ۇلت رۋحىن كوتەرەتىن كۇش

«2050 جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى جانە ەكونوميكا­مىز­دى تولىعىمەن جاڭعىرتا­تىن باعدارلاما بار. وعان «نۇرلى جولدى» قوسايىق. سون­داي-اق, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى قارقىندى جۇزەگە اسى­رىلۋدا. ال «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى بىزگە نە بەرەدى؟ وسى سۇراق نەگىزىندە «ءماڭ­گىلىك ەل» وقۋلىعى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى پروفەسسور, اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پرورەك­تورى جاناتبەك ىشپەكباەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – ءسىز, تۋراسىن ايتقاندا, قارا­پايىم كوپشىلىكتىڭ كوكەيىن­دەگى ساۋالدى قويىپ وتىرسىز. ال بىزدەر – ادام, ۇرپاق تاربيە­سىمەن اينالىسۋشى توپتاعى عالىم­دار «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جوعارىدا ايتىلعان ءۇش باع­دار­لامانىڭ «جاساۋشىسى» دەپ قاراستىرامىز, – دەپ باستادى ءسوزىن عالىم. – سول سەبەپتەن دە ۋني­ۆەرسيتەتىمىزدىڭ رەكتورى س.پىراليەۆ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى جاريالانا سالىسىمەن تاربيە سالاسىنا قاتىستى جەتەكشى عالىمداردى جيناپ, ەلباسىمىز كۇن تارتىبىنە شىعارعان ماسەلە تاربيەنىڭ وزەگىنە اينالىپ, ول ءۇشىن ارنايى وقۋلىق ازىرلەۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ءسويتىپ, «ءماڭ­گىلىك ەل» ءپانىنىڭ ارنايى وقۋ­لى­عىن جازىپ شىقتىق. بۇل وقۋ­لىق كەيىننەن مينيسترلىكتە ماقۇل­دانىپ, بارلىق وقۋ ورىن­دارى­نا پايدالانىلۋعا ۇسىنىلدى. وسى­لايشا ءىستىڭ, ناقتىلاپ ايتار بول­ساق, ۇلان-عايىر ءىستىڭ نەگىزى قالاندى. اڭگىمە وزەگىنە قاتىستى تاريحي ءبىر ناقتى مىسالدى ايتا كەتەيىن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياق­تالار تۇستا جاپونداردىڭ قاتال «كاپيتۋلياتسيا» تۋرالى شارتقا قول قويعانى بەلگىلى. مىنە, وسىلايشا جەڭىلىسىن مويىنداعان ۇلت الدىنا ەلدىڭ يمپەراتورى شىعىپ: «سەن­دەردىڭ جەڭىلۋلەرىڭە دۇرىس باس­قارا الماعان مەن كىنالىمىن», دەسە, مۇنى ەستىگەن جاپوندىقتار تىزەرلەپ وتىرىپ: «ءسىزدى دۇرىس قورعاي الماعان ءبىز كىنالىمىز», دەپتى. وسىناۋ ەكى جاقتىڭ دا ءوزىن-ءوزى جازعىرۋىندا بولاشاعىنا سەنىمدى حالىقتىڭ رۋحى كورىنىس تاۋىپ جاتقانداي. ونىڭ دالەلى – سوعىس سالدارىنان كۇيرەگەن جاپونيانىڭ مەيلىنشە قىسقا مەرزىمدە تاڭعاجايىپ ەكونوميكا جاساي العانى. رەنەسسانس دەپ وسىنى ايت! ال ءبىز بىردەڭە ب ۇلىنسە, وعان باسقا بىرەۋدى كىنالاپ شىعا كەلەمىز. ءوز باسىم كەمشىلىگىنە «ءوزىم كىنالىمىن» دەگەن قازاقتى ءالى كەزدەستىرە قويعان جوقپىن. جوعارىداعى سۇراقتىڭ جاۋابىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەگەن عالىم­دار كەمشىلىككە ءوزىن كىنالا­عان­دار عانا جاقسى ىستەر جاساي الا­دى دەيدى. ونان ارعى تاريحقا ۇڭىلسەك, يسلام ءدىنىن ادامزاتقا ومىرلىك ازىق ەتكەن مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ مۇعجيزا داۋىرىنە دەيىنگى جانە ونان كەيىنگى ارابتار ءومىرى جايلى دا وسى­لاي دەۋگە بولادى. يسلام ءدىنىن ءومى­رى­نىڭ وزەگى ەتكەنىنشە ارابتار ازعىن­دىق ءداۋىردى باستان كەشكەن ەدى. بار بولعانى 24 جىل ىشىندە بۇل حالىق ادام تانىماستاي تۇلەپ, الەم­گە سىيلى ۇلت بولىپ شىقتى. مۇن­دا دا بار كىنانى ادامنىڭ, حا­لىق­تىڭ ءوز بويىنان ىزدەۋ دەگەن قاعيدا جاتىر. قۇران كارىمدى ءتۇسىنىپ وقىسا­ڭىز, وندا اركىمنىڭ بويىندا, سا­نا­سىندا تۇلعالىق سەزىمدى وياتۋ جات­قانى بارشاعا ايان. يسلام ەڭ اۋەلى قۇلدىقتان جۇرتتى ازات ەتۋ­دەن ءوزىنىڭ ومىرشەڭ جولىن باستاعان بولاتىن. اركىم­نىڭ ءوزىن تۇلعا رەتىندە سەزىنۋى – دامۋ­دىڭ باستى شارتى. كەز كەلگەن قوعام, ۇلت ءوزىن «قۋاتتى كۇش», «قو­لى­نان نەبىر قيىندىقتاردى جەڭۋ كەلەتىن ەل» رەتىندە سەزىنسە عانا ول توڭكەرىستىك ءمانى بار نەبىر عا­جا­يىپ ىستەردى جاساي الادى. بۇل جاي­لى الەمگە اتى ءمالىم عالىم ي.كانت بىلاي دەيدى: «ادامزات ومىرىندە تەرەڭ كۇيزەلىستەر, عاجاپ توڭكەرىستەر قوعامدى ونىڭ ەڭ تەرەڭ نەگىزدەرىنە دەيىنگى جاعدايعا قوزعالتا الاتىن كەزدەر بولادى. تاريحتىڭ وسىنداي ساتىندە ادام ودان ءارى سول ءومىردى جىلجىتۋ ءمۇم­كىن ەمەستىگىن سەزىنە باستايدى. وسىن­دايدا قاندايدا ءبىر ۇلى وقي­عالار تاريح ءجىبىن كەنەتتەن ءۇزىپ, ادامزاتتى باتىپ قالعان قال­پى­نان شىعارۋى ءتيىس تە, جاڭا جولعا – بەلگىسىز سالاعا, جاڭا مۇراتتار ىزدەۋگە يتەرمەلەۋى قاجەت». ەندى ءوز ەلىمىزگە, ۇلتىمىزعا, قوعا­مى­مىزعا ورالار بولساق, ءبىز ءالى دە ۇلى ىستەردى اقيقاتقا اينال­دىرۋعا دايىن ەمەس سەكىلدىمىز. ماسەلەن, ەگەمەندىككە دەيىنگى تاري­حىمىزدا ەستىمەگەن نەبىر سۇم­دىقتار بۇگىنگى ءومىرىمىزدىڭ شىن­دىعىنا اينالىپ وتىر. مىڭ جىل­دان استام ۋاقىت ۇلتتىق ءتار­بيەنىڭ ۇيىستىرۋشى كۇشى بول­عان ءدىنىمىزدىڭ ىشىنەن جىك شىق­تى. باسقانى بىلاي قويعاندا, قازاقتار ءبىر ءدىننىڭ ىشىندە ءبول­شەك­تەنىپ تۇر. بۇل توزىممەن, ءتۇسى­نىس­تىكپەن قارايتىن جاعداي ەمەس. ادامزاتتىڭ ەكىنشى ۇستازى اتان­عان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابا­مىز ءبىرىنشى تاربيە, ەكىنشى ءبىلىم دەگەن بولاتىن. سونداي-اق, تاربيەسىز, اقىلسىز جاننىڭ قو­لىن­داعى ءبى­لىم مەن عىلىم ورنى تولماس اپات­قا ۇشىراتۋى ءمۇم­كىن ەكەنىن دە ەجەلگى دۇنيەدەگى ۇستا­زىمىز ەرەك­شە ەسكەرتىپ كەت­كەن. ەندەشە, «ءماڭ­گىلىك ەل» يدەياسىن ۇلت ءتار­بيەسىندەگى, ۇلت رۋحىن كوتە­رۋشى, قوعامدى ۇيىس­تى­رۋ­شى ۇيىت­قى كۇش رەتىندە ءتۇسى­نۋ­گە ءتيىس­پىز. ال ونى وندىرىسكە ەن­گىزۋ نەگى­زى­نەن جوعارىدا اتالعان باع­دار­­لا­ما­لارىمىزدى ويداعىداي يگەرۋ ءۇشىن قاجەت. بۇگىنگى شىندىقتى مويىنداۋ كەرەك. قازىرگى قازاقتاردىڭ, قازاق­ستان­دىقتاردىڭ ينتەللەكتۋالدى دەڭگەيىمەن الەمنىڭ ەڭ وزىق وتىز ەلىنىڭ ساپىندا بولاتىنداي ءىس جاساۋ مۇمكىن ەمەس. ولاي بول­سا, ۇلتتىق تاربيە بۇگىنگى تاڭدا ءبىز شەشەتىن باستى ماسەلە. ءار قازاق, ءار قازاقستاندىق ەڭ اۋەلى جۇرت سىيلايتىنداي, ۇلگى تۇ­تا­تىن­داي ينتەللەكتۋال بولىپ شىعۋى ءتيىس. اركىمنىڭ بويىندا «مەن» دەگەن ءسوز ەڭ قاسيەتتىسىندەي كورىنەتىن قۋاتتى تاربيە جۇمىسى قاجەت. وسى جولدا قاسيەتتى ءدىنى­مىز­دەن جانە ۇلتتىق تاربيە ءداس­تۇرىنەن وسكەلەڭ زامان سۇرانى­سىنا ساي تۇجىرىمداردى ءار وتا­ن­داسى­مىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ داع­دى­­سىنا اينالدىرۋعا ءتيىسپىز. پرە­زي­دەنتىمىز وسى ماسەلەنى دەر كەزىندە كۇن تارتىبىنە شىعاردى دەپ ويلاعاندا عانا ءىسىمىز جەمىستى بولماق. – «ماڭگىلىك» دەگەن سوزگە كەي­بىرەۋلەر باسقاشا پىكىر ءبىلدىرىپ ءجۇر عوي. بۇعان نە دەيسىز؟ – ونداي سىبىستى ەستىگەنبىز. «ماڭگىلىك ەشتەڭە جوق» دەگەن تۇجىرىممەن ءومىر ءسۇر دەگەن­دى تاڭعىسى كەلەتىندەرگە ايتا­رى­مىز, ەرتەڭىمىز مەيلىنشە ۇزاق بولسىننىڭ نەسى ايىپ؟! ال عى­لىمي جولمەن ويلاساق, بۇكىلعا­لامدىق جارىلىستىڭ بول­عانى­نا بەس ميلليارد جىل وتكەن ەكەن. (كۇن جۇيەسىنىڭ ەندى بەس ميلليارد جىلدىق عۇمىرى بار) سودان بەرگى جەر بەتىندەگى ەۆوليۋتسيانىڭ ەڭ جوعارى ساتىسىندا تۇرعان تىرشىلىك يەسى بىزدەرمىز. سول عىلىم اداماتا ۇرپاعى (حوموساپپينس) ومىرگە كەلگەنىنە الپىس مىڭ جىل بولدى دەيدى. سونداي-اق, جەر بەتىندەگى العاشقى وركەنيەت جەمىسى – پەرعاۋىندار مەملەكەتى پايدا بولعانىنا بەس مىڭ جىل ەكەن. وسى سوڭعى بەس مىڭ جىلداعى جەتىستىگىمىز بۇگىنگىنىڭ اقيقاتى دەسەك, وندا الداعى دامۋدىڭ قانداي قارقىندى بولاتىنىن ەلەس­تەتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. دە­مەك, «دۇنيە تۇرعانشا تۇر» دەپ باتا بەرەتىن قازاقتىڭ ۇرپاعى ادامزاتتىڭ بولاشاققا ۇمتىلعان ۇلى كوشىندە شاڭ جۇتىپ, سوڭىندا قالماۋ ءۇشىن دە ءبىز عىلىممەن ءبىر­گە تاربيەنى دۇرىس جولعا قويۋعا ءتيىس­پىز. ۇلى مۇراتقا ۇلتتى تال­پىن­­دىر­عاننىڭ پايداسى بار, زيانى جوق. اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»