جان كۇيزەلىسىنە ءتۇسىپ, ارقالاي سەبەپتەرمەن تورىققان جاستاردى ءتۇرلى ءدىني اعىمدار ءوز قاتارىنا تارتاتىنى بەلگىلى. ال ءبىزدىڭ زايىرلى قوعامدا ولاردى قولدايتىن, قىسىلعاندا كومەك بەرەتىن قانداي قىزمەتتەر بار؟ وسى سۇراققا جاۋاپ الۋ ماقساتىمەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ توراعاسى عالىم شويكينمەن سۇحباتتاسقان ەدىك.
– ازاماتتاردىڭ ءدىن سالاسىنداعى ماسەلەلەرگە قاتىستى ساۋاتىن كوتەرۋ ماقساتىندا 2015 جىلى جانە 2016 جىلدىڭ وتكەن ايلارىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟
– ءدىن ىستەرى كوميتەتى تاراپىنان عىلىمي ساراپتامالىق, الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە, ازاماتتارعا ءدىن ماسەلەلەرى بويىنشا كەڭەس بەرۋدى ۇيىمداستىرۋعا, تۇرعىندارعا ءداستۇرلى يسلام ءدىنى تۋرالى شىنايى اقپارات بەرۋگە, راديكالدىق سيپاتتاعى ءدىني اعىمداردىڭ جەتەگىندە كەتكەن جانداردى, ونىڭ ىشىندە ەكسترەميزم باپتارى ءۇشىن تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە جازالارىن وتەۋشىلەردى ءداستۇرلى ورتاعا قايتارۋ مەن وڭالتۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋعا, ورتالىق جانە ايماقتىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى مەن جۋرناليستەرى ءۇشىن ءدىن سالاسىنداعى تاقىرىپتاردى قامتيتىن ماسەلەلەردى جاريالاۋ بويىنشا وقىتۋ سەمينارلارىن ۇيىمداستىرۋعا, كونفەرەنتسيالار وتكىزۋگە, ءدىن سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا اقپاراتتىق جانە ادىستەمەلىك قۇرالدار ازىرلەۋگە جانە وسى قاتارداعى باسقا دا شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا جىل سايىن قاراجات ءبولىنىپ وتىرادى.
– ءدىن سالاسىنداعى ماسەلەلەرمەن ايماقتاردا جۇمىس جۇرگىزىپ وتىرعان قىزمەتكەرلەردىڭ الەۋەتى تالاپقا سايكەس كەلە مە؟ ولاردى بىلىكتى ماماندارمەن, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قاجەتتىلىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى قانداي؟
– قازىرگى كۇندە ەلىمىزدىڭ 15 وڭىرىندە ءدىن ىستەرى باسقارمالارى اكىمدىكتەر قۇرىلىمىندا دەربەس قۇرىلىم رەتىندە جۇمىس اتقارادى, ال قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ءدىن ىستەرى باسقارماسى 2014 جىلى تاراتىلىپ, وبلىس اكىمدىگىنىڭ ىشكى ساياسات باسقارماسىنا قوسىلعان. وڭىرلەردەگى ءدىن ىستەرى باسقارمالارى جەرگىلىكتى دەڭگەيدە ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋمەن اينالىساتىن قۇزىرلى ورگان بولىپ تابىلادى.
بارلىق وڭىرلەردە ءدىن ىستەرى باسقارمالارىنىڭ جانىنان ءدىن ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ورتالىقتارى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ءوڭىرلەردە قىزمەت اتقارىپ وتىرعان ءدىن ىستەرى باسقارمالارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جانە ءدىن ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ورتالىقتارى ماماندارىنىڭ الەۋەتى جوعارى جانە ولار ماتەريالدىق-تەحنيكالىق تۇرعىدان جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتىلگەن دەپ ايتا الامىز. وڭىرلەردەگى ءدىن سالاسىنداعى جۇمىستارعا ۇزدىك تەولوگتار مەن ءدىنتانۋشىلار تارتىلعان.
ءدىن جانە دىنتانۋشىلىق ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن عالىم زەرتتەۋشىلەر, ءدىنتانۋشىلار, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى اراسىندا ۇيلەسىمدى ۇنقاتىسۋ, ءوزارا تۇسىنۋشىلىك پەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ۇلەس قوساتىن قازاقستان ءدىنتانۋشىلارىنىڭ فورۋمى جىل سايىن وتكىزىلىپ كەلەدى. كوميتەت ءدىني سالاداعى ءتۇرلى تەرىس ارەكەتتەرگە قارسى كۇرەسۋ ماقساتىندا ءداستۇرلى ءدىني بىرلەستىكتەرمەن, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن جانە باق وكىلدەرىمەن ءوزارا ارەكەتتەستىكتە جۇمىستار جۇرگىزۋدە.
– كەيبىر تىركەلمەگەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ەلىمىز اۋماعىندا ەركىن ارەكەت ەتۋىنىڭ قانداي سەبەپتەرى بار؟ ولاردى اشكەرەلەپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كومەگىمەن جازاعا تارتقان مىسالدار بار ما؟
– ەلىمىزدە قازىرگى كۇندە قىزمەت اتقارىپ وتىرعان 18 كونفەسسيانىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرەتىن 3600-دەن استام ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ بارلىعى ءوز قىزمەتتەرىن زاڭدى نەگىزدە جۇزەگە اسىرۋدا. قازىرگى كۇندە ەلىمىز اۋماعىندا تىركەلمەگەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ەركىن ارەكەت ەتىپ وتىرعانى تۋرالى مالىمەتتەر جوق. ال ءداستۇرلى ەمەس ءدىني اعىمداردىڭ ارەكەتى تۋرالى ايتار بولساق, ولار نەگىزىنەن يدەيالىق تۇرعىدان كورىنىس تاۋىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەتۋ كەرەك. دەمەك, ولار ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىساندا جۇمىس ىستەمەيدى دەگەن ءسوز. بۇل, بىرىنشىدەن, يسلامدىق باعىتتاعى ءداستۇرلى ەمەس اعىمدارعا قاتىستى جالپى اتاۋمەن بەلگىلى سالافيزم اعىمىنا قاتىستى.
دەسەك تە, جەكەلەگەن ءدىني ءبىرلەستىكتەردىڭ ۇستانۋشىلارىنىڭ ەلىمىزدىڭ زاڭنامالارىن بۇزۋعا جول بەرىپ, ءدىني ادەبيەتتەرىن رۇقسات بەرىلمەگەن ورىنداردا تاراتۋ, زاڭسىز ميسسيونەرلىك قىزمەتپەن اينالىسۋ دەرەكتەرى ورىن الىپ جاتقاندىعىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. ونداي دەرەكتەرگە ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان جەدەل نازار اۋدارىلىپ, سايكەسىنشە شارالار قابىلدانىپ وتىرادى.
مەملەكەتتىك ورگاندارمەن انىقتالعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بويىنشا اكىمشىلىك ىستەر قوزعالىپ, ايىپپۇلدار سالىنادى جانە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ۇدايى جۇرگىزىلىپ وتىرادى. ەلىمىز اۋماعىندا قىزمەتىنە تىيىم سالىنعان جەكەلەگەن ءدىني ۇيىمداردىڭ ۇستانۋشىلارى تاراپىنان زاڭسىز قىزمەت اتقارۋ دەرەكتەرى ورىن الىپ وتىرادى. ولاردىڭ قاتارىندا «تابليعي جاماعات» ۇيىمىنىڭ ۇستانۋشىلارى مەن سالافي يدەياسىن ۇستانۋشىلار ءجيى كەزدەسەدى. مىسالى, 2015 جىلى استانا قالاسىنىڭ سوتى تەرروريزمدى ناسيحاتتاۋ جانە كومەك كورسەتۋ قىلمىستىق ارەكەتتەرى ءۇشىن 2 ازاماتتى باس بوستاندىعىنان ايىردى. 2016 جىلعى اقپان ايىندا استانا قالاسى سارىارقا اۋدانى سوتىنىڭ شەشىمىمەن «تابليعي جاماعات» تىيىم سالىنعان ەكسترەميستىك ۇيىمىنىڭ 5 مۇشەسى باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.
ارينە, بۇل ماسەلەلەر قولدانىستاعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزىپ وتىرۋدى قاجەت ەتەتىنى انىق. وسى ماقساتتا ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ جانىندا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ءدىني بىرلەستىكتەر مەن ءدىن سالاسىنداعى ساراپشىلار قاۋىمداستىعى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن اقىلداسۋ توبى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەۋدە. ماسەلەن, اقتوبەدە ورىن العان وقيعا ءدىن سالاسىن رەتتەيتىن قولدانىستاعى زاڭناماعا جەكە ۇيلەردە, پاتەرلەردە نەمەسە باسقا ورىنداردا ءدىني سيپاتتاعى جينالىستار وتكىزۋدى رەتتەۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىر. قازىرگى كۇندە بۇل ماسەلەنىڭ زاڭنامالىق تۇرعىدان دۇرىس شەشىمىن تابۋى ءۇشىن كەڭەسۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
– ءدىن ىستەرى كوميتەتى جاستار اراسىندا ءدىننىڭ تارالۋ الەۋەتىنە مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىر ما؟
– جىل سايىن ءدىن سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى زەرتتەۋ ماقساتىندا تۇرعىنداردىڭ ءارتۇرلى توپتارىنىڭ اراسىندا الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ وتىرادى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ تاپسىرىسىمىز بويىنشا 2015 جىلى 14 – 25 جاس اراسىنداعى ازاماتتاردى قامتىپ, جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, ساۋالناماعا قاتىسقان رەسپوندەنتتەردىڭ 86,8%-ى ءوزدەرىن دىنگە سەنۋشىلەر رەتىندە سانايتىندىقتارىن ايتقان. سونىمەن بىرگە, ساۋالناماعا قاتىسقان جاستاردىڭ 15,6%-ى ءدىني راسىمدەر مەن ءجون-جورالعىلاردى قاتاڭ ساقتايتىن ءدىندارلار ەكەنىن, ال رەسپوندەنتتەردىڭ باسىم بولىگى (71,2%) وزدەرىنىڭ دىندارلىعى ءدىني مەرەكەلەر مەن باسقا دا ءدىني سالت-داستۇرلەردى فورمالدى تۇردە ورىنداۋمەن شەكتەلەتىندىگىن كورسەتكەن.
بۇل دەرەكتەر ەلىمىزدىڭ جاستارىنىڭ باسىم بولىگى ءدىندى ۇلتتىق جانە مادەني-رۋحاني بىرەگەيلىك رەتىندە تۇسىنەتىندىگىن كورسەتەدى. جالپى, جاستار اراسىندا ءدىننىڭ ىقپالىنىڭ جىل ساناپ ارتىپ وتىرعانى تۋرالى ايتقاندا, ءدىني قۇندىلىقتار مەن ازاماتتىق قۇندىلىقتاردى الماستىرماۋىن باستى نازاردا ۇستاۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا, ءداستۇرلى دىندەردىڭ تۋعان جەر مەن وتانعا دەگەن پاتريوتيزمدى تەرىستەمەيتىنىن ايتا كەتۋ قاجەت.
– جاستاردىڭ تەرىس ءدىني اعىمدارعا تەز تارتىلۋ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟ وعان قارسى قانداي ارەكەتتەر جاسالۋدا؟
– قوعامنىڭ ەڭ كوپ جانە بەلسەندى توبى رەتىندە جاستاردىڭ قانداي ماسەلەگە بولسا دا قىزىعۋشىلىقتارى جوعارى بولاتىنى ءسوزسىز. ءدىن ىستەرى كوميتەتى وسىنى ەسكەرە وتىرىپ باسقا دا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, ءدىني بىرلەستىكتەرمەن, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن بىرلەسۋ ارقىلى جاستار اراسىندا ءداستۇرلى ۇلتتىق جانە تاريحي قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ, زايىرلىلىق قاعيداتتارىن ىلگەرىلەتۋ, ءدىني اعىمداردىڭ قاۋپىن ءتۇسىندىرۋ جانە ولاردىڭ بويىندا تەرىس ءدىني يدەولوگيالارعا قارسى يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋ باعىتىندا كەشەندى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە.
جاستارمەن جۇرگىزىلەتىن جۇمىستار مەكتەپ وقۋشىلارىمەن, ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن, ۇلكەندى-كىشىلى ەڭبەك ۇجىمدارىنداعى جۇمىسشىلارمەن, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشى جانە جۇمىسسىز جۇرگەن جاستارمەن اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ باعىتىندا ىسكە اسىرىلۋدا. اسىرەسە, جاستاردىڭ كوپ شوعىرلاناتىن ورىندارىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە باسا كوڭىل اۋدارىلىپ, وسى ماقساتتا ستۋدەنتتىك جاتاقحانالاردا جۇيەلى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وتكەن جىلى بارلىق وڭىرلەردە جاستارمەن 9 مىڭنان استام تىكەلەي ءىس-شارالار وتكىزىلىپ, وعان 760 مىڭنان استام جاس قامتىلدى. اعىمداعى جىلدىڭ ءى توقسانىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىمەن 2 مىڭعا جۋىق ءارتۇرلى پىشىمدەگى تىكەلەي ءىس-شارالار وتكىزىلدى.
– تەرىس اعىمدارمەن كۇرەسۋگە قارسى جاسالعان ارنايى باعدارلاما نەمەسە جوسپار بار ما؟
– تەرىس اعىمداردىڭ الدىن الۋ ەلىمىزدىڭ قولدانىستاعى زاڭنامالارى شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلادى. بۇل جەردەگى تۇيتكىلدى ماسەلە – ءداستۇرلى ەمەس اعىمداردىڭ يدەيالىق تۇرعىدان تارالۋى جانە ولارعا قارسى زاڭدىق تەتىكتەردى قولدانىپ كۇرەسۋدىڭ بارلىق ۋاقىتتا مۇمكىن ەمەستىگى. سوندىقتان ءدىن ىستەرى كوميتەتى باسقا دا ءمۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, ءدىني بىرلەستىكتەرمەن, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن جانە عىلىمي-ساراپشىلار قاۋىمداستىعىمەن بىرلەسە وتىرىپ, تەرىس ءدىني اعىمداردىڭ الدىن الۋ جانە ولاردىڭ يدەولوگيالارىنان كەلەتىن قاۋىپتى تۇرعىندارعا ءتۇسىندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستارعا باسىمدىق بەرىپ وتىر.
قازىرگى كەزدە تەرىس ءدىني اعىمداردىڭ يدەولوگيالىق شابۋىلى ينتەرنەت كەڭىستىكتە بەلسەندى جۇرگىزىلىپ وتىرعانىن ەسكەرە كەلىپ, تەرىس سيپاتتاعى ءدىني يدەولوگيالارعا ساپالى تويتارىس بەرۋ ماقساتىندا ساراپشىلار قاۋىمداستىعىن تارتىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلۋدا.
كوميتەتپەن ينتەرنەت-رەسۋرستاردىڭ مازمۇنىن تالداۋ جۇمىستارى ۇدايى جۇرگىزىلىپ وتىرادى. وتكەن جىلى 6000-نان استام ينتەرنەت-رەسۋرستىڭ مازمۇنى تالدانىپ, ولاردىڭ ءىشىنەن زاڭناماعا قايشى 414 ماتەريال انىقتالدى. 2016 جىلدىڭ ءى توقسانى بويىنشا 1020 ينتەرنەت-رەسۋرستىڭ مازمۇنىنا تالداۋ جاسالىپ, وندا زاڭناماعا قايشى كەلەتىن 302 ينتەرنەت-رەسۋرس انىقتالدى.
ءدىن ىستەرى كوميتەتى يدەولوگيالىق جۇمىستا يننوۆاتسيالىق ادىستەر دە پايدالانىلۋدا. 2013-2015 جىلدارى بىرقاتار وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ انتيەكسترەميستىك سيپاتتاعى «حاق جولى» (اتىراۋ), «جان شىرىلى» (كوكشەتاۋ), «شىرماۋىق» ء(وسكەمەن), «ويران» (شىمكەنت), «ءجاننات» (ورال), «اداسقاندار» (قاراعاندى) درامالىق سپەكتاكلدەرى ازىرلەندى. اتالعان قويىلىمداردىڭ بەينە نۇسقالارى ازىرلەنىپ, ولار ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردا كەڭىنەن قولدانۋدا.
– جاستار اراسىندا ءتۇرلى كۇيزەلىستەر مەن ءومىردىڭ اۋىر تالقىلارىنا ۇشىراعاندارعا كومەك قولىن ۇسىناتىن, دۇرىس ءدىني باعدار بەرەتىن ورتالىقتار بار ما؟
– تۇرعىنداردىڭ كەڭ توبىنا, ونىڭ ىشىندە جاستارعا ءدىن سالاسىنداعى ماسەلەلەردە دۇرىس باعىت-باعدار بەرۋدە ورتالىق دەڭگەيدە ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس شەڭبەرىندە «قاۋىرت جەلى – 114» جوباسىن ىسكە اسىرىپ وتىرعان «دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىقتارى قاۋىمداستىعى» زتب قوعامدىق قورىنىڭ جانە «اقنيەت» رەسپۋبليكالىق وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ الەۋەتى جۇمىلدىرىلعان. وڭىرلىك دەڭگەيدە بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى اكىمدىكتەردىڭ ءدىن ىستەرى باسقارمالارى مەن ءدىن ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ورتالىقتارى, كەڭەس بەرۋ-وڭالتۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ىسكە اسىرادى. ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە ءدىن ىستەرى باسقارمالارىنىڭ جانىندا ءدىن سالاسىنداعى ماسەلەلەر بويىنشا قوڭىراۋلار قابىلدايتىن «سەنىم تەلەفوندارى» جۇمىس ىستەيدى.
سونىمەن قاتار, وڭىرلەردە تەرىس ءدىني اعىمداردان زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتۋمەن اينالىساتىن 28 ۇكىمەتتىك ەمەس ورتالىق بار. مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىسپەن جۇمىس ىستەيتىن بۇل ورتالىقتار راديكالدىق اعىمداردان جاپا شەككەندەرمەن قاتار, جالعان ءدىني ۇيىمداردىڭ قۇرىعىنا تۇسكەن جاندارعا كومەك كورسەتۋمەن دە اينالىسادى.
ءدىني باسقارمانىڭ رۋحاني-ينتەللەكتۋالدىق ورتالىعى رەتىندە عۇلامالار كەڭەسىنىڭ جۇمىسى جانداندى. وسى كەزەڭدە «قارۋلى دجيحاد», «تاكفير» ءجانە
«حيدجرا» راديكالدى يدەيالارىن اشكەرەلەۋ بويىنشا ءپاتۋالار قابىلداندى. سونداي-اق, ءدىني عۇرىپتار مەن راسىمدەردىڭ بىركەلكىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جاڭارتىلعان ۋاعىزدار جيناعى ازىرلەندى.
ازىرلەگەن جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»
جان كۇيزەلىسىنە ءتۇسىپ, ارقالاي سەبەپتەرمەن تورىققان جاستاردى ءتۇرلى ءدىني اعىمدار ءوز قاتارىنا تارتاتىنى بەلگىلى. ال ءبىزدىڭ زايىرلى قوعامدا ولاردى قولدايتىن, قىسىلعاندا كومەك بەرەتىن قانداي قىزمەتتەر بار؟ وسى سۇراققا جاۋاپ الۋ ماقساتىمەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ توراعاسى عالىم شويكينمەن سۇحباتتاسقان ەدىك.
– ازاماتتاردىڭ ءدىن سالاسىنداعى ماسەلەلەرگە قاتىستى ساۋاتىن كوتەرۋ ماقساتىندا 2015 جىلى جانە 2016 جىلدىڭ وتكەن ايلارىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟
– ءدىن ىستەرى كوميتەتى تاراپىنان عىلىمي ساراپتامالىق, الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە, ازاماتتارعا ءدىن ماسەلەلەرى بويىنشا كەڭەس بەرۋدى ۇيىمداستىرۋعا, تۇرعىندارعا ءداستۇرلى يسلام ءدىنى تۋرالى شىنايى اقپارات بەرۋگە, راديكالدىق سيپاتتاعى ءدىني اعىمداردىڭ جەتەگىندە كەتكەن جانداردى, ونىڭ ىشىندە ەكسترەميزم باپتارى ءۇشىن تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە جازالارىن وتەۋشىلەردى ءداستۇرلى ورتاعا قايتارۋ مەن وڭالتۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋعا, ورتالىق جانە ايماقتىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى مەن جۋرناليستەرى ءۇشىن ءدىن سالاسىنداعى تاقىرىپتاردى قامتيتىن ماسەلەلەردى جاريالاۋ بويىنشا وقىتۋ سەمينارلارىن ۇيىمداستىرۋعا, كونفەرەنتسيالار وتكىزۋگە, ءدىن سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا اقپاراتتىق جانە ادىستەمەلىك قۇرالدار ازىرلەۋگە جانە وسى قاتارداعى باسقا دا شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا جىل سايىن قاراجات ءبولىنىپ وتىرادى.
– ءدىن سالاسىنداعى ماسەلەلەرمەن ايماقتاردا جۇمىس جۇرگىزىپ وتىرعان قىزمەتكەرلەردىڭ الەۋەتى تالاپقا سايكەس كەلە مە؟ ولاردى بىلىكتى ماماندارمەن, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قاجەتتىلىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى قانداي؟
– قازىرگى كۇندە ەلىمىزدىڭ 15 وڭىرىندە ءدىن ىستەرى باسقارمالارى اكىمدىكتەر قۇرىلىمىندا دەربەس قۇرىلىم رەتىندە جۇمىس اتقارادى, ال قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ءدىن ىستەرى باسقارماسى 2014 جىلى تاراتىلىپ, وبلىس اكىمدىگىنىڭ ىشكى ساياسات باسقارماسىنا قوسىلعان. وڭىرلەردەگى ءدىن ىستەرى باسقارمالارى جەرگىلىكتى دەڭگەيدە ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋمەن اينالىساتىن قۇزىرلى ورگان بولىپ تابىلادى.
بارلىق وڭىرلەردە ءدىن ىستەرى باسقارمالارىنىڭ جانىنان ءدىن ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ورتالىقتارى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ءوڭىرلەردە قىزمەت اتقارىپ وتىرعان ءدىن ىستەرى باسقارمالارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جانە ءدىن ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ورتالىقتارى ماماندارىنىڭ الەۋەتى جوعارى جانە ولار ماتەريالدىق-تەحنيكالىق تۇرعىدان جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتىلگەن دەپ ايتا الامىز. وڭىرلەردەگى ءدىن سالاسىنداعى جۇمىستارعا ۇزدىك تەولوگتار مەن ءدىنتانۋشىلار تارتىلعان.
ءدىن جانە دىنتانۋشىلىق ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن عالىم زەرتتەۋشىلەر, ءدىنتانۋشىلار, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى اراسىندا ۇيلەسىمدى ۇنقاتىسۋ, ءوزارا تۇسىنۋشىلىك پەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ۇلەس قوساتىن قازاقستان ءدىنتانۋشىلارىنىڭ فورۋمى جىل سايىن وتكىزىلىپ كەلەدى. كوميتەت ءدىني سالاداعى ءتۇرلى تەرىس ارەكەتتەرگە قارسى كۇرەسۋ ماقساتىندا ءداستۇرلى ءدىني بىرلەستىكتەرمەن, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن جانە باق وكىلدەرىمەن ءوزارا ارەكەتتەستىكتە جۇمىستار جۇرگىزۋدە.
– كەيبىر تىركەلمەگەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ەلىمىز اۋماعىندا ەركىن ارەكەت ەتۋىنىڭ قانداي سەبەپتەرى بار؟ ولاردى اشكەرەلەپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كومەگىمەن جازاعا تارتقان مىسالدار بار ما؟
– ەلىمىزدە قازىرگى كۇندە قىزمەت اتقارىپ وتىرعان 18 كونفەسسيانىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرەتىن 3600-دەن استام ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ بارلىعى ءوز قىزمەتتەرىن زاڭدى نەگىزدە جۇزەگە اسىرۋدا. قازىرگى كۇندە ەلىمىز اۋماعىندا تىركەلمەگەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ەركىن ارەكەت ەتىپ وتىرعانى تۋرالى مالىمەتتەر جوق. ال ءداستۇرلى ەمەس ءدىني اعىمداردىڭ ارەكەتى تۋرالى ايتار بولساق, ولار نەگىزىنەن يدەيالىق تۇرعىدان كورىنىس تاۋىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەتۋ كەرەك. دەمەك, ولار ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىساندا جۇمىس ىستەمەيدى دەگەن ءسوز. بۇل, بىرىنشىدەن, يسلامدىق باعىتتاعى ءداستۇرلى ەمەس اعىمدارعا قاتىستى جالپى اتاۋمەن بەلگىلى سالافيزم اعىمىنا قاتىستى.
دەسەك تە, جەكەلەگەن ءدىني ءبىرلەستىكتەردىڭ ۇستانۋشىلارىنىڭ ەلىمىزدىڭ زاڭنامالارىن بۇزۋعا جول بەرىپ, ءدىني ادەبيەتتەرىن رۇقسات بەرىلمەگەن ورىنداردا تاراتۋ, زاڭسىز ميسسيونەرلىك قىزمەتپەن اينالىسۋ دەرەكتەرى ورىن الىپ جاتقاندىعىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. ونداي دەرەكتەرگە ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان جەدەل نازار اۋدارىلىپ, سايكەسىنشە شارالار قابىلدانىپ وتىرادى.
مەملەكەتتىك ورگاندارمەن انىقتالعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بويىنشا اكىمشىلىك ىستەر قوزعالىپ, ايىپپۇلدار سالىنادى جانە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ۇدايى جۇرگىزىلىپ وتىرادى. ەلىمىز اۋماعىندا قىزمەتىنە تىيىم سالىنعان جەكەلەگەن ءدىني ۇيىمداردىڭ ۇستانۋشىلارى تاراپىنان زاڭسىز قىزمەت اتقارۋ دەرەكتەرى ورىن الىپ وتىرادى. ولاردىڭ قاتارىندا «تابليعي جاماعات» ۇيىمىنىڭ ۇستانۋشىلارى مەن سالافي يدەياسىن ۇستانۋشىلار ءجيى كەزدەسەدى. مىسالى, 2015 جىلى استانا قالاسىنىڭ سوتى تەرروريزمدى ناسيحاتتاۋ جانە كومەك كورسەتۋ قىلمىستىق ارەكەتتەرى ءۇشىن 2 ازاماتتى باس بوستاندىعىنان ايىردى. 2016 جىلعى اقپان ايىندا استانا قالاسى سارىارقا اۋدانى سوتىنىڭ شەشىمىمەن «تابليعي جاماعات» تىيىم سالىنعان ەكسترەميستىك ۇيىمىنىڭ 5 مۇشەسى باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.
ارينە, بۇل ماسەلەلەر قولدانىستاعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزىپ وتىرۋدى قاجەت ەتەتىنى انىق. وسى ماقساتتا ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ جانىندا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ءدىني بىرلەستىكتەر مەن ءدىن سالاسىنداعى ساراپشىلار قاۋىمداستىعى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن اقىلداسۋ توبى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەۋدە. ماسەلەن, اقتوبەدە ورىن العان وقيعا ءدىن سالاسىن رەتتەيتىن قولدانىستاعى زاڭناماعا جەكە ۇيلەردە, پاتەرلەردە نەمەسە باسقا ورىنداردا ءدىني سيپاتتاعى جينالىستار وتكىزۋدى رەتتەۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىر. قازىرگى كۇندە بۇل ماسەلەنىڭ زاڭنامالىق تۇرعىدان دۇرىس شەشىمىن تابۋى ءۇشىن كەڭەسۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
– ءدىن ىستەرى كوميتەتى جاستار اراسىندا ءدىننىڭ تارالۋ الەۋەتىنە مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىر ما؟
– جىل سايىن ءدىن سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى زەرتتەۋ ماقساتىندا تۇرعىنداردىڭ ءارتۇرلى توپتارىنىڭ اراسىندا الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ وتىرادى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ تاپسىرىسىمىز بويىنشا 2015 جىلى 14 – 25 جاس اراسىنداعى ازاماتتاردى قامتىپ, جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, ساۋالناماعا قاتىسقان رەسپوندەنتتەردىڭ 86,8%-ى ءوزدەرىن دىنگە سەنۋشىلەر رەتىندە سانايتىندىقتارىن ايتقان. سونىمەن بىرگە, ساۋالناماعا قاتىسقان جاستاردىڭ 15,6%-ى ءدىني راسىمدەر مەن ءجون-جورالعىلاردى قاتاڭ ساقتايتىن ءدىندارلار ەكەنىن, ال رەسپوندەنتتەردىڭ باسىم بولىگى (71,2%) وزدەرىنىڭ دىندارلىعى ءدىني مەرەكەلەر مەن باسقا دا ءدىني سالت-داستۇرلەردى فورمالدى تۇردە ورىنداۋمەن شەكتەلەتىندىگىن كورسەتكەن.
بۇل دەرەكتەر ەلىمىزدىڭ جاستارىنىڭ باسىم بولىگى ءدىندى ۇلتتىق جانە مادەني-رۋحاني بىرەگەيلىك رەتىندە تۇسىنەتىندىگىن كورسەتەدى. جالپى, جاستار اراسىندا ءدىننىڭ ىقپالىنىڭ جىل ساناپ ارتىپ وتىرعانى تۋرالى ايتقاندا, ءدىني قۇندىلىقتار مەن ازاماتتىق قۇندىلىقتاردى الماستىرماۋىن باستى نازاردا ۇستاۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا, ءداستۇرلى دىندەردىڭ تۋعان جەر مەن وتانعا دەگەن پاتريوتيزمدى تەرىستەمەيتىنىن ايتا كەتۋ قاجەت.
– جاستاردىڭ تەرىس ءدىني اعىمدارعا تەز تارتىلۋ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟ وعان قارسى قانداي ارەكەتتەر جاسالۋدا؟
– قوعامنىڭ ەڭ كوپ جانە بەلسەندى توبى رەتىندە جاستاردىڭ قانداي ماسەلەگە بولسا دا قىزىعۋشىلىقتارى جوعارى بولاتىنى ءسوزسىز. ءدىن ىستەرى كوميتەتى وسىنى ەسكەرە وتىرىپ باسقا دا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, ءدىني بىرلەستىكتەرمەن, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن بىرلەسۋ ارقىلى جاستار اراسىندا ءداستۇرلى ۇلتتىق جانە تاريحي قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ, زايىرلىلىق قاعيداتتارىن ىلگەرىلەتۋ, ءدىني اعىمداردىڭ قاۋپىن ءتۇسىندىرۋ جانە ولاردىڭ بويىندا تەرىس ءدىني يدەولوگيالارعا قارسى يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋ باعىتىندا كەشەندى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە.
جاستارمەن جۇرگىزىلەتىن جۇمىستار مەكتەپ وقۋشىلارىمەن, ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن, ۇلكەندى-كىشىلى ەڭبەك ۇجىمدارىنداعى جۇمىسشىلارمەن, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشى جانە جۇمىسسىز جۇرگەن جاستارمەن اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ باعىتىندا ىسكە اسىرىلۋدا. اسىرەسە, جاستاردىڭ كوپ شوعىرلاناتىن ورىندارىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە باسا كوڭىل اۋدارىلىپ, وسى ماقساتتا ستۋدەنتتىك جاتاقحانالاردا جۇيەلى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وتكەن جىلى بارلىق وڭىرلەردە جاستارمەن 9 مىڭنان استام تىكەلەي ءىس-شارالار وتكىزىلىپ, وعان 760 مىڭنان استام جاس قامتىلدى. اعىمداعى جىلدىڭ ءى توقسانىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىمەن 2 مىڭعا جۋىق ءارتۇرلى پىشىمدەگى تىكەلەي ءىس-شارالار وتكىزىلدى.
– تەرىس اعىمدارمەن كۇرەسۋگە قارسى جاسالعان ارنايى باعدارلاما نەمەسە جوسپار بار ما؟
– تەرىس اعىمداردىڭ الدىن الۋ ەلىمىزدىڭ قولدانىستاعى زاڭنامالارى شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلادى. بۇل جەردەگى تۇيتكىلدى ماسەلە – ءداستۇرلى ەمەس اعىمداردىڭ يدەيالىق تۇرعىدان تارالۋى جانە ولارعا قارسى زاڭدىق تەتىكتەردى قولدانىپ كۇرەسۋدىڭ بارلىق ۋاقىتتا مۇمكىن ەمەستىگى. سوندىقتان ءدىن ىستەرى كوميتەتى باسقا دا ءمۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, ءدىني بىرلەستىكتەرمەن, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن جانە عىلىمي-ساراپشىلار قاۋىمداستىعىمەن بىرلەسە وتىرىپ, تەرىس ءدىني اعىمداردىڭ الدىن الۋ جانە ولاردىڭ يدەولوگيالارىنان كەلەتىن قاۋىپتى تۇرعىندارعا ءتۇسىندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستارعا باسىمدىق بەرىپ وتىر.
قازىرگى كەزدە تەرىس ءدىني اعىمداردىڭ يدەولوگيالىق شابۋىلى ينتەرنەت كەڭىستىكتە بەلسەندى جۇرگىزىلىپ وتىرعانىن ەسكەرە كەلىپ, تەرىس سيپاتتاعى ءدىني يدەولوگيالارعا ساپالى تويتارىس بەرۋ ماقساتىندا ساراپشىلار قاۋىمداستىعىن تارتىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلۋدا.
كوميتەتپەن ينتەرنەت-رەسۋرستاردىڭ مازمۇنىن تالداۋ جۇمىستارى ۇدايى جۇرگىزىلىپ وتىرادى. وتكەن جىلى 6000-نان استام ينتەرنەت-رەسۋرستىڭ مازمۇنى تالدانىپ, ولاردىڭ ءىشىنەن زاڭناماعا قايشى 414 ماتەريال انىقتالدى. 2016 جىلدىڭ ءى توقسانى بويىنشا 1020 ينتەرنەت-رەسۋرستىڭ مازمۇنىنا تالداۋ جاسالىپ, وندا زاڭناماعا قايشى كەلەتىن 302 ينتەرنەت-رەسۋرس انىقتالدى.
ءدىن ىستەرى كوميتەتى يدەولوگيالىق جۇمىستا يننوۆاتسيالىق ادىستەر دە پايدالانىلۋدا. 2013-2015 جىلدارى بىرقاتار وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ انتيەكسترەميستىك سيپاتتاعى «حاق جولى» (اتىراۋ), «جان شىرىلى» (كوكشەتاۋ), «شىرماۋىق» ء(وسكەمەن), «ويران» (شىمكەنت), «ءجاننات» (ورال), «اداسقاندار» (قاراعاندى) درامالىق سپەكتاكلدەرى ازىرلەندى. اتالعان قويىلىمداردىڭ بەينە نۇسقالارى ازىرلەنىپ, ولار ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردا كەڭىنەن قولدانۋدا.
– جاستار اراسىندا ءتۇرلى كۇيزەلىستەر مەن ءومىردىڭ اۋىر تالقىلارىنا ۇشىراعاندارعا كومەك قولىن ۇسىناتىن, دۇرىس ءدىني باعدار بەرەتىن ورتالىقتار بار ما؟
– تۇرعىنداردىڭ كەڭ توبىنا, ونىڭ ىشىندە جاستارعا ءدىن سالاسىنداعى ماسەلەلەردە دۇرىس باعىت-باعدار بەرۋدە ورتالىق دەڭگەيدە ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس شەڭبەرىندە «قاۋىرت جەلى – 114» جوباسىن ىسكە اسىرىپ وتىرعان «دىندەردى زەرتتەۋ ورتالىقتارى قاۋىمداستىعى» زتب قوعامدىق قورىنىڭ جانە «اقنيەت» رەسپۋبليكالىق وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ الەۋەتى جۇمىلدىرىلعان. وڭىرلىك دەڭگەيدە بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى اكىمدىكتەردىڭ ءدىن ىستەرى باسقارمالارى مەن ءدىن ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ورتالىقتارى, كەڭەس بەرۋ-وڭالتۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ىسكە اسىرادى. ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە ءدىن ىستەرى باسقارمالارىنىڭ جانىندا ءدىن سالاسىنداعى ماسەلەلەر بويىنشا قوڭىراۋلار قابىلدايتىن «سەنىم تەلەفوندارى» جۇمىس ىستەيدى.
سونىمەن قاتار, وڭىرلەردە تەرىس ءدىني اعىمداردان زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتۋمەن اينالىساتىن 28 ۇكىمەتتىك ەمەس ورتالىق بار. مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىسپەن جۇمىس ىستەيتىن بۇل ورتالىقتار راديكالدىق اعىمداردان جاپا شەككەندەرمەن قاتار, جالعان ءدىني ۇيىمداردىڭ قۇرىعىنا تۇسكەن جاندارعا كومەك كورسەتۋمەن دە اينالىسادى.
ءدىني باسقارمانىڭ رۋحاني-ينتەللەكتۋالدىق ورتالىعى رەتىندە عۇلامالار كەڭەسىنىڭ جۇمىسى جانداندى. وسى كەزەڭدە «قارۋلى دجيحاد», «تاكفير» ءجانە
«حيدجرا» راديكالدى يدەيالارىن اشكەرەلەۋ بويىنشا ءپاتۋالار قابىلداندى. سونداي-اق, ءدىني عۇرىپتار مەن راسىمدەردىڭ بىركەلكىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جاڭارتىلعان ۋاعىزدار جيناعى ازىرلەندى.
ازىرلەگەن جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
الماتىدا جەتكىزۋ قىزمەتتەرىنە تالاپ كۇشەيەدى
قوعام • بۇگىن, 23:48
قاراعاندىداعى تاۋ-كەن كاسىپورنىنا 4 ملن تەڭگە ايىپپۇل سالىندى
ايماقتار • كەشە
ارام اقشاعا قۇنىققان الاياق التى جىلعا سوتتالدى
قوعام • كەشە
ەلىمىزدىڭ ءۇش وڭىرىندە اۋا رايىنا بايلانىستى جولدار جابىلدى
اۋا رايى • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا جانە ۇلت ساۋلىعى: ساراپشى كوزقاراسى
اتا زاڭ • كەشە
ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىگى
ءبىلىم • كەشە
ەرتەڭ استانادا ءبىرىنشى اۋىسىم وقۋشىلارى قاشىقتان وقيدى
اۋا رايى • كەشە
الداعى كۇندەرى ەل اۋماعىندا اياز كۇشەيەدى
اۋا رايى • كەشە
