ەل ەكونوميكاسىن ىلگەرىلەتىپ, ءوندىرىستىك ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋدا, جاڭا تەحنولوگيالى وندىرىستەر قۇرۋدا, نەگىزگى قورلاردى جاڭعىرتىپ, كاسىپورىنداردى تەحنيكالىق جاعىنان قايتا جاراقتاندىرۋدا شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. قازاقستاندا بۇل مىندەت تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى ءوز شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە ەلىمىزگە 255 ميلليارد دوللار تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارى تارتىلعان. بيزنەس احۋالى نەعۇرلىم قولايلى ەلدەردىڭ الەمدىك رەيتينگىندە رەسپۋبليكا 183 ەلدىڭ ىشىندە 47-ءشى ورىن الادى. شەتەل ينۆەستيتسيالارى ءۇشىن تۋعىزىلعان قولايلى جاعدايلاردىڭ ارقاسىندا بۇگىندە قازاقستاندا جان باسىنا شاققانداعى ينۆەستيتسيالار شامامەن 1,3 مىڭ دوللاردى قۇراپ, تمد ەلدەرى اراسىندا كوش باستاۋشىلار ساپىندا تۇر. ەلىمىزگە ينۆەستيتسيالار تارتۋدا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق جوعارى بەدەلىنىڭ, سونداي-اق, ەلدەگى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ۇلكەن ءرول اتقارعانىن دا ايتا كەتۋ ورىندى. وعان ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا كوپتەگەن حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە ەلباسىنىڭ شەتەلدەرگە رەسمي ساپارلارى بارىسىندا قول قويىلۋىنىڭ ءوزى-اق دالەل بولادى.
كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى, سونىڭ ناتيجەسىندە وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىندا ۇزاق جىلدار بويى قالىپتاسقان شارۋاشىلىق بايلانىستاردىڭ ءۇزىلۋى سالدارىنان وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە وتە اۋىر ەكونوميكالىق احۋال قالىپتاستى. سول ۋاقىتتارداعى جاعدايدىڭ ءىس جۇزىندە قانداي بولعانىن مىنا ءبىر دەرەكتەردەن-اق ايقىن اڭعارۋعا بولادى. ماسەلەن, 1990 جىلدىڭ 1-ءشى توقسانىندا عانا كسرو-دا ينفلياتسيا 119 پايىزعا جەتتى. ال 1991 جىلى ۇلتتىق تابىس 13 پايىزعا قۇلدىرادى. ءدال وسى جىلى مەملەكەتتىك بيۋدجەت تاپشىلىعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 20 پايىزىن قۇراعان.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن الىپ, دەربەس مەملەكەت بولۋعا بەتبۇرىس جاساعان شاقتاعى ناقتى احۋال ءدال وسىنداي ەدى. بۇل سياقتى «مۇرامەن» الىسقا بارۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى ايتپاسا دا بەلگىلى جاعدايعا اينالدى. ولاي بولسا, نە ىستەۋ كەرەك؟ ىرگەتاسىن ەندى عانا قالاۋعا كىرىسكەن جاس مەملەكەتتىڭ الدىندا وسىنداي ساۋال بوي كوتەردى. ءارى-بەرى ويلانا كەلگەندە, مۇنداي تۇيىقتان شىعۋدىڭ, ءسويتىپ قيمىلسىز قالعان ەكونوميكاعا جان ءبىتىرۋدىڭ ءبىر عانا جولى كوزگە ۇرىپ تۇردى, ول – شەتەلدەن تىكەلەي ينۆەستيتسيالار تارتۋ بولاتىن.
ىشكى قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنىڭ شەكتەۋلىلىگى جاعدايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ ەل ەكونوميكاسىن بەلسەندى تۇردە جاڭعىرتۋ جانە رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ءىس-قيمىلدار باعدارلاماسى نەگىزىندە رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنا شەتەل كاپيتالىن تارتۋ ايرىقشا ماڭىزعا يە بولدى. ءسويتىپ, العا قويىلعان ەكونوميكالىق مىندەتتەردى ورىنداۋ ماقساتىندا وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋعا, جاڭا جوعارى تەحنولوگيالى وندىرىستەر قۇرۋعا, نەگىزگى قورلاردى جاڭعىرتۋعا جانە ەلدىڭ بىرقاتار كاسىپورىندارىن تەحنيكالىق جاعىنان قايتا جاراقتاندىرۋعا, جوعارى بىلىكتى ماماندار مەن جۇمىسشىلار دايارلاۋعا, مەنەدجمەنت پەن ماركەتينگتىڭ وزىق جەتىستىكتەرىن ەنگىزۋگە, ىشكى رىنوكتى وتاندىق ءوندىرىستىڭ ساپالى تاۋارلارىمەن تولىقتىرىپ, سونىمەن بىرگە, ەكسپورت كولەمىن ۇلعايتۋعا سىرتتان تارتىلعان شەتەل ينۆەستيتسيالارىن باعىتتاۋ قاجەتتىگى تۋىندادى.
نارىقتىق قاتىناستاردى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىندە قازاقستاندا ەكونوميكانى جەدەل جاڭعىرتۋ ءۇشىن ىشكى قارجىلار مەن رەسۋرستار تاپشىلىعى ماسەلەسى عانا شەشىلىپ قويعان جوق, سول سياقتى, دامۋدىڭ جانە ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن نىعايتۋدىڭ جولىنا جاڭا عانا تۇرعان جاس تاۋەلسىز ەل شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن قولايلى ينۆەستيتسيالىق كليمات قۇرۋعا دا مۇقتاج بولدى. ينۆەستيتسيالىق كليمات – ول نارىقتىق رەفورمالاردىڭ ءپىسىپ-جەتىلگەندىگىنىڭ كريتەريى, ول الەمدىك قوعامداستىقتىڭ جەكەمەنشىك قۇقىعىنىڭ تۇراقتىلىعىنا جانە بۇتىندەي العاندا ەلدەگى جاعدايعا دەگەن سەنىمى. وسىلايشا, 1996 جىلى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قارجى رىنوگىنا شىعۋىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن نەسيەلىك-رەيتينگتىك تۇساۋكەسەر ناتيجەلەرى بويىنشا ءۇش جەتەكشى حالىقارالىق اگەنتتىك العاش رەت ەلگە جوعارى حالىقارالىق نەسيەلىك رەيتينگ بەردى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنە شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ قىزمەتى مەن ولاردىڭ مۇددەلەرىنە سايكەس كەلەتىن ينۆەستيتسيالىق كليمات جاساۋ ءۇشىن قولايلى الەۋمەتتىك, قارجى-ەكونوميكالىق جانە قۇقىقتىق رەجىم قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىندا بارلىق كۇش-جىگەرىن سالۋعا تۋرا كەلدى. اقىرى, جۇرگىزىلگەن تياناقتى دا قاجىرلى جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا بۇگىندە بارلىق پروبلەمالار كەزەڭ-كەزەڭمەن شەشىمىن تاۋىپ, العا قويىلعان مىندەتتەرگە دە بىرتىندەپ قول جەتكىزىلۋدە.
1994 جىلدىڭ 24 جەلتوقسانىندا «شەتەل ينۆەستيتسيالارى تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ كۇشىنە ەندى. ول شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ قۇقىقتىق رەجىمىن ايقىنداپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ فورمالارى مەن شەتەل ينۆەستيتسيالارىن سالۋ نىساندارىن بەلگىلەپ بەردى. 1997 جىلدىڭ 19 ماۋسىمىندا قابىلدانعان «جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى» زاڭعا سايكەس جۇمىس ىستەيتىن ادامدار سانى 50-دەن اسپايتىن جانە جىل ىشىندەگى اكتيۆتەرىنىڭ قۇنى 60 مىڭ اەك-تەن اسپايتىن شەتەلدىك ۇيىمدار شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى بولىپ تانىلدى. قازاقستان ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورلارىنا تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ بويىنشا بەلسەندى اقپاراتتىق تانىستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قولعا الدى. وسىلايشا, 1997 جىلى الماتىدا «قازاقستاندىق ينۆەستيتسيالىق سامميت» اتتى العاشقى فورۋم وتكىزىلىپ, وعان 17 ەلدەن 52 كومپانيانىڭ جانە ەكى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ باسشىلارى مەن وكىلدەرى قاتىستى. 1997 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە لوندوندا «قازاقستانعا ينۆەستيتسيا سالا وتىرىپ» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا تابىستى ءوتتى. ونىڭ باستى ماقساتى قازاقستاننىڭ جاڭا ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرىنە شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ نازارىن اۋدارۋ بولىپ تابىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقش-قا رەسمي ساپارى بارىسىندا 1997 جىلدىڭ قاراشاسىندا امەريكالىق جانە ترانسۇلتتىق ەڭ ءىرى كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن «قازاقستاننىڭ ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرى جانە ونىڭ گەوستراتەگيالىق ماڭىزى» اتتى كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلدى.
قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن ينۆەستورلارمەن تىكەلەي ۇنقاتىسۋدى, سونداي-اق, ينۆەستيتسيالىق قىزمەتكە بايلانىستى پروبلەمالى ماسەلەلەردى شۇعىل تۇردە شەشۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ 1998 جىلعى 30 ماۋسىمداعى جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنان شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسى قۇرىلدى. كەڭەس كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسۋشى ورگان بولىپ تابىلادى. وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى باسشىلىق جاسايدى. بۇل كەڭەستىڭ قۇرامىنا پرەمەر-مينيستر مەن ونىڭ ورىنباسارلارى, مەملەكەتتىك حاتشى, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, ۇلتتىق بانك توراعاسى, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترى, قارجى ءمينيسترى, ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ ينۆەستيتسيالار جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى, سونداي-اق, قازاقستاندا ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىراتىن جەتەكشى ەۋروپالىق, ازيالىق جانە امەريكالىق كومپانيالاردىڭ باسشىلارى كىرەدى. ينۆەستيتسيالىق ساياسات پەن ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ شەشۋشى اسپەكتىلەرى بويىنشا پرەزيدەنت پەن ۇكىمەتتىڭ قاراۋىنا نۇسقاۋلىقتار مەن ۇسىنىستار ازىرلەۋ كەڭەستىڭ نەگىزگى مىندەتى بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ينۆەستيتسيالىق ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن بەلگىلەۋ, قازاقستانعا ينۆەستيتسيا سالعان حالىقارالىق كومپانيالار ۇشىراسىپ تۇراتىن پروبلەمالى ماسەلەلەردى انىقتاۋ جولىمەن ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, ونەركاسىپ سەكتورىن يندۋستريالاندىرۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى ينۆەستيتسيالىق جانە قۇقىقتىق جاعدايلار جاساۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكونوميكاسىن الەمدىك ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە ودان ءارى ينتەگراتسيالاۋ, ەل ەكونوميكاسىنا قوسىمشا شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ ستراتەگياسى سياقتى ماسەلەلەر بار.
شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى جىلىنا 2 رەت وتەدى جانە ولاردا قارالاتىن ماسەلەلەر مىندەتتى تۇردە جاڭارىپ وتىرادى. مىسالى, كەڭەستىڭ 2015 جىلى وتكەن 28-ءىنشى وتىرىسىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى رەسپۋبليكادا اگروبيزنەستى دامىتۋ جايىنا ارنالدى.
بۇگىندە ءوزىمىز بايقاپ وتىرعان كۇردەلى سىرتقى ەكونوميكالىق جاعدايلارعا, گەوساياسي سىن-قاتەرلەرگە قاراماستان, قازاقستان ەكونوميكانىڭ ءوسۋى مەن ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدىلىق جاعدايىن قالىپتاستىرۋدى ودان ءارى جالعاستىرۋدا, دەپ اتاپ كورسەتتى ن.نازارباەۆ شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ 28-ءىنشى پلەنارلىق وتىرىسىن اشا وتىرىپ سويلەگەن سوزىندە. سىزدەردىڭ كوپشىلىگىڭىز قازاقستاندا بۇرىننان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەسىزدەر, ءبىزدىڭ ەلىمىزدى جاقسى بىلەسىزدەر, ءبىز ءوز تاراپىمىزدان سىزدەردىڭ ءوزارا ءتيىمدى ىقپالداستىققا دەگەن كوڭىل-كۇيلەرىڭىزدى جوعارى باعالايمىز. ينۆەستيتسيالاردىڭ ارقاسىندا ءبىز بىلىمگە, تەحنولوگيالارعا, تاجىريبەگە, رەسۋرستارعا قول جەتكىزۋدەمىز. ال ولارسىز ساپالى ارتاراپتاندىرىلعان ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس.
ەلباسى وسى باسقوسۋدا ودان ءارى قازاقستاننىڭ الەمدە اۋماعى جاعىنان توعىزىنشى ەل ەكەنىن ايتا وتىرىپ, ايرىقشا اۋىلشارۋاشىلىق رەسۋرستارىنا يە ەكەنىنە نازار اۋداردى. گەوگرافيالىق تۇرعىدا قازاقستان ءداستۇرلى وڭىرلىك رىنوكتارعا, سونداي-اق, قىتاي مەن ءۇندىستاننىڭ جانە تاياۋ شىعىستىڭ جاڭا رىنوكتارىنا قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن ىڭعايلى ورنالاسقانىنا دا نازار اۋداردى.
سىرتتان تارتىلعان شەتەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىندا ماڭىزدى ءرول وينايتىنى ەشقانداي دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اقيقات. سوڭعى جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتان بەرگى كەزەڭدە قازاقستانعا تارتىلعان تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارى حالىقارالىق ساۋداعا قاراعاندا الدەقايدا جىلدام وسۋدە. ونىڭ ءوزى ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىن جانداندىرۋعا جاعداي جاساپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە وتاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا دا ەلەۋلى ىقپالىن تيگىزەدى. قازاقستان بۇگىندە ورتالىق ازياعا تارتىلعان بۇكىل شەتەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ تورتتەن ءۇشىن يەلەنىپ وتىر. سوندىقتان دا ەلىمىز بيزنەس جۇرگىزۋدە ورتالىق ازيادا ەڭ وزىق ەل بولىپ تابىلادى.
وسىلايشا, قازاقستان ەكونوميكاسى ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامىماعاندىعىنا جانە ينۆەستيتسيا سالۋ ءۇشىن قاجەتتى كليماتتى قامتاماسىز ەتەتىن نارىق جۇيەسىنىڭ كوپتەگەن ەلەمەنتتەرىنىڭ بولماۋىنا قاراماستان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنىڭ وزىندە-اق (1991-1993 جج.) قازاقستانعا تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارى تۇرىندە 1,271 ميلليارد اقش دوللارى سالىندى. 1994 جىلى شەتەلدىك كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن الماتى تەمەكى كومبيناتى جەكەشەلەندىرىلىپ, ول «فيليپپ مورريس» كومپانياسىنىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. سول سياقتى, الماتى جانە قاراعاندى مارگارين زاۋىتتارى, شىمكەنت كونديتەر فابريكاسى جەكەشەلەندىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە پورتفەلدىك ينۆەستيتسيالار 1994 جىلدىڭ وزىندە 25 ميلليون اقش دوللارىن قۇرادى. بۇتىندەي العاندا, قازاقستان ەكونوميكاسىنا سالىنعان تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارى وسى جىلى 566,7 ميلليون اقش دوللارىنا جەتتى. ودان كەيىنگى جىلدارى شەتەل ينۆەستورلارى ساتىپ العان قازاقستاندىق كاسىپورىندار سانى ارتىپ, سوعان سايكەس تيىسىنشە شەتەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ رەسپۋبليكاعا اعىنى دا ۇلعايا ءتۇستى. ماسەلەن, تارتىلعان شەتەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ كولەمى 1995 جىلى 677,1 ميلليون اقش دوللارىن قۇراسا, 1996 جىلى ول كورسەتكىش 1,074 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنداعى شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ ۇلەسى 1994 جىلعى 1 پايىزدان 1997 جىلى 20 پايىزعا دەيىن ارتتى.
سونىڭ وزىندە دە ونەركاسىپتىڭ وڭدەۋ, وتىن, مەتاللۋرگيا سالالارىنا كەلىپ جاتقان ينۆەستيتسيالىق رەسۋرستار ەل قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرا العان جوق, بۇل سالالار ءۇشىن ءالى دە ونداعان ميلليارد دوللار شەتەل كاپيتالى قاجەت بولاتىن. سول سياقتى, جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىبى, اگرارلىق سەكتور جوعارى ينۆەستيتسيالارعا مۇقتاجدىق تانىتتى. 1998 جىلى تارتىلعان تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىندا مۇناي-گاز سالاسى (64,9 پايىز) مەن ەنەرگەتيكا كەشەنى (8,7 پايىز) كوش باسىندا تۇردى. ال دونور ەلدەر اراسىندا 1995-1997 جىلدارى ۇلىبريتانيا, وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا جانە اقش الدىڭعى ورىنداردى يەلەندى. كەيىنىرەك, ياعني 1998 جىلدان باستاپ اقش ينۆەستيتسيالارى (19,5 پايىز) ۇستەمدىككە يە بولا ءتۇستى.
ەلدە شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن اشىلعان بىرلەسكەن كاسىپورىندار دا باسىمدىقپەن دامي باستادى. ايتالىق, 1998 جىلى قازاقستاندا شەتەلدىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن 1475 كاسىپورىن جۇمىس ىستەسە, ولاردىڭ 60 پايىزعا جۋىعى بىرلەسكەن كاسىپورىندار تۇرىندە بولدى. ولاردىڭ باسىم دەنى تۇركيا, رەسەي, قىتاي, گەرمانيا, اقش, يتاليا, وڭتۇستىك كورەيا, ۇلىبريتانيا ەلدەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ ۇيىمداستىرىلدى.
ءسوز ورايىندا دۇنيەجۇزىلىك بانك ساراپشىلارىنىڭ قازاقستاندى بيزنەستى جۇرگىزۋ شارتتارىن جاقسارتۋ رەفورماسىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا نەعۇرلىم تابىستى ەل رەتىندە مويىنداعانىن دا ايتا كەتۋ قاجەت. بيزنەس-كليماتى نەعۇرلىم قولايلى ەلدەردىڭ الەمدىك رەيتينگىندە قازاقستان 183 ەلدىڭ ىشىندە 47-ءشى ورىن الادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالى مەن بەدەلى ەكونوميكاعا سوڭعى جيىرما جىلدا تارتىلعان 210 ميلليارد دوللاردان استام ينۆەستيتسيالار كولەمىمەن دە سيپاتتالادى. بۇل تۋرالى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى كارىم ءماسىموۆ ءوزىنىڭ The Diplomat باسىلىمىندا جاريالانعان ماقالاسىندا اتاپ كورسەتتى. قازاقستان ۇزاق جىلدار بويىنا وڭىرىمىزگە شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋدا باستى ەل بولىپ قالىپ وتىر. سوڭعى 20 جىلدا قازاقستانعا 210 ميلليارد دوللاردان استام شەتەل ينۆەستيتسيالارى تارتىلدى. قازاقستان كورسەتىپ وتىرعان سەنىمدى ەكونوميكالىق ءوسىم ەل ازاماتتارىنىڭ تۇرمىسىن ايتارلىقتاي جاقسارتتى, دەپ اتاپ ءوتتى پرەمەر-مينيستر جوعارىدا اتالعان ماقالادا.
بۇگىنگى كۇنى قازاقستان جان باسىنا شاققاندا شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ كولەمى بويىنشا تمد ەلدەرى اراسىندا كوش باستاۋشى ەلدەر قاتارىندا. ول شامامەن 1,3 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. ال, ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, 2005 جىل مەن 2016 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانى ارالىعىندا ەل ەكونوميكاسىنا قۇيىلعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمى 226,7 ميلليارد دوللارعا جەتكەن. ال, جالپى تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە 255 ميلليارد دوللار تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارى تارتىلعان. وسى ورايدا تەك 2016 جىلدىڭ 1-ءشى توقسانىنىڭ وزىندە عانا قازاقستانعا 4,3 ميلليارد دوللار قارجى كەلگەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك. جوعارىدا كەلتىرىلگەن شەتەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ 63,8 پايىزى نەمەسە 144,5 ميلليارد دوللارى ەلدى يندۋستريالاندىرۋ كەزەڭىنە تيەسىلى بولىپ وتىر.
ەگەر وسى كەلگەن تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىن سالالار بويىنشا جىكتەر بولساق, كاسىپتىك, عىلىمي جانە تەحنيكالىق قىزمەتكە 1,5 ميلليارد دوللار, كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبى مەن كارەرلەر قازۋعا 1,2 ميلليارد دوللار, وڭدەۋ ونەركاسىبىنە 509 ميلليون دوللار تيەسىلى بولادى.
سوڭعى جىلدارى ەكسپورتقا باعدارلانعان بىرقاتار شيكىزات تۇرلەرىنە ينۆەستيتسيالار اعىنىنىڭ تومەندەگەنىنە قاراماستان, بىلايعى باسقا سالالارعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيالار كولەمىنىڭ ارتا تۇسكەنىن دە ايتا كەتۋ قاجەت. ماسەلەن, فارماتسيالىق ونىمدەر مەن ءدارى-دارمەك وندىرىسىندە 82 پايىزعا (2015 جىلعى ءى توقسانداعى 6,6 ميلليون دوللاردىڭ ورنىنا 2016 جىلدىڭ ءى توقسانىندا 12 ميلليون دوللار), كومپيۋتەر, ەلەكتروندى جانە وپتيكالىق ونىمدەر شىعارۋدا 40 پايىزعا (2015 ءجىلدىى ءى توقسانىنداعى 10,6 ميلليون دوللاردىڭ ورنىنا 2016 جىلدىڭ ءى توقسانىندا 14,9 ميلليون دوللار), ماشينا جانە جابدىقتار وندىرىسىندە 2,9 پايىزعا ارتقان.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ەلدەگى جايلى بيزنەس-احۋال, وعان تارتىمدى ءىس-شارالارمەن قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان قولايلى ينۆەستيتسيالىق زاڭنامالار, سونداي-اق, ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇراقتىلىق قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا ىقپال ەتىپ وتىرعان نەگىزگى فاكتورلار بولىپ تابىلادى.
ەكىنشى فاكتور, ول – تابيعي جانە مينەرالدى رەسۋرستاردىڭ مولدىعى. زەرتتەۋشىلەردىڭ باعالاۋلارى بويىنشا, قازاقستان تابيعي رەسۋرستار قورى بويىنشا الەمدە التىنشى ورىن الادى. مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى 110 ەلەمەنتتىڭ 99-ى قازاقستاننىڭ جەر قويناۋىنان تابىلىپ, ونىڭ 70-ءى زەرتتەلگەن, ال 60-ى بۇگىنگى كۇنى ناقتى پايدالانىلۋدا. قازاقستان تسينكتىڭ, ۆولفرام مەن ءباريتتىڭ بارلانعان قورى بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىن, كۇمىس, قورعاسىن, ۋران مەن ءحروميتتىڭ قورى بويىنشا – ەكىنشى, مىس پەن فليۋوريتام بويىنشا – ءۇشىنشى, موليبدەن بويىنشا – ءتورتىنشى, التىن بويىنشا التىنشى ورىندى يەلەنەدى.
ءۇشىنشى فاكتور, ول – ەلدىڭ گەوگرافيالىق قولايلى ورنالاسۋى. قازاقستان ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ كىندىگىندە ورنالاسقان, ەل اۋماعى ارقىلى ازيا-تىنىق مۇحيتى ءوڭىرىن تاياۋ جانە ورتا شىعىسپەن, سونداي-اق, ەۋروپامەن جالعاستىراتىن نەگىزگى ترانسۇلتتىق مارشرۋتتار وتەدى. بريكس «تورتتىگىنىڭ» ءۇش ەلى – رەسەي, قىتاي جانە ءۇندىستان قازاقستانعا جاقىن ورنالاسقان. تۇتىنۋ رىنوگىنىڭ سانى 170 ميلليون ادام بولاتىن كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى دا ينۆەستورلار ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر مەن قازاقستان اۋماعىندا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ءتيىمدى يگەرۋ ءۇشىن تىڭ كوكجيەكتەر اشادى.
ەلىمىزدە ينۆەستيتسيالارعا قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەسى بارىنشا جاقسى جولعا قويىلعان. ايتا كەتۋ كەرەك, مۇنداي قولداۋ وتاندىق ينۆەستورلارعا دا, سول سياقتى, شەتەلدىك ينۆەستورلارعا دا بىردەي كورسەتىلەدى. سونىمەن بىرگە, قازاقستاندا زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ ءۇشىن دە بارلىق قاجەتتى زاڭنامالىق بازا قالىپتاسقان.
سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا سالىق ساياساتى سالىق ستاۆكالارىن تومەندەتۋ جاعىنا قاراي ايتارلىقتاي وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. ماسەلەن, كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى 30-دان 20 پايىزعا دەيىن, قوسىلعان قۇن سالىعى 13-تەن 12 پايىزعا دەيىن تومەندەتىلدى. مۇنىڭ ءوزى وسى سالىق ءتۇرىنىڭ ستاندارتتى ستاۆكالارى اراسىندا الەمدە ەڭ تومەنگىلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى ەنگىزە وتىرىپ, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرعان جاعدايدا كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى بويىنشا سالىق سالىناتىن بازا ونى ەنگىزۋ شىعىندارىنىڭ 150 پايىزىنا دەيىن تومەندەتىلەدى.
ونىڭ سىرتىندا رەسپۋبليكادا ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاريفتەر ەۋروپا ەلدەرىنە قاراعاندا 8 ەسە تومەن, ال تەمىرجول تاسىمالدارى باعاسىنىڭ ارزاندىعى ەلدى مەكەندەر اۋماعىنىڭ الىستىعىنا بايلانىستى ينۆەستورلار شىعىندارىنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ ورنىن تولتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە, قوسارلى سالىق سالۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا سالىق كودەكسىنە قاراعاندا باسىمدىققا يە 44 حالىقارالىق كەلىسىمگە قول قويىلعانىن دا ەسكە سالا كەتكەن ءجون. بۇتىندەي العاندا, سالىقتىق جۇكتەمەلەردى قىسقارتۋ جونىندە جوعارىدا كەلتىرىلگەن شارالار كاسىپورىنداردىڭ ودان بوساعان قارجىلاردى ءوز دامۋىنا باعىتتاۋىنا مولىنان مۇمكىندىك تۋعىزادى.
2010 جىلدان باستاپ قازاقستاندا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ بەسجىلدىق مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇگىنگى تاڭدا ول ەلدىڭ قىسقا مەرزىمدى كەزەڭگە ارنالعان باستى ەكونوميكالىق قۇجاتى بولىپ تابىلادى. جاڭا يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىنىڭ شەڭبەرىندە ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءىسى ەل ءۇشىن شەشۋشى مىندەتتەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر.
يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلا باستاعان ۋاقىتتان بەرى وڭدەۋ ونەركاسىبى سالاسىن ينۆەستيتسيالاۋ وڭ ىرعاققا يە بولۋدا. سوڭعى ءۇش جىلدا بۇل سەكتورعا 6,6 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ونىڭ سىرتىندا شەتەلدىك ساراپشىلار بۇكىل قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ جاقسى ىرعاقپەن دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ كورسەتۋدە. Strategy partners شولۋىندا ساراپشىلار قازاقستاننىڭ سوڭعى 13 جىلدا جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمدى ەكى ەسە ارتتىرعانىنا ايرىقشا نازار اۋدارعان. مۇنداي جەتىستىككە الەمدە جەكەلەگەن ەلدەردىڭ عانا قول جەتكىزىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ارتىق ەمەس. سول سياقتى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءىسى باستالعان كەزەڭنەن بەرى قازاقستان مەن گەرمانيا اراسىندا جالپى سوماسى 6,5 ميلليارد دوللار بولاتىن 93 ينۆەستيتسيالىق جانە ساۋدا-سەرۆيستىك كەلىسىمدەرگە قول قويىلۋى دا كوپ ءجايتتى اڭعارتسا كەرەك.
ينۆەستيتسيالار تۋرالى ايتقاندا اڭگىمەنىڭ تەك قارجى رەسۋرستارى جونىندە عانا ەمەس ەكەنىن, سونىمەن بىرگە جاڭا تەحنولوگيالار, بىلىمدەر ترانسفەرتى, ءوندىرىستى جاڭارتۋ جانە تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋ ماسەلەلەرىنىڭ دە ايرىقشا ءرول اتقاراتىنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارمەن قىزمەتتەستىك بۇدان بىلايعى جەردە جەر قويناۋى ينۆەستيتسيالارعا, جاڭا تەحنولوگيالار مەن قوسىلعان قۇنى جوعارى ونىمدەرگە ايىرباستالادى دەگەن قاعيدات بويىنشا جۇرگىزىلمەك. ونىڭ سىرتىندا, «جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسى جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كومپانيالاردىڭ وزدەرىنىڭ جيىنتىق تابىسىنىڭ 1 پايىزدان كەم ەمەس بولىگىن عزتكج-عا جانە كادرلار دايارلاۋعا مىندەتتى تۇردە اۋدارۋى قاجەتتىگىن قاراستىرادى. سونىمەن قاتار, تاۋارلار, جۇمىستار مەن قىزمەتتەر تۇرىندەگى جەرگىلىكتى مازمۇندى ۇلعايتۋ ساياساتى دا ءوز تۇرعىسىندا جۇمىس ىستەپ تۇر.
يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى جۇمىس ىستەي باستاعان ەكى جارىم جىل ىشىندە عانا 443 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. قازاقستان شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سالاسىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋ ماسەلەسى بويىنشا تۇراقتى تۇردە كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ كەلەدى.
بۇل ورايدا ەۋروپالىق ينۆەستورلار بەلسەندىلىگىنىڭ جوعارى ەكەنىن ايتا كەتكەن ءلازىم. سوڭعى ۋاقىتتارى وڭتۇستىككورەيالىق كومپانيالار دا ىنتىماقتاستىققا وراسان زور ىقىلاس تانىتۋدا. ماسەلەن, «حەنداي» كومپانياسى بالامالى ەنەرگيا سالاسىنداعى جوبالارعا قىزىعۋشىلىق بىلدىرسە, «پوسكو» بولات بالقىتۋ ونەركاسىبىنە, ال «سەۋل سەميكونداكتورس» جارىق-ديودتى شامدار وندىرىسىنە مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىر.
بۇتىندەي العاندا, وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان تۇركيادا, وڭتۇستىك كورەيادا, بەلورۋسسيادا, ۋكراينادا, فرانتسيادا, اقش-تا, بەلگيادا, فينليانديادا, ءۇندىستاندا جانە باسقا دا ەلدەردە 50-دەن استام بيزنەس-فورۋمدار وتكىزدى. ولاردا جالپى سوماسى شامامەن 10 ميلليارد دوللار بولاتىن 150-دەن استام ىقپالداستىق تۋرالى قۇجاتتارعا قول قويىلدى.
شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋدا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ وراسان زور ءرول اتقاراتىنىن دا ايتا كەتۋ قاجەت. كوپتەگەن كەلىسىمشارتتارعا پرەزيدەنتتىڭ شەتەلدەرگە ساپارلارى كەزىندە نەمەسە ولاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قول قويىلىپ جاتادى.
ماسەلەن, 2012 جىلى بەرليندە وتكەن قازاقستان-گەرمانيا بيزنەس-فورۋمى ن.نازارباەۆتىڭ وسى ەلگە رەسمي ساپارى شەڭبەرىندە جۇزەگە استى. سوماسى 3 ميلليارد ەۋرودان اساتىن 49 ەكىجاقتى ەكونوميكالىق مەموراندۋمدار مەن كەلىسىمدەر – وسىناۋ ىسكەرلىك ءىس-شارانىڭ قورىتىندىسى, مىنە, وسىنداي.
ەكونوميكالىق دامۋعا رەسمي كومەك شەڭبەرىندە قازاقستان حۆق, حقدب, ادب, ەقدب, يدب سياقتى كوپتەگەن حالىقارالىق قارجى-ەكونوميكالىق ۇيىمدارمەن قارجىلىق ىقپالداستىقتى دامىتا تۇسۋدە. مىسال ءۇشىن ايتار بولساق, حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ نەسيەلەرى يمپورتتى قارجىلاندىرۋعا, قالا كولىگىن دامىتۋعا, مۇناي ونەركاسىبىنە تەحنيكالىق كومەك كورسەتۋگە, قارجى سالاسىنا جانە الەۋمەتتىك قاجەتتىلىكتەرگە باعىتتالعان. ال ازيا دامۋ بانكى بولگەن قارجى تۇراقتاندىرۋ باعدارلاماسىنا, قۇرىلىمدىق جاڭارۋلار مەن اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن دامىتۋعا جۇمسالۋدا. ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى بەرگەن زايمدار شاعىم جانە ورتا كاسىپورىنداردى دامىتۋ جوبالارىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن پايدالانىلىپ كەلەدى.
ينۆەستورلاردىڭ ەلىمىزدە الاڭسىز جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاساۋ ەشقاشان ءوز ءمانىن جويعان ەمەس. سوڭعى بەس جىلدا بيزنەس-احۋالدى جاقسارتۋ جانە ينۆەستورلار ءۇشىن نەعۇرلىم قولايلى جاعدايلار جاساۋ جونىندە بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزۋدە.
ءبىز بارلىق ينۆەستورلارمەن قىزمەتتەس بولۋدى وزىمىزگە باقىت سانايمىز جانە ولار ءۇشىن قولايلى ءارى جايلى ۇيگە اينالۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋعا دايىنبىز, دەپ اتاپ ءوتتى سول كەزدەگى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ مامىر ايىندا استانا ەكونوميكالىق فورۋمى شەڭبەرىندە وتكەن پرەزيدەنت جانىنداعى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە. ول ۇكىمەتتىڭ ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا قازاقستاندى بۇكىل ءوڭىر ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق حابقا اينالدىرۋ ماقساتىن العا قويىپ وتىرعانىن دا اتاپ كورسەتتى. قازاقستاننىڭ اينالاسىندا تەز دامىپ كەلە جاتقان ۇلكەن رىنوكتار بار. سوندىقتان ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز ءار ينۆەستور كورشى رىنوكتارعا باعدار ۇستانا وتىرىپ قازاقستاندا ءوز بيزنەسىن قۇرۋ ءۇشىن لوگيستيكانى دامىتۋ بولىپ تابىلادى, دەدى وسىعان وراي مينيستر.
قازاقستاندا ينۆەستورلار ءۇشىن «ءبىر تەرەزە» قاعيداتىنىڭ ەنگىزىلۋىن دە ولار ءۇشىن تۋعىزىلعان قولايلى مۇمكىندىكتەردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. ەگەر ينۆەستور ءۇشىن «ءبىر تەرەزە» قاعيداتىنىڭ نەگىزگى قىزمەتىنە توقتالار بولساق, ول ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرى تۋرالى جانە قولدانىستاعى مەملەكەتتىك قىزمەتتەر بويىنشا قابىلداۋ جانە كەڭەس بەرۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى الۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتتاردى دايىنداۋ جانە ۇسىنۋدا ءجاردەمدەسۋ, وسى باپتا كوزدەلگەن تارتىپپەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەردى دايىنداۋدا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ باسىم ينۆەستيتسيالىق جوباسىن قولداۋ, ينۆەستيتسيالىق باسىم جوبالاردى ءجۇزەگە اسىراتىن ينۆەستورلارعا مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتەتىن ۇدەرىستى باقىلاۋ ماقساتتارىن كوزدەيدى.
ويىمىزدى قورىتىندىلاي كەلگەندە قازاقستاندا بۇگىنگى تاڭدا يتاليالىق Eni, فرانتسيالىق Total, انگليالىق British Gas, امەريكالىق Chevron, قىتايلىق CNPC, رەسەيلىك لۋكويل سياقتى ءىرى-ءىرى مۇناي كومپانيالارىنىڭ جۇمىس ىستەپ جاتقانىنان ايتا كەتكەن ورىندى. بۇلاردىڭ قاتارىنا كەن وندىرىسىمەن اينالىساتىن ERG, ارسەلور ميتتالل سياقتى كومپانيالاردى دا قوسۋعا بولادى. ال, ەگەر شەتەل ينۆەستيتسيالارىنا ەلىمىزدە قانداي عيماراتتار بوي كوتەردى دەگەنگە كەلەر بولساق, بۇل ورايدا ءبىرىنشى كەزەكتە پارلامەنت ءۇيىن, سۇلتان حازىرەت مەشىتى مەن «نۇر-استانا» مەشىتىن, «ينتەركونتينەنتال» قوناقۇيىن اتاۋعا بولادى. ءبىز تەك ەڭ باستى دەگەندەرىن عانا كەلتىرىپ وتىرمىز. بولماسا بۇل ءتىزىمدى ودان ءارى دە سوزا بەرۋگە ابدەن بولادى.
جالپى, قازاقستاننىڭ ەلگە تارتىلعان شەتەل ينۆەستيتسيالارىن ءتيىمدى پايدالانۋى جانە وسى باعىتتاعى جوعارى ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك – ول ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا, جاڭا عىلىمي-تەحنيكالىق نەگىزدە وندىرىستىك الەۋەتتى قالىپتاستىرۋعا, نارىق ەكونوميكاسىنىڭ تابىستى ورنىعۋى مەن دامۋىنا, ونىڭ قۇرىلىمدىق جاڭارۋلارىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا, سونداي-اق, الەمدىك رىنوكتاعى باسەكەلەستىك پوزيتسيالاردى نىعايتۋعا, ءوزارا ءتيىمدى حالىقارالىق ەكونوميكالىق بايلانىستار ورناتۋعا جاعداي جاسايتىن باسىم دا اجىراعىسىز شارتتار بولىپ تابىلادى. ياعني, رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ ەلىمىزگە تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ تۇرعىسىنداعى كەڭ اۋقىمدى جۇمىستارى بولاشاقتا دا وسى باعىتتا جۇرگىزىلە بەرمەك.
سەيفوللا شايىنعازى, «ەگەمەن قازاقستان»
