ءوز بالاڭىزعا ءوزىڭىز جاۋسىز با؟!

جارىق دۇنيەنى جاڭا كورگەن قىزىل شاقا نارەستە شار ەتە قالدى. ءوزى ومىرگە ەندى كەلسە دە, داۋىسى زور ەكەن. توڭىرەكتى تۇگەل شارلاپ كەت­تى. جانىنا جەتىپ بارعان جاس انا بالانى قولىنا الا قويعان. ءارى-بەرى جۇباتىپ كورىپ ەدى. كون­بەدى. قايتا ودان سايىن جىلاپ, ما­زاسىزدانىپ بارادى. نە ىستەرىن بىلمەدى مە, بوبەكتى قايتادان ءتو­سەگىنە جاتقىزا سالدى. سوسىن... قال­­تاسىنان ۇيالى تەلەفونىن الدى دا اۋەزدى ءان قويدى. قۇيقىلجىعان مۋزىكانىڭ داۋسىنا ەلەڭدەگەن نارەستە تىنىشتالا باستادى. ءسال­­دەن سوڭ اۋەنگە ابدەن ەلىتىپ, جى­لاعانىن قويدى. مىنا كورىنىسكە قاراپ وتىرىپ, «ءالدي ايتاتىن انا سيرەپ بارا جاتىر ەكەن عوي» دەگەن ويعا بەرىلدىك الدىمەن. را­سىندا, بۇگىندە بالاسىن ءان ايتىپ جۇباتاتىندار سيرەپ بارادى. بۇ­رىنعىداي بەسىك تايانىپ, «ءال­دي-ءالدي اق بوپەم» دەپ جان-ءتانى­مەن, جۇرەك-ج ۇلىنىمەن ءان­دەتەتىن انالاردى از كورەمىز. تامىرىمىزدان الىستاپ بارامىز با, قالاي؟! بىراق, بۇدان كەيىنگى وي بىرىنشىسىنەن اسىپ ءتۇستى. ءبىز بالانى تۋعاننان تەلەفونعا بايلاپ قويادى ەكەنبىز عوي. كۇندەلىكتى ومىردە بايقايتىن شى­عارسىز. قوناقتا, اۆتوبۋستا, پويىزدا, ۇيدە بالاسى مازاسىن الىپ, تىنىشىن كەتىرىپ بارا جاتسا, اتا-اناسى قولىنا ۇيالى تەلەفونىن ۇستاتا قويادى. ءتاي-ءتاي باسىپ, ەندى بىلدىرلاپ سويلەي­تىن بالانىڭ ءوزى سۇق ساۋساعىن سمارت­فوننىڭ بەتىندە زىر جۇگى­رتىپ, ىشىنەن وزىنە كەرەگىن تاۋىپ ال­ىپ, ءماز بولىپ وتىرادى. بۇگىن­دە ەكى جاستاعى بالانىڭ ءوزى «Youtube» دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلە­دى. ىشىنە كىرەدى دە «ورمەكشى ادام», «ماشا مەن ايۋ», «سپانچ بوب» سەكىلدى مۋلتفيلمدەردى ەش­كىم­نىڭ كو­مە­گىنسىز تابادى دا, كورە بەرەدى. تۋعاننان تەلەفوننىڭ ءتى­­لىن ءبىلىپ, ەشكىم ۇيرەتپەي-اق سمارت­­فوننىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن مەڭگەرىپ الاتىن بالانىڭ تىرلىگىنە اكە-شەشەسى ءماز. بۇل ءماز بولاتىن, ماقتاناتىن, ماساتتاناتىن نارسە ەمەس, نەگىزى. تەلەفون بالانى جۇبا­تۋ­­دىڭ, كو­ڭىلىن تابۋدىڭ توتە جولى بول­عانىمەن, ونىڭ سالدارى دا اۋىر. ەڭ ءبىرىنشى, ءبىز ونىڭ بالالىق شاعىن ۇرلاپ جاتىرمىز. ءوز قاتار­لاستارىمەن ويناپ, دوپ قۋىپ, اسىق اتىپ, اسىر سالىپ جۇرەتىن كەزىندە تەلەفونعا تەلمىرتىپ, ءتورت قابىرعاعا قامالىپ وتىراتىن جاع­­­دايعا جەتكىزەمىز. سوسىن «ءبىز بالا كۇنىمىزدە ءۇي كورمەيتىن ەدىك, مىنالاردى دالاعا شىعارۋدىڭ ءوزى مۇڭ» دەپ كۇبىرلەپ جۇرگەنىمىز. ەكىنشىدەن, قازىرگى تورتكۇل دۇنيەنى تۇگەلىمەن ىشىنە قوندىرىپ العان تەلەفونداردىڭ زالالى تۋرا­لى عالىمدار اركەز ايتىپ كەلەدى. ودان بولاتىن رادياتسيانىڭ قا­ۋىپ­تىلىگىنەن دە حاباردارمىز. ولاي بولسا, بۇعاناسى قاتپاعان, اع­زا­سى ەندى قالىپتاسىپ كەلە جات­قان بالانىڭ دەن­ساۋلىعىن ءوز قو­لىمىزبەن ۋلاپ جاتىرمىز دەگەن ءسوز عوي بۇل. سوندا ءبىز ءوز بالامىزعا ءوزىمىزدىڭ جاۋ بولعانىمىز با؟! ۇشىنشىدەن, سمارتفونعا بايلانعان سانا شىن ومىردەن الشاقتاپ كە­تەدى. مىنا دۇنيەنى دۇرىس قا­بىل­­داي الماي قالادى. قىسقاسى, تەلەفوندى بالانىڭ ويىنشىعى رە­تىندە قولدانۋدىڭ سوڭى ءتۇرلى قيىندىقتارعا اكەلىپپ تىرەيدى. اينالاڭىزعا بارلاپ قاراڭىز­شى. مەكتەپ وقۋشىلارى دا قىمبات تەلەفون ۇستايدى. اتا-انالار قا­تارىنان كەم بولماسىن, ءوزىن قور ساناماسىن دەپ كرەديتكە بولسا دا باستاۋىش سىنىپتاعى بالاسىنا سمارتفون اپەرىپ جاتىر. ال بالا­سىنىڭ تەلەفونىن تەكسەرىپ, «وندا قانداي سايتتارعا كىرەدى, قانداي الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تىركەلگەن, كىم­دەرمەن حات الىسادى, نە جا­يىن­دا سويلەسەدى؟» دەپ تەكسەرىپ وتىر­عان اتا-انا بار ما؟ جوق دەپ كەسىپ ايتا المايمىز. بار شىعار. دەگەنمەن, ولاردىڭ وتە از ەكەنىن ءىشىمىز سەزەدى. ەندى سمارتفوننىڭ وقۋ­­­شىعا زيان تۇستارىن اتاپ كە­تەيىك. ەڭ الدىمەن, بۇل بالانىڭ وقۋ ۇلگەرىمىن تومەندەتەدى. تەلەفونعا باي­لانىپ, ءوزى جاساپ العان الەمنىڭ شەڭبەرىنەن شىعا الماي قالعان بالانىڭ ساباققا دا اسا زاۋقى بول­مايدى. ارينە, الاقانداي دۇنيە­دەن ايشىلىق الىس جەرلەردەن جىل­دام حابار الادى-اۋ. بىراق, وقۋشى وزىنە كەرەكتى, ساباعىنا قاجەتتى اقپاراتتاردى عانا تەرمە­لەپ وتىرادى دەي المايمىز. ول ينتەرنەت دەگەن ءۇيىندىنىڭ ىشىندەگى قوقىستىڭ ءبارىن تالعاماي جۇتا بەرەدى. ساناسى ءالى قاتپاعان بالاعا اتىس-شابىستان كەيىنگى قان-جوسا بولعان ادامنىڭ دەنەسىن كورۋ, جول اپاتىنان بولشەكتەنىپ كەتكەن كىسىنىڭ بەينەسىن «تاماشالاۋ» قا­لاي اسەر ەتەتىنىن ايتپاي-اق قويا­يىق. مۇنى از دەسەڭىز, مەكتەپ جا­سىنداعى بالالاردىڭ بارلىعى دەرلىك «ۆ كونتاكتە» جەلىسىندە تىركەلگەن. ال بۇل الەۋمەتتىك جەلى ناعىز قوقىستىڭ ورتاسى دەسەك, ارتىق ايتپايتىن شىعارمىز. ازعىن توپتاردى ەسەپتەمەگەننىڭ وزىندە, سەپاراتيستىك ۇيىمدار دا بۇل جەلىدە بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى. كەشە عانا الماتىدا بولعان جايسىز وقيعانىڭ باستى كەيىپكەرى دە وسى جەلىدە ۇنەمى ءدىني ۋاعىز تىڭداپ جۇرگەنى ايتىلىپ قالدى. ءدىننىڭ, يسلامنىڭ نە ەكەنىن ءبىل­مەيتىن بالا ولاردىڭ ار­باۋىنا, تورىنا تەز تۇسپەيدى دەي المايسىز. سوندىقتان بولسا كەرەك, بەلگىلى ساياساتتانۋشى ەرلان قارين اقتوبەدەگى وقيعادان كەيىن «ۆ كونتاكتە» جەلىسىن قازاقستاندا تەجەۋ نەمەسە مۇلدە توقتاتۋ تۋ­را­لى ۇسىندى. بۇل ۇسىنىستى سايا­­­­ساتكەر ايدوس سارىم دا قول­دادى. ءدىني ۋاعىزداردىڭ اتالعان جەلى ارقىلى بەلسەندى جۇرە­تىنىن ەسكەرگەن ەكى ازاماتتىڭ پىكىرى ءبىر جەردەن شىقتى. سوندا ءبىز ءوز قو­لىمىزبەن بالامىزدى ءداستۇرلى ەمەس ءدىننىڭ جەتەگىنە بايلاپ ءجى­­بەرگەندەي بولعانىمىز با؟! سون­داي-اق, قىزىل­وردا وبلىستىق پرو­كۋرا­تۋراسى «ۆ كونتاكتە» جەلى­سىنە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن كەزىندە 106 بالانىڭ ءوز-وزىنە قول سالۋعا ۇگىت­­تەي­تىن پاراقشاعا تىركەلگەنىن انىق­تاعان. بۇل ءبىر عانا قىزىلور­دا وبلىسىنداعى جاعداي. ال تۇتاس قازاقستان بويىنشا مۇن­داي پاراقشالارعا قانشا بالا تاع­دى­رىن كۇمان-كۇدىككە بايلاپ قويعانىن كىم بىلەدى؟ بۇل دا زەر­تەي­تىن, زەردەلەيتىن ماسەلە دەپ بىلەمىز. سمارتفوننان تۋىندايتىن تاعى ءبىر كەسەل بار. بۇگىنگىنىڭ بالالارى كەرەڭ. ارينە, تۋرا ماعىناسىندا ەمەس. بىراق, قۇلاققاپتى كيىپ الىپ, باقىرتىپ مۋزىكا تىڭداپ, اينالاسىندا نە بولىپ جاتقانىن ەستىمەيتىن بالانى كەرەڭ دەمەسكە شاراڭ بار ما؟! سونىڭ سالدارىنان كولىكتىڭ استىنا ءتۇسىپ, مەرتىگىپ جاتقان جاعدايلار كوپ. ويتكەنى, ماشينانىڭ كەلىپ قالعانىن, با­قىرتىپ بەلگى بەرىپ جاتقانىن ەستىمەيدى. ءاننىڭ اۋەنىنە ەلىتىپ اينالاسىنا قارامايدى. وسىنىڭ سالدارىنان وقۋشى قول-اياعىن سىن­دىرىپ, جۇرگىزۋشى جازالى بولىپ جاتقان جاعدايلار بار. تاعى ءبىر ءجايتتى ايتا كەتكەن ابزال. سمارتفون وقۋشىلار ارا­سىنداعى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتىڭ بەي­نەسىندەي بوپ كورىنەدى. جۇرت­تىڭ ءبارى بالاسىنا قىمبات تەلەفون الىپ بەرە المايدى. شيەتتەي بالالارىنىڭ كيىمى مەن تاماعىنا زورعا جەتكىزىپ وتىرعان وتباسى بار تاپقانىن بالاسىنىڭ قولىنداعى تەلەفونعا جۇمساپ, اش وتىرا ال­­مايدى. ال داۋلەتى اسقان, كا­سىبى ءدوڭ­­­گەلەنىپ تۇرعان اتا-انا بالا­سىنان ەشتەڭەنى ايامايدى. ەڭ سوڭعى مودەلدەگى تەلەفوندى قينال­ماي سىيلاي سالادى. جاعدايى نا­شار وتباسىنىڭ بالاسى بايدىڭ ەركەسىنە قاراپ ءوزىن قور سەزىنبەيدى دەي الاسىز با؟ ال مۇنىڭ جاس بالا­نىڭ پسيحولوگياسىنا قانشا­لىقتى اۋىر تيەتىنىن ءبىز ايتپاي-اق ءبىلىپ وتىرعان شىعارسىز. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ وقۋشى ءتۇ­گىلى, دارداي ادامداردىڭ سمارت­فونىن ءبىر كۇندە «تارتىپ» العان جوقپىز با؟ ءبىر بۇيرىقپەن بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر قىمبات تەلەفونىن تاستاپ, قاراپايىم بايلانىس قۇرالىنا كوشتى عوي. كوشتى. ودان ادام قۇقى شەكتەلگەن, مورالدىق-پسيحولوگيالىق زارداپ شەككەن ەشكىم جوق. ەندى نەگە وقۋ­­شى­لارعا دا وسىنداي تىيىم سالمايمىز؟ بىزدىڭشە, بۇل ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيستر­لىگىنىڭ قو­­­لىندا تۇرعان قۇزىرەت. قا­جەتتى بۇيرىعىن شىعارسا, قا­زاق­ستانداعى بارلىق مەكتەپ قول­دايدى دەگەن ويدامىز. وعان اتا-انالار دا قارسى بولا قويماس. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا قى­رىن قارايدى دەپ سانامايمىز. مىسالى, قىزىلوردا وبلىستىق پروكۋراتۋراسى مەكتەپتەردە وقۋ­شى­لاردىڭ سمارتفون قولدا­نۋىنا تىيىم سالۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتى. «سمارتفونداردى قولدانۋ ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ەڭ قورقىنىش­تىسى, سمارتفون ارقىلى بالالار شەكتەۋ­سىز ينتەر­نەتكە قول جەتكىزە­دى, بۇل ولاردىڭ رۋحاني جانە ادامگەرشىلىك تۇرعىدا دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى»,– دەيدى وبلىستىق پروكۋراتۋرا قىز­مەت­كەرلەرى. سونداي-اق, ولار مۇعالىمدەرگە دە سمارتفون قول­دانۋعا تىيىم سالۋ كەرەك دەپ سانايدى. سەبەبى, وقۋ پروتسەسى كە­زىندە ولاردىڭ كوڭىلى نەگىزگى جۇ­مىستارىنان بولىنبەۋى كەرەك. وقۋشىعا قاراپايىم عانا تەلەفون اپەرسە جەتەدى. باستىسى, اتا-اناسى بالاسىنىڭ قايدا جۇرگەنىنەن حا­بار الىپ وتىرسا بولدى ەمەس پە؟ ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, تەلە­فو­ن­عا تەلمىرگەن بالالاردىڭ تاع­دىرىنا اراشا تۇسۋگە مىندەت­تىمىز. ەگەر بۇگىن الدىن الماساق, ەرتەڭ بارماق شايناپ قالعاننان باسقا تابار «پايدامىز» جوق. ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان» قىزىلوردا وبلىسى