حۇسايىنمەن جەتپىسىنشى جىلدارى بىرگە وقىدىق. ءبىز قازمۋ-دە, ول سحي-دا. العاشىندا ونىڭ دۇنعان ەكەنىن بىلمەدىك. قازاقشاسى جاقسى. اڭقىلداعان اقكوڭىل, دوستىق ءجۇرەگى كول-داريا. وقۋعا جاڭا تۇسكەندىكتەن اۋىلىمىزدى ايتا بەرەمىز. حۇسايىن ساۆازوۆ وسىندايدا دۇڭعان ەكەندىگىن كورسەتتى.
دۇنعانداردى «جۋاس, مومىن حالىق» دەپ الادى دا, بابالارىنىڭ باتىرلىعىن, تاۋەلسىزدىك جولىنداعى مەرەيلى جەڭىستەرىن, زار زامان تەپەرىشتەرىن ەرەكشە قۋاتپەن تولعانا تەربەيدى. «ويپىرماي, باتىرلارىمىز دا, تاعدىرلارىمىز دا ۇقساس ەكەن-اۋ», دەپ دۇنعان تامىردىڭ حالىقشىلدىعى مەن ۇلتجاندىلىعىنا ريزا بولامىز...
دۇنعان قىتايدىڭ «لاوحۋەي» سوزىنەن اۋدارعاندا «مۇسىلماندار» دەگەن ۇعىمدى بەرەدى ەكەن. وسىنىڭ ءوزى شاعىن ۇلتتىڭ دىنگە, دىلگە بەرىكتىگىن ايعاقتايدى. انتروپولوگيالىق جاعىنان دۇنعان موڭعولتەكتىلەردىڭ قيىرشىعىستىق ناسىلىنە جاتادى. ءۇش ەتنوگرافيالىق توپقا بولىنەتىن ولار قىتاي تىلىنە جاقىن ءارالۋان ديالەكتىدە سويلەيدى. بۇعان دالەل رەتىندە 2001 جىلى شىعارىلعان «قازاقستان. ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديا» كىتابىنداعى «قىتايدا 8 ميلليون دۇنعان تۇرادى» دەگەن سوزدەردى ايتۋعا بولادى. جەتىسۋداعى دۇنعاندار قازاقستانعا 1866-1877 جىلدار ارالىعىندا قونىس اۋدارعانداردىڭ ۇرپاعى.
حۇسايىن جولدامامەن كوكشەتاۋعا كەلگەن. جۇمىسىنا مىعىم جىگىت ورمان تەحنيگىنەن سالالىق باسشى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلدى. اقمولا وبلىسىنداعى رەسپۋبليكالىق ورمان شارۋاشىلىعى جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ ينستيتۋتى فيليالىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارعان ول بۇگىنگى كۇنى «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعات پاركىن باسقارادى.
– مەن جايماشۋاق قازاقستاندا, الماتى وبلىسىنىڭ شەلەك اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدىم. ءۇي-ىشىمىزبەن قازاق مەكتەبىندە وقىدىق. مۇنى قازاق ەلىنىڭ ۇلىلىعىنا بالايمىن. وتانىما ماڭگى قارىزدارمىن. وسى پارىز ءبىزدىڭ اۋلەتىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعى جانە ۇنەمى العا باستايتىن قۋات قاينارى دەپ بىلەمىن. جالپى, دۇنعاندار تۋىسقاندىق قارىم-قاتىناستارعا مىعىم, جيناقى تۇرادى. وتە ەڭبەكقور. مارقۇم اكەم حاكىم مەن انام سوفيا قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى. اپكەم حاديشا قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق جانە فرانتسۋز تىلدەرىنەن ساباق بەرەدى. ءىنىم حاسان قۇقىق قورعاۋ ورگانىندا قىزمەت ىستەسە, قارىنداسىم لادا دارىگەر. انامىز اۋىلداستارىنان اسا الماي, الاقانداي جەرىنىڭ جەمىسىن تەرىپ وتىر. بىزگە ءالى كۇنگە كولدەي كوڭىلىن, كوكونىسىن جولداپ تۇرادى, – دەيدى مەنىڭ دوسىم.
– ستۋدەنتتىك شاقتا سەنىڭ شەلەگىڭە بارىپ تەمەكى جيناپ ەدىك. ورمانشى بولىپ كەتكەنىڭ قالاي؟ – دەيمىن اڭگىمە اۋانىن وزگەرتۋگە تىرىسىپ.
– قازاقتا «ورمانداي قالىڭ ەلىم...» دەگەن ءسوز بار. ونى بىلەسىڭ. بىراق, از حالىققا قانشالىقتى اسەرى بارىن بىلە بەرمەيسىڭ. ينستيتۋتتىڭ ورمان فاكۋلتەتىنە جەتەلەگەن سول دانالىق دەپ ويلايمىن. ونىڭ ۇستىنە ورمان ۇعىمى ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ تاعدىرىن ايقىندايتىن سياقتى. قۇداي قوسقان قوساعىم شىنار الماتىداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ورمان فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. قازىر وبلىستىق ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى اۋماقتىق باسقارماسىندا باس مامان. ۇلكەن قىزىم گۇلنار كوكشەتاۋداعى «بۇقپا» ورمان شارۋاشىلىعىندا ەسەپشى-ەكونوميست, دينارام «قالالاردى كوگالداندىرۋ, ساياباقتار قۇرۋ» گرانتىمەن ءتۇركيادا وقىپ جۇرسە, ۇلىم يسحار (قازاقشا اسقار دەيمىز) اقكول اۋدانىندا ورمان ورتىنەن قورعاۋ جونىندەگى توپ باستىعى. كۇيەۋ بالام رۋسلان ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ ينجەنەر-جوبالاۋشىسى. ونىڭ اتاسى حامزا كۇنشۋاق ۇلى تسەلينوگراد ولكەلىك ورمان شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى بولعان تانىمال ازامات ەدى. نەمەرەم مەرەيدىڭ دە تال-شىبىققا قۇمارلىعىن بايقايمىن. مۇقاعالي اعامىز: «سەن ادام بولا باستاساڭ, مەن قايىڭ بولا باستايىن» دەپ اعاشتىڭ جۇرەگىن دىرىلدەتپەۋشى مە ەدى؟ قانداي ماعىنادا ايتىلسا دا, ادامزاتتى ويلاندىراتىنى انىق, – دەدى ول.
دوسىڭنىڭ جۇرەگىن تەربەتىپ ايتقان سوزدەرىنە جۇرەگىڭ جارىلا جازدايدى ەكەن. حۇسايىن ءوزىنىڭ كوڭىل حوشىنداعى حوشىعىن (ولەڭ-حيسسا) ايتىپ تۇرعانداي تولعاناسىڭ. جۇزدەن استام ۇلتتىڭ بەرەكە-بىرلىگىن, ىنتىماعىن ۇيىستىرىپ وتىرعان ۇلى ەلىمىزدىڭ بەيبىتشىل ساياساتىنىڭ ارقاسى عوي بۇل. كەشەگى قاتارداعى دۇنعان بالاسىنىڭ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى مەكەمەنى باسقارىپ, مەملەكەتتىك ۇستانىمداردى مەكەمدەپ جاتقانى, شات-دۋماندى وتباسىن تەربەتىپ وتىرعانىنىڭ ءوزى بۇكىل قازاقستاندىقتاردى مارتەبەلەندىرە تۇسەدى.
باقبەرگەن امالبەك, «ەگەمەن قازاقستان» اقمولا وبلىسى
