قارجىنى يگەرۋ قاتاڭ باقىلاۋدا

«نۇرلى جول» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا بولىنگەن قارجى دەر كەزىندە جانە ءتيىستى دەڭگەيدە يگەرىلۋى ءتيىس. اسىرەسە, وڭىرلەردەگى اكىمدەر بۇل ىستە ايرىقشا جاۋاپتى بولۋى كەرەك. بۇعان ۇكىمەت ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىر. كەشە ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ سەلەكتورلىق رەجىمدە وتىرىس وتكىزدى. وندا 2015-2019 جىل­دارعا ارنالعان «نۇرلى جول» ين­فراقۇرىلىمدى دامىتۋ مەملە­كەت­تىك باعدارلاماسىن, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋ بارىسى قارالدى. باعدارلاما اياسىندا تۇرعىن ءۇي سالۋ, جەكە باسپانا قۇرىلىسىنا قاجەتتى كوممۋنيكاتسيالىق ينفرا­قۇرىلىمدى تارتۋ, جاڭا مەكتەپ­تەر مەن بالاباقشالار تۇرعى­زۋ جانە تاعى باسقا شارالار قاراس­تىرىلعانى بەلگىلى. الايدا, بۇگىندە جەرگىلىكتى جەردە قاراجاتتى يگەرۋ جونىندەگى كونكۋرستىق جۇمىستار باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. سونىڭ سالدارىنان باعدارلاماعا بولىنگەن قىرۋار قارجى تولىق يگەرىلمەگەن. اكىمدەر ۋادە بەردى ۇلتتىق ەكونوميكا ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى مارات قۇسايىنوۆتىڭ حابارلاۋىنشا, ۇلتتىق قوردان «نۇر­لى جول» باعدارلاماسىنا ءبولىن­گەن قاراجاتتى يگەرۋ جۇ­مىس­تارى باياۋ جۇرگىزىلىپ كەلەدى. سول سەبەپتى قارجىنى تولىعىمەن يگەرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ اكىمشىلەرى مەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر ءتيىستى كونكۋرستىق راسىمدەردى جىلدامداتىپ, اقشانى ۋاقىتىندا يگەرۋدى قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. بيىل «نۇرلى جول» باعدار­­- لاماسىن ىسكە اسىرۋعا ۇلت­تىق قور­دان 769,6 ملرد. تەڭگە ءبولۋ كوزدە­لىپ, ونىڭ ىشىندە نىسانالى ترانس­فەرتتەر تۇرىندە 503,4 ملرد. تەڭ­گە جانە ۇلتتىق حولدينگ­تەردىڭ وب­لي­گاتسيالىق زايمدارى ارقىلى 266,2 ملرد. تەڭگە باعىتتالدى. الايدا, بۇگىندە بارلىق وبلىس­تاردا «نۇرلى جول» باعدارلا­ماسىنىڭ قاراجاتى ۋاقتىلى يگە­رىل­مەگەنى بايقالىپ وتىر. ۆيتسە-ءمينيستردىڭ مالىمەتىنشە, قاراجات­تى يگەرمەۋ شقو-دا – 86,3 پايىز, وقو-دا – 61,7 پايىز, قاراعان­دى وبلىسىندا – 95,1 پايىز, پاۆلودار وبلىسىندا – 70,7 پايىز, قىزىلوردا وبلىسىندا – 61,3 پايىز. وتىرىستا بەينەبايلانىس ارقىلى ءسوز العان اكىمدەر بۇل ماسەلەنى 1 قىركۇيەككە دەيىن شەشۋگە ۋادە بەردى. جاۋاپكەرشىلىك  جۇگى اۋىر قارجىنىڭ ءتيىمدى ءارى دەر كەزىندە يگەرىلۋىن ۇكىمەت باسشىسى باقىلۋدا ۇستايتىنىن ايتتى. «اكىمدەردىڭ نازارىن بولىنگەن قارجىنىڭ تولىق جانە ۋاقتىلى يگەرىلۋى ماسەلەسىنە اۋدارامىن. بۇل اكىمدەردىڭ جانە بيۋدجەتتىك باع­دارلامالار اكىمشىلەرىنىڭ جەكە­لەي جاۋاپكەرشىلىگى», دەدى ارالىق قورىتىندىلارعا باعا بەرگەن, سونداي-اق, «نۇرلى جول» باعدار­لاماسى بويىنشا تيىمدىلىگى جەتكىلىكسىز جۇمىستى اتاپ وتكەن كارىم ءماسىموۆ. پرەمەر-مينيستر ۇلتتىق ەكو­نوميكا مينيسترلىگىنە وڭىرلەر­دە بولىنگەن قارجىنىڭ يگەرىلۋى جاع­­دايىنا تالداۋ جاساپ, وسى ءما­سە­لە بويىنشا جەتەكشىلىك ەتەتىن اكىمدەر ورىنباسارلارىنىڭ جاۋ­اپ­­كەر­شىلىگىن قاراستىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەنگىزۋدى تاپسىردى. سونىمەن قاتار, «بايتەرەك» اق پەن «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق-قا كەلىسىمشارت جاسالعان قارا­جاتتىڭ يگەرىلۋىن  جانە جوسپار­لانعان تۇرعىن ءۇي كولەمىن پايدا­لانۋعا بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ جۇكتەلدى. استانا مەن الما­تى قالالارىنىڭ, وبلىس اكىم­دەرىنە ءبىلىم بەرۋ نىساندارى قۇرى­لى­سىنا ارنالعان قارجىنىڭ دەر كەزىن­دە جانە ءتيىستى دەڭگەيدە يگەرى­لۋىن, سونداي-اق, ولاردى پايدا­لا­نۋعا بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ تاپ­­سىرىلدى. سونىمەن قاتار, بيۋد­­جەتتىك باعدارلامالار اكىمشى­لەرى بولىنگەن قارجىنىڭ يگەرىلۋىنە اپتا سايىن مونيتورينگ جۇرگىزىپ, اي سايىنعى نەگىزدە اتقارىلعان جۇمىس تۇرعىسىندا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىن اقپاراتتاندىرۋى ءتيىس. كونكۋرستىق شارالار كەدەرگى بولماۋى كەرەك قارجىنىڭ ۋاقتىلى يگەرىل­مەۋىنە قاتىستى ماسەلەگە پرە­مەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى د.نازارباەۆا دا پىكىر ءبىلدىردى. مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىن­داعى كوپتەگەن جۇمىستار مەم­لەكەتتىك ساتىپ الۋلار جاعدايى­مەن بايلانىستى كەش ورىن­دالىپ جاتاتىنىن ايتىپ, وسى سالادا كورشى رەسەي فەدەرا­تسيا­سىنىڭ تاجىريبەسىن قولدانۋدى ۇسىندى. سەبەبى, ول جاعىنان رەسەيلىكتەر ءبىرشاما ىلگەرى كەتكەن. «بۇگىندە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار ماسەلەسى وزەكتى بولىپ تۇر. اسىرەسە, مەملەكەتىك ساتىپ الۋدى وتكىزۋ مەرزىمىن كەشىكتىرگەن كەزدە ءتيىستى جۇمىستار تۇرالاپ جاتادى. بۇل – جىل سايىن قايتالانا بە­رەتىن ماسەلە. ءبىز ونى ىلعي تالقى­لاپ جاتامىز. وسىعان بايلا­نىستى ءبىر ۇسىنىس بار. قازىرگى كەزدە رەگلامەنت پەن پروتسەدۋرا­نى قايتا قاراپ شىعۋ قاجەت. مەم­لەكەتتىك ساتىپ الۋدى وتكىزۋ­دىڭ ناقتى مەرزىمىن ەنگىزۋ كەرەك. سوسىن كونكۋرستىق شارالار جا­عىنان قيىندىق بولىپ جاتسا دا, جۇمىستار توقتاتىل­ماۋى ءتيىس. سونداي-اق, مەملەكەت­تىك باعدارلامالارعا جاۋاپتى اكىم­شىلەردىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگىن ەنگىزگەن ءجون», دەدى د.نازارباەۆا. «رەسەيدە مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا جەڭىمپاز اتانعان كاسىپورىننىڭ بانك ەسەپشوتى اشىلادى. سوعان اقشا اۋدا­رىلادى. بىراق ونى تەك تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ رۇقساتىن العان­نان كەيىن عانا جۇمساۋعا بولادى. وسىنىڭ ارقاسىندا بيۋدجەت قارا­جاتىنىڭ جۇمسالۋىن باقى­لاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بار», دەدى ۇكى­مەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى. ۇكىمەت وتىرىسىندا, سونداي-اق, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترi ج.قاسىمبەك, ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى ب.اسىلوۆا, قارجى ءمينيسترى ب.سۇلتانوۆ جانە تاعى باسقالار ءسوز سويلەپ, باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسى جايىندا ءوز سالالارى بو­يىنشا باياندادى. جيىن-تەرىمگە جۇمىلادى كەشەگى ۇكىمەت وتىرىسىن­دا, سونداي-اق, استىق جيناۋ جۇ­مىستارىنا دايىندىق  ماسەلەسى تالقىلاندى. ايماقتارداعى جيىن-تەرىم جايىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ق.ايتۋعانوۆ ەسەپ بەردى. ايماق­تارداعى استىق جيناۋ ناۋقانىنىڭ بارىسى جايلى بايانداعان ۆيتسە-مينيستر 9 تامىزداعى جاعداي بويىنشا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك جانە باتىس ايماقتارىنداعى وبلىستاردا 703,2 مىڭ گا القاپتان 1 539,3 مىڭ توننا استىق جي­نال­عان. استىق داقىلدارىنىڭ ورتاشا تۇسىمدىلىگى ءبىر گەكتاردان 21,9 تسەنتنەردى قۇرادى, بۇل الدىڭعى جىلدارداعى سايكەس كورسەتكىشتەردەن 4,7 تس/گا ارتىق. ق.ايتۋعانوۆ ايتىپ وتكەندەي, تامىز ايىنىڭ باسىنا جالپى ەگىس اۋدانى 5,1 ملن. گا بولاتىن 2 567 اوك سۋبەكتىلەرىنەن 58,9 ملرد. تەڭگە سوماعا 1 853 ءوتىنىم قارجى­لاندىرىلدى. تەحنيكا مەن استىق قابىلداۋ پۋنكتتەرى جاپپاي استىق جيناۋعا جانە قابىلداۋعا دايىن. ۆيتسە-ءمينيستردىڭ مالىمە­تىن­شە, كۇزگى دالا جۇمىستارىن ءتيىستى جۇرگىزۋ ماقساتىندا اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى ەگىن جيناۋ جۇمىستارىن ۇيىمداسقان تۇردە جۇرگىزۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردى بيۋدجەت قاراجاتى جانە قازاگرو ۇلت­تىق حولدينگىنىڭ قارجى ينستي­تۋت­تارىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋ بويىنشا شارالار قابىلدادى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىمەن جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىمەن بىرلەسىپ بەكىتىل­­گەن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى ءۇشىن وبلىستاردى بەكىتىپ بەرۋ كەس­تە­سى بويىنشا وبلىستاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ءوندى­رۋ­شىلەرى ءۇشىن جوسپارلانعان 391,6 مىڭ توننا كولەمىندە ديزەل وتىنىن جەتكىزۋ جۇزەگە اسى­رىلىپ جاتىر. وڭىرلەردەگى ديزەل وتىنىنىڭ 1 ءليترى اۋىل شا­رۋاشىلىعى تاۋارىن ءوندىرۋ­شىلەر ءۇشىن ورتا ەسەپپەن 92 تەڭگەنى قۇرايدى (جانارماي ستانسالارىندا 1 ءليترى 108 تەڭگە), بۇل نارىقتىق باعادان 15 %-عا ارزان. بۇدان باسقا, ەنەرگەتيكا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىكتەرىمەن اعىمداعى جىلعى ەگىستىڭ استىعىن ۋاقتىلى كەپتى­رۋ ءۇشىن ديزەل وتىنىنىڭ قوسىم­شا كولەمىمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە ماسەلە پىسىقتالۋدا. ماسەلەگە وراي ۇكىمەت باسشى­سى ناۋقاندى ءوز دەڭگەيىندە وتكى­زۋدى ەرەكشە اتاپ, مينيسترلىك پەن اكىمدىكتەرگە ماسەلەنى نازاردا ۇستاۋدى تاپسىردى. «بارلىعى استىق جيناۋ ناۋ­قا­نىن باقىلاۋدا ۇستاۋى ءتيىس. قاجەت بولعان جاعدايدا كەڭەس وتكى­زىپ, جۇمىس توپتارىن جيناپ, بايان­داڭىزدار, قازىر ءپىسىپ جاتقان الەۋەتى زور استىقتى جيناپ, ساق­تاپ جانە تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋى­مىز كەرەك»,  دەدى پرەمەر-مينيستر. ك.ءماسىموۆ ەنەرگەتيكا مي­نيسترلىگىنە وبلىستارعا ديزەل وتىنىن ۋاقتىلى جەتكىزۋدى قام­تاماسىز ەتۋدى جانە اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ اعىمداعى جىلعى ەگىستىڭ استىعىن دەر كەزىندە كەپتىرۋدى جۇرگىزۋ ءۇشىن ديزەل وتىنىنىڭ قوسىمشا كولەمىمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ءتيىستى شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى. دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»