TANAP «تۇرىك اعىنىنا» باسەكەلەس بولا الا ما؟

ساناۋلى كۇندەر­دەن سوڭ تۇركيا رەس­پۋب­لي­كا­سى­­نىڭ پرەزيدەنتى رەدجەپ تايىپ ەردوعاننىڭ رەسەي فە­دەراتسياسىنا ساپارى جوسپارلانىپ وتىر. بۇل 2015 جىلدىڭ قاراشا ايىندا رەسەيلىك سۋ-24 بومبالاۋشىسىنا قاتىستى وقيعادان كەيىن ناشارلاعان رەسەي-تۇرىك قارىم-قاتىناسى «جىلىنا» باستاعاننان بەرگى جوعارى دەڭگەيدەگى العاشقى كەزدەسۋ. ساپار اياسىندا رەسەي مەن ءتۇر­كيا باسشىلارىنىڭ ەكى ەل قارىم-قاتىناسىن جاق­سارتۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەرى جوسپارلانعان. بۇل ساپار, ەڭ باس­تىسى, ەكى ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق ىن­تى­ماقتاستىعى جالعاسىن تابۋىنا جول اشادى دەپ بولجانىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, سانكت-پەتەربۋرگتەگى جۇزدەسۋ بارىسىندا ەڭ ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى «تۇرىك اعىنى» گاز قۇبىرى قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ماسەلەسى كوتەرىلۋى مۇمكىن. «تۇرىك اعىنى» – بۇل «وڭ­تۇستىك اعىن» جوباسىن اۋىس­تىرۋ ءۇشىن جاسالعان گاز قۇ­بىرىنىڭ شارتتى اتاۋى. «وڭ­تۇستىك اعىن» قۇرىلىسى 2014 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ەۋروكوميسسيانىڭ قارسى بولۋ­­ى­نا بايلانىستى رەسەي تاراپى­نان توقتاتىلعان. رۋسسكايا ستان­ساسىنان باستاپ تۇركيا جاعالاۋىنا دەيىن, قارا تەڭىز­دىڭ ءتۇبى ارقىلى ءارى قاراي ءتۇر­كيا اۋماعىنان تۇرىك-گرەك شەكارالارىنداعى گاز تاراتۋ حابىندا اتالعان قۇبىردىڭ بىرنەشە تارماقتارىن جوبالاۋ جوسپارلانىپ وتىر. 2015 جىلدىڭ قاراشاسىنداعى رە­سەيلىك سۋ-24 بومبالاۋشى­سى­نا قاتىستى وقيعادان كەيىن, رەسەي-تۇرىك كەلىسسوزدەرى توق­تاتىلىپ, ەكى ەل قارىم-قاتى­ناستارى كۇرت ناشارلادى. الايدا, تۇركيا مەن رەسەي اراسى تۇزەلگەننەن كەيىن, كوپ كەشىكپەي «تۇرىك اعىنى» جوباسى قايتادان كۇن تارتىبىنە قويىلدى. وتكەن اپتادا تۇركيا ۆيتسە-پرەمەرى مەحمەت شيمشەك پەن ەكونوميكا ءمينيسترى نيحات زەيبەكچي ۇكىمەتتىك دەلەگاتسيامەن ماسكەۋدە بولىپ, «تۇرىك اعىنى» بويىنشا جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزدى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇرىن «تۇرىك اعىنى» شەڭبەرىندە ءتورت گاز قۇبىرى ارنالارىن سالۋ جوسپارلانعان, الايدا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الەكساندر نوۆاكتىڭ وتىنىشىنە سايكەس, رەسەي مەن تۇركيا «تۇرىك اعىنىنىڭ» تەك ەكى ارناسىنىڭ قۇرىلىسىن تالقىلاۋدا. ءبىر ارناسى تۇركيانىڭ ىشكى نارىعى ءۇشىن قاراستىرىلعان (قۋاتى شامامەن 15,75 ملرد. تەكشە مەتر گاز بولادى), ەكىنشىسى – ەۋروپالىق تۇتىنۋشىلار ءۇشىن. الدىن الا بولجام بويىنشا گاز قۇبىرىنىڭ قۋاتى شامامەن 63 ملرد. تەكشە مەتر گازدى قۇرايدى. سونىمەن قاتار, تۇركيا بەلسەندى تۇردە تاعى ءبىر ەنەرگەتيكالىق جوبا – TANAP  گاز قۇبىرى قۇرىلىسىن دا جۇرگىزە بەرەدى, قازىرگى تاڭدا ونىڭ جۇمىسى بەلگىلەنگەن كەستە بويىنشا ءجۇرىپ جاتىر. 2015 جىلى تۇركيانىڭ كارس قا­لا­سىندا ترانساناتوليالىق گاز قۇبىرىنىڭ (TANAP) ىرگەتاسى قالاندى. اتالمىش راسىمگە ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, گرۋزيا پرەزيدەنتى گەورگي مارگۆەلاشۆيلي جانە تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رەدجەپ تايىپ ەردوعان قاتىستى. كارستاعى جيىنعا اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق ماسەلەلەرى جونىندەگى ارنايى ۋاكىلى جانە ۇيلەستىرۋشىسى اموس حوحشتەين مەن ەۋروپالىق كوميسسياسىنىڭ ەنەرگەتيكالىق وداق ىستەرى ۆيتسە-پرەزيدەنتى ماروش شەفچوۆيچ تە كەلدى. ەسكە سالا كەتۋ كەرەك, TANAP جوباسىنىڭ قۇرىلىسى بويىنشا كەلىسىمگە 2012 جىلدىڭ 26 ماۋسىمى كۇنى ىستانبۇلدا قول قويىلعان بولاتىن. جوبا اكتسيونەرلەرىنىڭ قۇرامى مىناداي: «SOCAR» – 58%, «Botas» – 30%, «BP» – 12%. جوبا گرۋزين-تۇرىك شەكاراسىنان تۇرىك-گرەك شەكاراسىنا دەيىنگى ارالىقتى قامتيتىن گاز قۇبىرىنىڭ ۇزىندىعى 1800 شاقىرىمدى قۇرايدى. گاز قۇبىرىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتى ءبىرىنشى كەزەڭدە 16 ملرد. تەكشە مەتر گازدى قۇراسا (31 ملرد. تەكشە مەتر گازعا دەيىن ۇلعايتۋ مۇمكىندىگىمەن), ونىڭ 6 ملرد.-ى تۇركياعا جانە 10 ملرد.-ى ەۋروپاعا تيەسىلى بولادى. قولدانىسقا بەرۋ 2018 جىلدىڭ ورتاسىنا جوسپارلانىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا TANAP-تى ودان ءارى قۇرىلىسى شامامەن 2020 جىلدىڭ باسىنا قاراي اياقتالىپ قالاتىن «TAP» (ترانسادريتيكالىق گاز قۇبىرى) گاز قۇبىرىمەن قوسۋ جوسپاردا بار. «TAP» گازدى گرەكيا مەن البانيا ارقىلى ادرياتيكا تەڭىزىنىڭ استىمەن يتالياعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اتالعان ەكى گاز قۇبىرى دا «وڭتۇستىك گاز ءدالىزى» جوباسىنىڭ بولىكتەرى بولىپ تابىلادى (بۇل جوبا ەۋرووداق ءۇشىن ايرىقشا باسىمدىققا يە, ول ازەربايجاندىق گازدى 10 ملرد. تەكشە مەترگە دەيىن گرۋزيا مەن تۇركيا ارقىلى ەۋروپاعا تاسىمالداۋدى كوزدەيدى. ازىرشە العاشقى كەزەڭدە «شاح دەنيز» كەنىشىنەن وندىرىلەتىن ازەربايجاندىق گازدى «وڭتۇستىك گاز ءدالىزى» جوباسى ءۇشىن نەگىزگى قور كوزى سانايدى). رەسمي تۇركيا «وڭتۇستىك گاز ءدالىزىنىڭ» نەگىزگى بۋىنى دەپ TANAP-تى اتاپ وتىر. تۇركيا ەنەر­گەتيكا ءمينيسترىنىڭ مالىمدەۋىنشە, اتالمىش جوبا ۇلكەن ساياسي ماڭىزعا يە جانە قاتىسۋشى-مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا كەپىل بولادى. TANAP گاز قۇبىرى قۇرىلىسىنىڭ باستالۋى «تۇرىك اعىنى» قۇرىلىسى جونىندە ءماس­كەۋدەگى كەلىسسوزدەرگە جانە بۇرىنعى قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتارعا قاراماستان, تۇركيا ۇكىمەتىنىڭ جوبانى ىسكە اسىرۋعا بەل بۋعاندىعىن ناقتى ايقىندادى. دەيتۇرعانمەن, TANAP پەن «تۇرىك اعىنىنىڭ» باسەكەلەس بولا الاتىندىعىنا ساراپشىلاردىڭ ءبارى ءبىر اۋىزدان كەلىسە بەرمەيدى. ەكى جوبانى سالىستىرا وتىرىپ, وندا ولار قانشالىقتى ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەسە الاتىندىعىن مىناداي كريتەريلەر نەگىزىندە قورىتىندىلاۋعا بولادى: جەتكىزىلەتىن گاز كولەمى جانە الىناتىن كوزى, گاز قۇبىرىنىڭ باعىتى, ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى, ساياسي موتيۆاتسيالار, جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋ دەڭگەيى. ەكەۋىندە دە گازدىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىلارى تۇركيا مەن ەۋرووداق بولىپ تابىلادى. تۇركيانىڭ جىل سايىنعى تۇتىنۋى شامامەن 46 ملرد. تەكشە مەتر گازدى, ال ەۋرووداق  – 133 ملرد. تەكشە مەتر گازدى قۇرايدى. تۇركياعا نەگىزگى تابيعي گاز ءونىمىن  جەتكىزۋشى رەسەي (30 ملرد. تەكشە مەتر), يران (9,6 ملرد. تەكشە مەتر) جانە ازەربايجان (6 ملرد. تەكشە مەتر) ەلدەرى ەكەنى بەلگىلى. ەۋرووداق ەنەرگەتيكاسىن رەسەي ۇلەسى شامامەن 30%-دى قۇرايدى, ال ازەربايجان ءوزىنىڭ گاز ونىمدەرىن ءالى ەۋروپالىق نارىقتا شىعارعان جوق. تۇركيا ءۇشىن, تۇتىنۋعا يمپورتتالاتىن گاز ءونىمىنىڭ 98%-ىن, ءارتاراپتاندىرۋ ماسەلەسى  ماڭىزدى بولىپ وتىر. ەكى جوبادا ىسكە اسۋ قاي جاعدايدا, تۇركيا TANAP گاز قۇبىرلارى ارقىلى 6 ملرد. تەكشە مەتر گازدى ازەربايجاننان جانە 15 ملرد. تەكشە مەتردەن ءسال استام گازدى رەسەيدەن الىپ وتىراتىن بولادى. جوسپارعا سايكەس, «تۇرىك اعىنىنىڭ» ءبىرىنشى لەگى تۇركياعا رەسەيدەن ترانسبالقاندىق گاز قۇبىرى ارقىلى جەتكىزىلەتىن گازدى الماستىرادى (بۇگىندە ول 12 ملرد. تەكشە مەتر گازدى قۇرايدى), گاز قۇبىرلارىنىڭ قۇرىلىسى ارقىلى تۇركيا گاز تۇتىنۋ كولەمىن ارتتىرا ءتۇسۋدى كوزدەيدى. ەۋروپا ەلدەرى TANAP قۇبىرلارى ارقىلى ازەربايجاننان 10 ميلليارد تەكشە مەترگە دەيىن گاز الا الاتىن بولادى.  رەسەي تۇرىك-گرەك شەك­اراسىنداعى تاپسىرۋ پۋنكتىنە دەيىن 50 ميلليارد تەك­شەمەتر گاز جەتكىزە الاتىنىن مالىمدەپ وتىر. بۇل «وڭتۇستىك اعىن» جوباسىندا كوزدەلگەن ەدى. وسىلايشا, TANAP گاز جەتكىزۋ كولەمى جاعىنان «تۇرىك اعىنىنا باسەكەلەس» بولا المايدى. الايدا, يمپورتتاۋشى ەلدەردىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگى مەن تۇتىنىلاتىن گازدى ءارتاراپتاندىرۋدا سترا­تەگيالىق ماڭىزى جوعارى بولىپ تابىلادى (اسىرەسە, بۇل ەۋرووداقتىڭ رەسەي ەنەرگيا رەسۋرستارىنا تاۋەلدىلىگىن ازايتۋى ءۇشىن قاجەت). ەكى گاز تاسىمالداۋ جەلىلەرى دە تۇركيا اۋماعى ارقىلى وتەدى. بىراق, ەۋروپا اۋماعىمەن وتەتىن جولدارى ءارتۇرلى. TANAP-تىڭ جالعاسى سانالاتىن تار گاز قۇبىرلارى گرەكيا, البانيا جانە يتاليا ارقىلى جول تارتادى. «تۇرىك اعىنى» جوباسىنا كەلەر بولساق, ونىڭ رەسەيدەگى نەگىزگى گاز جەتكىزۋشىسى «گازپروم» ەۋرووداق اۋماعىندا گاز قۇبىرلارىن سالۋدان شەتتەگەن بولاتىن. دەسە دە, 2015 جىلدىڭ ناۋرىزىندا ۆەنگريا گاز قۇبىرىن قۇرۋ باستاماسىن كوتەردى. ۆەنگريادان باسقا گرەكيا, سەربيا جانە ماكەدونيا, سونىمەن قاتار اۋستريا جاڭا گاز قۇبىرىنا ءوز قىزىعۋشىلىعىن ءبىلدىردى. وسىنداي تاعى ءبىر بالاما ۇسىنىستى بولگاريا پرەمەر-ءمينيسترى بويكو بوريسوۆ ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆپەن كەزدەسۋ بارىسىندا ايتقان. دەگەنمەن, ەكونوميكالىق جاعىنان قارايتىن بولساق, تۇركيا ەكى جوبانىڭ دا ىسكە اسىرىلۋىنان ءوز پايداسىن يەلەنەتىن بولادى. ازەربايجان گازدى 1000 تەكشە مەترىنە 340$-دان الدەقايدا ارزان جەتكىزەدى, ەكىنشى ورىندا رەسەي – 418$, ال ەڭ قىمباتى يراندىق گاز – 487$ (2014 جىلعى باعا), تيىسىنشە, تۇركياعا ازەربايجاندىق جانە رەسەيلىك گازدى ءوندىرۋ تيىمدىرەك. «تۇرىك اعىنىنا» قاتىستى ايتاتىن بولساق, گاز قۇبىرىنىڭ ءبىراز بولىگى تۇركيالىق «Botas»-قا تيەسىلى. ال قوسىمشا پايدا رەسەيلىك گازعا بەلگىلى ءبىر مولشەردە 10,25% (بولجام بويىنشا) ەداۋىر جەڭىلدىكتەر الىپ كەلەدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, 2014 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا تۇركيا گازدى 6% مولشەردەگى جەڭىلدىكپەن جەتكىزەتىندىگى جاريالانعان بولاتىن. گاز قۇبىرىنىڭ ەكونوميكالىق اسەر ەتۋ باعاسىن «British Petroleum» ۆيتسە-پرەزيدەنتى يان سازەرلاند بەرگەن. ول TANAP-تى ىسكە اسىرۋ الەمدىك ەكونوميكالىق بالانس­تى ارتاراپتاندىرۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەدى دەگەن. TANAP قۇرىلىسى تۇركيا مەن ونىڭ وداقتاسى ازەربايجانعا جاعىمدى اسەر ەتەدى ءارى تۇرىكمەندىك, يراكتىق جانە سيريالىق گاز نارىقتارىندا ءون­دىرۋ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرادى. الايدا, ءتۇر­كيانىڭ رەسەيمەن ارالارى بۇزىلعانعا دەيىن, تۇركيالىق تاراپ رەسەيگە قىسىم كورسەتكەن. بۇل تۋرالى ورتالىق ازيا زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى جانە كاۆ­كاز ينستيتۋتىنىڭ شىعىستانۋشىسى ستانيسلاۆ پريتچين ايتقان قيىندىق  انكارانىڭ گاز باعاسىنا بايلانىستى تۋىنداعان. تۇرىكتەر «گازپرومنىڭ» ۇسىنعان 10,25%-عا قاناعاتتانباعان. ال ەنەرگەتيكا نارىعىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ تالداۋشىسى ۆالكان وزدەمىردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, تۇركيا TANAP اۋماعىندا ەنەرگەتيكالىق ورتالىقتىڭ ءرولىن وينامايدى, كەرىسىنشە تەك ءدالىز بولىپ قانا تابىلادى, سوندىقتان دا بۇل TANAP ان­كارادان گورى باكۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ويتكەنى, ازەربايجان توعىز تۇتىنۋشى-مەملەكەتتەردەگى كومپانيالارمەن كەلىسىمشارت جاساپ قويعان بولاتىن. بىراق, بۇل جوبا ماسكەۋمەن, سونداي-اق كەلىسىمدەر جونىندە دە ءبىراز راسىمدەردەن ءوتىپ, ودان كەيىن تۇپكى تۇتىنۋشىنى دا ىزدەۋ كەرەك. ال ەۋرازيا بويىنشا حالىقارالىق ستراتەگيالىق زەرتتەۋ ۇيىمىنىڭ انكاراداعى ساراپشىسى حاسان سەليم وزەرتەم كەلىسىمشارتقا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ويتكەنى, 2019 جىلدان كەيىنگى «گازپروم» گاز بەرۋ نۇكتەسىن وزگەرتىپ قالۋى مۇمكىن. زاڭ تۇرعىسىنان قارايتىن بولساق, بۇل ۇدەرىس رەسەيدىڭ ۋكراينانىڭ گاز جەتكىزىلۋىن «وڭتۇستىك دالىزدەن» بولەك جوسپارىن ىسكە اسىرۋىنا قيىندىق تۋدىرادى. رەسەيلىك گازدىڭ ىسكە اسىرىلۋى «وڭتۇستىك ءدالىزدىڭ» جاعدايىنداعىداي بريۋسسەلمەن قاراما-قايشىلىقتار تۋدىرۋىنا سوقتىرۋى مۇمكىن. مۇنداي ويدى ۋكراينادا تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىسى يونەت دجان تەزەل دە بىلدىرگەن. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, «تۇرىك اعىنى» دامۋدىڭ باستاپقى ساتىسىندا تۇر جانە ونىڭ ەۋروپالىق مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناسىمەن دە كوپ نارسە بايلانىستى. كەلتىرىلگەن مىسالدارعا سايىپ كەلگەندە, TANAP پەن «تۇرىك اعىنى» مۇلدە باسقا سيپات­تامالارعا يە, سونداي-اق, بولەك تۇتىنۋشىلارعا باعىتتالعان. ەكەۋى دە تۇركيا ءۇشىن ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇرعىدان اقتالىپ الىنعان. ىشكى ساياسي جاعدايعا قاراماستان, ەكى باعىتتا دا بەلسەندى جۇمىس جاسالۋدا. وسىدان شىعاتىن قورىتىندى, ءبىر جوبا ءبىر جوبانىڭ ورنىن باسا الادى دەگەن ىقتيمالدىق از. ەكى جوبانىڭ ستسەناريىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى ولاردىڭ فۋنكتسيالارىنىڭ قيىن­دىقتارىن تۋدىرمايدى. ورىنداۋ مەرزىمدەرى مەن كەيبىر دەتالدار وزگەرىستەرگە ۇشىراۋى مۇمكىن. TANAP قۇرىلىسى تۇركيانىڭ ەنەر­گەتيكالىق ساياساتى جاعىنان باسىم باعىتقا يە بولىپ قالا بەرەدى. اسحات كەسىكباەۆ, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى