق, رۋحاني قازىناعا باي جان ەكەنى بايقالادى.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى باقىتجان ءابدىرايىموۆ كەلتە عۇمىر كەشسە دە ارتىندا مول مۇرا قالدىرعان اعا بۋىندى اسپەتتەۋ كەيىنگى تولقىننىڭ بورىشى سانالاتىنىن ەسكە سالدى.
ءتول تاريحىمىزداعى اقتاڭداقتاردى اشۋعا اتسالىسىپ ءجۇرگەن زيالى زامانداسىمىز بەرىك ابدىعالي ءوزىنىڭ الاش ارمياسىندا بولعان قازاقتاردىڭ اتى-جوندەرىن انىقتاۋ باعىتىنداعى ىزدەنىستەرىنىڭ العاشقى ناتيجەلەرىن كوپشىلىك نازارىنا ۇسىندى.
مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەربول تىلەشوۆتىڭ پىكىرىنشە, وتىنشى ءالجانوۆ اعارتۋشىلىق اياسىندا قالىپ قويماي, ساياسي كۇرەسكەر دارەجەسىنە كوتەرىلگەن كورنەكتى تۇلعا. قولىنا قارۋ ۇستاپ ۇرىس قيمىلدارىنا قاتىسۋى ءبىراز جايدى اڭعارتادى.
ۇرجارلىق ارقالى اقىن قۇسمىليا نۇرقاسىم ۇلكەن تولقۋ ۇستىندە «بۇل مەنىڭ ۇلى مەرەكەم» دەپ, وسىناۋ قۋانىشتى كۇندى ۇزاق كۇتكەنىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ مىنا ءبىر ءسوزىنىڭ اتان تۇيەنى قايىستىرارداي استارىنا ءۇڭىلۋىمىزدى ءوتىندى: «الاش بىرىكسە, الىنبايتىن قامال جوق, ەگەر بىرىكپەسە, قۇل بولۋدان باسقا امال جوق». تۇسىنگەنگە ءتۇپسىز تەرەڭ افوريزم.
القالى جيىندا جۇرت الدىندا سويلەگەن اسىلدىڭ سىنىعى گۇلفاريدا تولەمىسوۆا اتالارى تۋرالى اناسى ساۋلە ءالجانوۆا ەكەۋى جازعان «وتىنشى الجانوۆ – بەركۋت الاش-وردا» اتتى كىتاپتىڭ دۇنيەگە كەلۋى جايىندا اڭگىمەلەپ, ءالى دە ءبىرسىپىرا قۇندى قۇجاتتار زەرتتەۋشىسىن كۇتىپ, مۇراعاتتاردا شاڭ باسىپ جاتقانىن, سولاردىڭ ءبارىن جيناقتاپ جارىققا شىعارۋدى ويلاستىرۋ كەرەكتىگىن قۇرمەتتى قوناقتارعا قۇلاققاعىس قىلدى.
كونفەرەنتسيادان كەيىن وتىنشى الجانوۆقا ارنالعان ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ ءراسىمى بولدى. وندا اعىنان جارىلىپ جۇرەكجاردى لەبىزىن اقتارعان ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ديحان قامزابەك ۇلى بۇگىن مۇندا وزدەرىنىڭ وتىنشى ءالجانوۆ تەك شىرايلى شىعىستىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قازاققا ورتاق قادىرلى قايراتكەر ەكەندىگىن ايتۋعا كەلگەندەرىن جەتكىزدى. «قانشاما جىلدار بويى بۇل كىسى جايىندا ەشتەڭە ايتىلمادى, ەلەۋلى ەڭبەكتەر جازىلمادى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنى ەندى تولۋعا ءتيىس. ورتا مەكتەپتەردە وتىنشىتانۋ ساباقتارى وتسە قۇبا-قۇپ. ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءالجانوۆتىڭ پۋبليتسيستيكاسىن تام-تۇمداپ بولسا دا جاريالاسا قانداي عانيبەت. جەتكىلىكتى تيراجبەن كىتاپتار باستىرسا, ءتىپتى, نۇر ۇستىنە نۇر. قولىمىزدا جارىقتىقتىڭ ءبىر دە ءبىر سۋرەتى جوق دەيدى. مەن بۇعان سەنبەيمىن. مۇنداي تالاي جەرگە تانىلعان تارلاننىڭ فوتوگرافياعا ءتۇسپەۋى مۇمكىن ەمەس. ىزدەۋ كەرەك! سول ماقساتتا ارنايى قارجى ءبولىپ, ارالارىڭىزدان ءبىر ىزدەۋشى شىعارعاندارىڭىز ورىندى. وسىنى اۋداننىڭ بيلىك باسىنداعى ازاماتتارىنا امانات ەتەمىز», دەدى ول ويىن تۇيىندەپ.
قازاقتىڭ قابىرعالى اقىنى سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى جىردان شاشۋ شاشتى:
«ەل نامىسىن بەرمەگەن,
قارا قىلدى قاق جارىپ.
ارىس بولسا ولمەگەن,
ول – وتىنشى ءالجانوۆ».
كوپشىلىك كورىپ, كوزايىم بولعان ەسكەرتكىشتى ەڭسەلەندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى قۋات ەسىمحانوۆ قازىرگى تاڭدا قازاققا رۋشىل پىسىقايلار ەمەس, رۋحى بيىك پاراساتتىلار كەرەكتىگىنە ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىردى. التىباقان الاۋىزدىقتى الاستاپ, بەرەكە-بىرلىككە باسىمدىق بەرگەندە عانا ەلباسى ايتقانداي «ماڭگىلىك ەلگە» اينالاتىندىعىمىزعا سەنىم ءبىلدىردى. ونى وتىنشىنىڭ مىرجاقىپقا جازعان حاتىنداعى «حالىقتىڭ باسىنا قيامەت-قايىم تۋدى. قاتىن-بالامدى الىپ كەتىڭدەر. مەن نە كورسەم دە حالىقپەن بىرگە كورەم, ولسەم دە, تىرىلسەم دە» دەگەن جولدار قاتتى تەبىرەنتىپتى. «قيىن-قىستاۋ شاقتا ءبىز وسىلاي ايتا الامىز با, جوق پا؟! سوندىقتان وتىنشى اتامىزداي ارىستارىمىز ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس!» ەلجاندى ازاماتتىڭ ەستى ءسوزىن جينالعان قاۋىم قوشتاپ, قول سوقتى.
بىلگەنگە بۇل الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا ساتىمەن بىتكەن ساۋلەلى ءىستىڭ ءبىرى بولدى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز.
مەرەكە سوڭىندا وسى اۋدان ورتالىعىندا وتىنشى رۋحىنا قۇران باعىشتالىپ, اس بەرىلدى.
تالعات باتىرحان,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ءۇرجار اۋدانى
ەجەلدەن ەركىندىك اڭساعان ەل ەدىك. ازاتتىق ءۇشىن ايقاستا اتباسىن تارتىپ كورمەگەن اردا بابالارىمىز تىزەرلەپ تىرشىلىك كەشكەننەن تىك تۇرىپ ولگەننىڭ ارتىق ەكەنىن باياعىدا-اق بىلگەن. سول سەبەپتى ەر بالاسىنا ەركەلىگى باسىلماي جاتىپ-اق باتىرلار جىرىن جاتتاتىپ, ەرلىك پەن ورلىك سالتىن سانالارىنا سىڭىرگەن. ۇلتتىق نامىستى ۇلىقتاۋدى ۇرپاقتارىنا امانات ەتىپ قالدىرعان.
كەشەگى وتارشىلدىق كەزىندە وسىناۋ وراسان قۇندىلىقتارىمىز قۇردىمعا كەتە جازدادى. اسقاق رۋحىنان اداسقانداي ايانىشتى كۇي كەشكەن ۇلى دالا ۇلاندارىنىڭ باسىنا بۇلت ءۇيىرىلدى. تاريحتىڭ تار كەزەڭىنە تاپ بولعان قارا تۇنەكتەگى قازاققا جول كورسەتىپ, ءجون سىلتەر كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ كوشباسشىلار قاجەتتىگى تۋىندادى ءدال وسى تۇستا. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باس جاعىندا قاراڭعىلىقتىڭ كوگىندە جۇلدىزداي جارقىراعان الاش ارىستارى سول سوقتالى مىندەتتى ءوز مويىندارىنا الدى. كوشەلى ءاليحان كوسەم باستاعان, اقىلدى احاڭ, جاقاڭ جانە باسقا جاقسى-جايساڭدارىمىز قوستاعان اعارتۋشىلىق باعىتتاعى وقىعاندارىمىز وزبىر قوعامنىڭ وڭباعان ساياساتىن اياۋسىز سىنعا الدى.
ەزىلگەن ەلىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن ەرەك تۇلعالاردىڭ ءبىرى وتىنشى ءالجانوۆ بولاتىن. 1873 جىلى سەمەي وبلىسى زايسان ۋەزى نارىن بولىسىنا قاراستى №6 اۋىلدا تۋعان ول اينالاسىنان ات وزدىرىپ, الاش قوزعالىسىنىڭ ناعىز ناركەسكەنىنە اينالدى. اۋقاتتى وتباسىندا تاربيە الىپ, قارشادايىنان حات تانىعان تالاپتى جاس الدىمەن زايسانداعى ورىس-قىرعىز ۋچيليششەسىن, ودان سوڭ ومبىداعى قالالىق ۋچيليششەنى, مۇعالىمدەر سەمينارياسىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, ءبىراز ۋاقىت مۇعالىمدىكپەن اينالىسقان. كەيىنىرەك اقمولا وكرۋگتىك سوتىنىڭ اۋدارماشىسى, كوكپەكتى قالاسىنداعى ورىس-قىرعىز ۋچيليششەسىنىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. ايرىقشا اتاپ وتەرلىگى, 1897 جىلى ءبىرىنشى بۇكىلرەسەيلىك حالىق ساناعىنا قاتىسادى. ال, 1907 جىلدىڭ قازان ايىندا سانكت-پەتەربۋرگتە رەسەي حالىق اعارتۋ مينيسترلىگى تاراپىنان قۇرىلعان «بۇراتانا حالىقتاردىڭ وقۋ ءىسى مەن مەكتەپتەرى تۋرالى زاڭ جوبالارىن قايتا قۇرۋ» كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىنا دالا گەنەرال-گۋبەرناتورىنا قاراستى قازاقتاردىڭ وكىلى رەتىندە تارتىلعان.
قازاعىنىڭ قامىن ويلاعان قايراتكەر «دالا ءۋالاياتىنىڭ گازەتىنە» ولكەمىزدەگى وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرىپ ءماندى ماقالالار جازىپ تۇرعان. اسىرەسە, وقۋ-اعارتۋ سالاسىنىڭ پروبلەمالارىن سارالاپ, قاناۋداعى قانداستارىنىڭ تۇرالاعان تۇرمىسىن تالداعان, پاتشالىق رەجيمنىڭ سۇرقيا ارەكەتتەرىن اشكەرەلەگەن, قاپەرسىز قالعىپ-شۇلعىعان جەرلەستەرىن قالىڭ ۇيقىدان ويانۋعا ۇندەگەن پۋبليتسيستيكالىق پايىمدارى قالامگەردىڭ قارىمدى شىعارماشىلىق قابىلەتىن تانىتقانى تالاس تۋدىرماسا كەرەك. ماسەلەن, اۆتوردىڭ «عىلىمعا قاراي تاعى ءبىر قادام», «قازاق بالالارىن تاربيەلەمەك تۇرعىسىنان وسيەت اڭگىمەلەر», «قازاقتارعا پايدالى كىتاپتار», «قازاقتاردىڭ مەدرەسە اشقاندارى», «قىرداعى رامازان ايتى», «بيلەردىڭ بىتىمدەرى» سەكىلدى ت.ب. جاريالانىمدارى تانىمدىق تۇرعىدان ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەندىگىن ايتا كەتكەنىمىز ابزال.
دەموكراتيا «دەرتىنە» ۇشىراعان دەگدار جىگىتتىڭ «سەنىمسىز» ساياسي كوزقاراسىنان سەسكەنگەن جاندارمەريا جاندايشاپتارى ونى جەتىسۋ وبلىسىنداعى لەپسى ۋەزىنە جەر اۋدارادى. سوندا قۋعىن-سۇرگىندە جۇرگەنىنە قاراماستان قاراعايدىڭ قارسى بۇتاعىنداي تالاي قايسار دوستار تاۋىپ, ۇلتجاندىلىق قاسيەتتەرىن ودان سايىن ۇشتاي تۇسەدى. مونارحيالىق بيلىكتى تاقتان تايدىرعان 1917 جىلعى اقپان ءتوڭكەرىسىنەن كەيىن ۋاقىتشا وكىمەتتىڭ وكىلەتتى ۋاكىلى رەتىندە از-كەم قىزمەت اتقارادى. ەڭ باستىسى, ورىنبوردا وتكەن ءىى جالپىقازاق سەزىندە الاشوردا ۇكىمەتى – ۇلت كەڭەسىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلانادى. قۇرىلتاي قارارىنداعى وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى وتەۋ ماقساتىندا جەتىسۋ ايماعىندا الاش ميليتسياسىن جاساقتاۋعا بەل شەشىپ كىرىسەدى. اتىس-شابىسقا تولى الاساپىران ۋاقىتتىڭ ايىقپاس تۇمانىنا كەزىككەن حالقىمەن بىرگە «الاش» سەركەلەرى دە سەرگەلدەڭگە ءتۇسىپ, قاي جولدى تاڭدارىن بىلمەي اڭىرىپ قالعاندارى جاسىرىن سىر ەمەس. سودان بىرەسە سوۆەتتەرمەن, بىرەسە كولچاك, دۋتوۆ, اننەنكوۆتاردىڭ اسكەرىمەن وداقتاسىپ, قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋدىڭ بار امالىن قاراستىرعان عوي باسقا ءمۇمكىندىكتەرى قالماعاندىقتان. بۇلعاق زاماننىڭ بۇل قان قاسابى قازاققا قانداي زارداپ اكەلەتىنىن ءتۇسىنىپ, اقتان دا, قىزىلدان دا تۇڭىلگەن وتىنشى ءالجانوۆ قاسىنا سەنىمدى سەرىكتەرىن ەرتىپ, تۋعان اۋىلىنا قايتادى. اعايىن اراسىنداعى بەدەلدى اقساقالدارمەن ءارى-بەرى اقىلداسىپ, قىتاي شەكاراسىنا اسۋدى ءجون كورەدى. ەكىجاقتى شاپقىنشىلىقتان ەسەپسىز قىرىلعان قازاقتاردى كورىپ قاتتى قامىعادى. ارعى بەتكە اۋعالى وتىرعان اۋىلعا بىردە مامونتوۆتىڭ قىزىلگۆاردياشىلارى قىرعيداي تيەدى. بەيبىت ەلدى بورىكتىرگەن بەزبۇيرەكتەرگە قانى قايناعان ءور مىنەزدى وتىنشى ءوزىنىڭ وتريادىمەن قورعانىسقا كوشەدى. اعاش ديىرمەننىڭ توبەسىنە قول پۋلەمەتىن قۇرىپ تاستاپ, جاۋىنا وق جاۋدىرعان ەسىل ەر اقىرىندا وتقا ورانىپ وپات بولادى. قايعىلى قازاعا بايلانىستى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى «قازاق» گازەتىندە: «قىزىقتى عۇمىرىڭنىڭ كوبى اباقتىدا, ايداۋدا ءوتتى, بىراق, قىمباتتى وتىنشى, الاشتىڭ كوركەيگەنىن كورە الماي كەتتىم دەمە, سەندەي ۇل تۋعان ەل ەشكىمنەن كەم بولماس» دەپ جازعانى بەلگىلى.
ءيا, دۋلات ۇلى كورەگەندىكپەن دۇرىس بولجاعانداي, الاشتىقتار ارمانداعان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن قازاقستان بۇگىندە ءبۇكىل تورتكۇل دۇنيەگە تانىلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاۋىمەن وركەنيەت ورىنە بەتتەپ بارادى.
الاشتىڭ ار-نامىسى اتانعان اسىلدارىمىزدى ارداقتاۋ ارناسىن تاپتى. تاياۋدا عانا ءۇرجاردا ورناتىلعان وتىنشى ءالجانوۆتىڭ ءبيۋستى وسى ويىمىزدى ايعاقتارى انىق. استانادان ارنايى كەلگەن الاشتانۋشى عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا
وتانى ءۇشىن وتقا تۇسكەن تالايلى تاعدىر يەسىنىڭ تاعىلىمدى ءومىرى مەن قىزمەتىنە بايلانىستى بايىپتى باياندامالار وقىلىپ, ەستىگەن قۇلاقتى ەلەڭ ەتكىزەرلىكتەي تىڭ دەرەكتەر العا تارتىلدى.
سالتاناتتى شارانى اشقان ءۇرجار اۋدانىنىڭ اكىمى سەرىك زاينۋللين اراعا عاسىر ارالاتىپ اتاجۇرتىنا ەسكەرتكىش بولىپ ورالعان وتىنشىداي ورنى بولەك بوزداقتى جەرلەستەرىن ءاردايىم ەمىرەنە ەسكە الىپ, وشپەس ەرلىگىن ونەگە تۇتاتىندىقتارىن ءبىلدىردى.
بەلگىلى عالىم, جازۋشى تۇرسىن جۇرتباي ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن اتاۋسىز قالعان ارۋاقتاردى ءبىر اۋناتۋ ساۋاپتى ءىس ەكەندىگىنە توقتالىپ, وتكەنگە قۇرمەت كورسەتۋ ارقىلى بۇگىنگىلەردىڭ رۋحىن كوتەرەتىنىمىزدى اتاپ كورسەتتى. وسىعان وراي ءوز قالتالارىنان قارجى شىعارىپ وتىنشىنىڭ قولا ءمۇسىنىن قويعان مەتسەناتتار قۋات ەسىمحانوۆ پەن رومين مادينوۆقا اعىل-تەگىل العىسىن جاۋدىردى.
بۇعان دەيىن قىرىق شاقتى ەسكەرتكىش قويىپ, ەلجاندىلىقتىڭ ەرەك ۇلگىسىن تانىتىپ جۇرگەن قۋات مىرزا ناعىز ءمارت ادام. اتىمتاي جومارت اعامىزدىڭ ەستاي-قورلان, بايعابىل سياقتى تاريحي تۇلعالار تۋرالى اڭگىمەلەرى قانداي اسەرلى دەسەڭىزشى. كەۋدەسى التىن ساندىق, رۋحاني قازىناعا باي جان ەكەنى بايقالادى.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى باقىتجان ءابدىرايىموۆ كەلتە عۇمىر كەشسە دە ارتىندا مول مۇرا قالدىرعان اعا بۋىندى اسپەتتەۋ كەيىنگى تولقىننىڭ بورىشى سانالاتىنىن ەسكە سالدى.
ءتول تاريحىمىزداعى اقتاڭداقتاردى اشۋعا اتسالىسىپ ءجۇرگەن زيالى زامانداسىمىز بەرىك ابدىعالي ءوزىنىڭ الاش ارمياسىندا بولعان قازاقتاردىڭ اتى-جوندەرىن انىقتاۋ باعىتىنداعى ىزدەنىستەرىنىڭ العاشقى ناتيجەلەرىن كوپشىلىك نازارىنا ۇسىندى.
مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەربول تىلەشوۆتىڭ پىكىرىنشە, وتىنشى ءالجانوۆ اعارتۋشىلىق اياسىندا قالىپ قويماي, ساياسي كۇرەسكەر دارەجەسىنە كوتەرىلگەن كورنەكتى تۇلعا. قولىنا قارۋ ۇستاپ ۇرىس قيمىلدارىنا قاتىسۋى ءبىراز جايدى اڭعارتادى.
ۇرجارلىق ارقالى اقىن قۇسمىليا نۇرقاسىم ۇلكەن تولقۋ ۇستىندە «بۇل مەنىڭ ۇلى مەرەكەم» دەپ, وسىناۋ قۋانىشتى كۇندى ۇزاق كۇتكەنىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ مىنا ءبىر ءسوزىنىڭ اتان تۇيەنى قايىستىرارداي استارىنا ءۇڭىلۋىمىزدى ءوتىندى: «الاش بىرىكسە, الىنبايتىن قامال جوق, ەگەر بىرىكپەسە, قۇل بولۋدان باسقا امال جوق». تۇسىنگەنگە ءتۇپسىز تەرەڭ افوريزم.
القالى جيىندا جۇرت الدىندا سويلەگەن اسىلدىڭ سىنىعى گۇلفاريدا تولەمىسوۆا اتالارى تۋرالى اناسى ساۋلە ءالجانوۆا ەكەۋى جازعان «وتىنشى الجانوۆ – بەركۋت الاش-وردا» اتتى كىتاپتىڭ دۇنيەگە كەلۋى جايىندا اڭگىمەلەپ, ءالى دە ءبىرسىپىرا قۇندى قۇجاتتار زەرتتەۋشىسىن كۇتىپ, مۇراعاتتاردا شاڭ باسىپ جاتقانىن, سولاردىڭ ءبارىن جيناقتاپ جارىققا شىعارۋدى ويلاستىرۋ كەرەكتىگىن قۇرمەتتى قوناقتارعا قۇلاققاعىس قىلدى.
كونفەرەنتسيادان كەيىن وتىنشى الجانوۆقا ارنالعان ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ ءراسىمى بولدى. وندا اعىنان جارىلىپ جۇرەكجاردى لەبىزىن اقتارعان ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ديحان قامزابەك ۇلى بۇگىن مۇندا وزدەرىنىڭ وتىنشى ءالجانوۆ تەك شىرايلى شىعىستىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قازاققا ورتاق قادىرلى قايراتكەر ەكەندىگىن ايتۋعا كەلگەندەرىن جەتكىزدى. «قانشاما جىلدار بويى بۇل كىسى جايىندا ەشتەڭە ايتىلمادى, ەلەۋلى ەڭبەكتەر جازىلمادى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنى ەندى تولۋعا ءتيىس. ورتا مەكتەپتەردە وتىنشىتانۋ ساباقتارى وتسە قۇبا-قۇپ. ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءالجانوۆتىڭ پۋبليتسيستيكاسىن تام-تۇمداپ بولسا دا جاريالاسا قانداي عانيبەت. جەتكىلىكتى تيراجبەن كىتاپتار باستىرسا, ءتىپتى, نۇر ۇستىنە نۇر. قولىمىزدا جارىقتىقتىڭ ءبىر دە ءبىر سۋرەتى جوق دەيدى. مەن بۇعان سەنبەيمىن. مۇنداي تالاي جەرگە تانىلعان تارلاننىڭ فوتوگرافياعا ءتۇسپەۋى مۇمكىن ەمەس. ىزدەۋ كەرەك! سول ماقساتتا ارنايى قارجى ءبولىپ, ارالارىڭىزدان ءبىر ىزدەۋشى شىعارعاندارىڭىز ورىندى. وسىنى اۋداننىڭ بيلىك باسىنداعى ازاماتتارىنا امانات ەتەمىز», دەدى ول ويىن تۇيىندەپ.
قازاقتىڭ قابىرعالى اقىنى سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى جىردان شاشۋ شاشتى:
«ەل نامىسىن بەرمەگەن,
قارا قىلدى قاق جارىپ.
ارىس بولسا ولمەگەن,
ول – وتىنشى ءالجانوۆ».
كوپشىلىك كورىپ, كوزايىم بولعان ەسكەرتكىشتى ەڭسەلەندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى قۋات ەسىمحانوۆ قازىرگى تاڭدا قازاققا رۋشىل پىسىقايلار ەمەس, رۋحى بيىك پاراساتتىلار كەرەكتىگىنە ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىردى. التىباقان الاۋىزدىقتى الاستاپ, بەرەكە-بىرلىككە باسىمدىق بەرگەندە عانا ەلباسى ايتقانداي «ماڭگىلىك ەلگە» اينالاتىندىعىمىزعا سەنىم ءبىلدىردى. ونى وتىنشىنىڭ مىرجاقىپقا جازعان حاتىنداعى «حالىقتىڭ باسىنا قيامەت-قايىم تۋدى. قاتىن-بالامدى الىپ كەتىڭدەر. مەن نە كورسەم دە حالىقپەن بىرگە كورەم, ولسەم دە, تىرىلسەم دە» دەگەن جولدار قاتتى تەبىرەنتىپتى. «قيىن-قىستاۋ شاقتا ءبىز وسىلاي ايتا الامىز با, جوق پا؟! سوندىقتان وتىنشى اتامىزداي ارىستارىمىز ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس!» ەلجاندى ازاماتتىڭ ەستى ءسوزىن جينالعان قاۋىم قوشتاپ, قول سوقتى.
بىلگەنگە بۇل الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا ساتىمەن بىتكەن ساۋلەلى ءىستىڭ ءبىرى بولدى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز.
مەرەكە سوڭىندا وسى اۋدان ورتالىعىندا وتىنشى رۋحىنا قۇران باعىشتالىپ, اس بەرىلدى.
تالعات باتىرحان,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ءۇرجار اۋدانى
سوڭعى جاڭالىقتار
توقاەۆ وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىنە قۇتتىقتاۋ جەدەلحاتىن جولدادى
پرەزيدەنت • بۇگىن, 15:59
مينيستر ۇبت-عا قاتىستى جاڭاشا وزگەرىستەردىڭ قانداي بولاتىنىن جاريالادى
ءبىلىم • بۇگىن, 15:45
دەپۋتات باقىتجان بازاربەك Platonus پلاتفورماسىنىڭ جەكەشەلەنىپ كەتكەنىن سىنعا الدى
پارلامەنت • بۇگىن, 15:30
LRT كولىك كارتاسىنا ءوتىنىم بەرۋ قاشان باستالادى؟
ەلوردا • بۇگىن, 15:29
اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى كاراتەدەن الەم چەمپيونى اتاندى
سپورت • بۇگىن, 15:15
ۇلتتىق رەيتينگكە ىلىكپەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەر قارجىلاندىرۋدان قاعىلادى
ءبىلىم • بۇگىن, 14:47
الماتىداعى كوتەرمە بازاردا باعانى نەگىزسىز كوتەرگەن 9 دەلدال انىقتالدى
وقيعا • بۇگىن, 14:13
قازاقستاندا 34 گرادۋسقا دەيىن كۇن ىسيدى
اۋا رايى • بۇگىن, 13:51
اتىراۋدا كوپىردەن سەكىرگەن ءجاسوسپىرىم قۇتقارىلدى
وقيعا • بۇگىن, 13:40
ۇكىمەتتە ءوندىرىستى لوكاليزاتسيالاۋ بويىنشا جاڭا كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى
ۇكىمەت • بۇگىن, 13:30
ۇلتتىق بانك اتىن جامىلعان الاياقتار اقتوبەلىك تۇرعىننىڭ 5 ملن تەڭگەسىن جىمقىرعان
قىلمىس • بۇگىن, 13:20
«تازا قازاقستان»: ۇلىتاۋدا جىل باسىنان بەرى 2 مىڭ توننادان اسا قوقىس شىعارىلدى
«تازا قازاقستان» • بۇگىن, 13:12
