تاربيە تۇعىرى – ءداستۇر

ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى: قالىپتاسقان مەم­لەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىنداعى «بالاپان» باعدارلاماسى 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتىلدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى وسى «بالاپان» باع­دار­لا­ماسىنىڭ ماڭىزىن ەرتەرەكتە ءتۇسىندىرۋ كەرەك ەدى. بەس كەزەڭنەن تۇراتىن مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ تۇپكى مەجەسى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردى بالاباقشامەن قامتۋ بولاتىن. بىزدىڭشە, بۇل ارادا باعدارلاما اياسىندا بوي كوتەرگەن بالاباقشالارعا باراتىن بۇلدىرشىندەردىڭ تەك تاماعى مەن كۇتىمى ەمەس, بولاشاق ۇلتتىق تۇلعانى قالىپتاستىرۋ ورايىنداعى تەرەڭ تامىر­لى تاربيە دە قوسا قامتىلىپ ەسكەرىلگەنى ءجون. قازىرگى تاڭدا بالا تاربيەسىنىڭ نەگىزگى نازارى ءبۇلدىرشىننىڭ ال­عاشقى دامۋ كەزەڭى, ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋدىڭ العاشقى ساتىسى – بالاباقشاعا اۋدارىلدى. ويىن­­مەن ۋاقىت وتكىزەتىن مەكەنى, كۇندىزگى ۇيىقتايتىن جەرى, تاڭعى, تۇسكى, ءتىپتى, كەشكى تاماقتاناتىن ورنى دا – بالاباقشا. بالالار ەرتە كەزدەن باستاپ بەلگىلى ءبىر ءىس-ارەكەتكە – سۋرەت سا­لۋ, بيلەۋ, ولەڭ ايتۋ, مۋزىكالىق اسپاپتا ويناۋ, ءمۇسىن جاساۋ سياق­تى قابىلەتىن بايقاتادى. بىراق, بۇل قابىلەتتى الپەشتەپ, جۇيەلى دامىتىپ وتىرماسا, ول قاسيەت سا­پاسى جاس وسكەن سايىن بىرتە-بىرتە السىرەي باستايدى, جاس جەت­كىنشەكتىڭ كاسىبي كەلەشەگىنە باعىت-باعدار بەرە المايدى. بالا تاربيەسى بارىسىندا ولاردى كوپ نارسەدەن ساقتاندىرىپ, ءبىرشاما دۇنيەلەرگە تىيىم سالاتىنىمىز دا بار. قازاق مەن­تاليتەتىندە «مىنانى ىستەمە, ۇيات بولادى», «ونداي ءسوز ايتپا, ەل نە دەيدى؟» دەگەن سىندى تىيىمدار بالانىڭ قيالىنا كەدەرگى كەلتىرىپ تە جاتادى. قابىلەتى مەن مۇمكىندىكتەرىن ايقىن بايقاۋ ءۇشىن بالاعا بەلگىلى ءبىر مولشەردە ەركىندىك كەرەك. كوپتەگەن اتا-انالاردىڭ كىش­­­­­­كەنتاي بالالارىنا ايتاتىن «ىدىس­تى ۇستاما, سىندىرىپ الا­سىڭ!», «ءارى تۇر, ۇستىڭە ءتو­گىلەدى», «تاماق ءپىسىرىپ جاتىرمىن, اياعىما وراتىلماي مۋلت­فيلم كورشى» دەگەن تىيىمدارىن ءجيى ەستيمىز. بىراق, سول بالالارى ەسەيگەندە: «قىزىم – جالقاۋ, ۇيدە ەشتەڭە ىستەمەيدى, كەشكە دەيىن بولمەسىنەن شىقپايدى, ۇلىم بولسا ءتىلازار بولدى», دەپ شاعىم ايتاتىنى دا وتىرىك ەمەس. سوندىقتان, ءسىز جۇمىس جاساپ جات­­قاندا جانىڭىزعا بالاڭىز كەلسە باۋراپ, سۇراعىنا جاۋاپ بە­رىپ, ونىڭ وي-ءورىسىن كەڭەيتىپ, دۇنيەتانىمىن دامىتۋعا كومەك­تەسىپ, ۇنەمى قامقورلىق تانىتا ءبىلۋىڭىز كەرەك. ءوسىپ كەلە جاتقان بالا سۇراق قويعىش كەلەدى. كوپ نارسەنى بىلگىسى كەلىپ تۇرادى. كوپ اتا-انالار «مازامدى الماشى, جۇمىستان شارشاپ كەلدىم» نەمەسە «كەيىن جاۋاپ بەرەيىنشى» دەپ بالاسىنىڭ قىزىعۋشىلىعىنا نەمقۇرايدى قاراپ جاتادى. ال سۇراعىنا جاۋاپ الا الماعان بالانىڭ ءبى­لۋ­گە, ۇيرەنۋگە قۇشتارلىعى كە­­مي بەرەدى. كەرىسىنشە, وسى كەز­دە­رى سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ ءتۇ­سىندىرسە, بويىنا سىڭىرسە, بالا اتا-انادان الشاقتامايدى, مىنەز-قۇلقى وزگەرىپ, دۇنيەتانىمى كە­ڭەيەدى, سونىمەن قاتار, ايپاد, ۇيالى تەلەفونمەن ويناۋ سياقتى جاعىمسىز ارەكەتتەردەن ءوزىن اۋ­لاق ۇستايدى, چيپسي, كوكا-كولا سياقتى دەنساۋلىعىنا زيان كە­لەتىن تاعامدارعا اۋەستەنبەيدى. قازىرگى قاتىگەزدىك, كەشەگى كە­لەڭسىز وقيعانىڭ بولۋى, باسقا ءدىني ۇعىمدارعا اۋىپ كەتۋى, ەكس­ترەميز­منىڭ بوي كورسەتۋى ۇرپاق دامۋىنداعى, وتباسىنداعى ءتار­بيەنىڭ السىزدىگىنەن دەمەسكە ءاددىمىز جوق. ول قوعامعا وي سالاتىن, ءسابي كەزىنەن باستاپ اتا-انا ماحابباتىن, وتان ماحابباتىن, قانداستىقتى, تۋىستىقتى بويىنا سىڭىرەتىن تەرەڭ دە كەشەندى تاربيە بولۋى كەرەك. بالانى ءسابي كەزىنەن ءوز ءتىلىن­دە سويلەۋگە, تاقپاق ايتۋعا داع­دى­لاندىرۋ ارقىلى وعان انا ءتىلى­نىڭ ماڭىزىن ۇعىندىرعان اب­­زال. «اينالايىن», «قالقام», «بو­تاشىم» دەگەن قاراتپا سوزدەر ار­­قىلى مەيىرىمدىلىككە باۋلىپ, ءسوز ماعىناسىن زەردەلەتكەن ءجون. قازاقتىڭ شەشەندىك سوزدەرىن دە بالا قۇلاعىنا قۇيا بەرۋ ارتىق بولماس. قازىرگى تاڭدا مەكتەپ جاسىن­داعى بالالار مەن جوو-داعى ستۋ­دەنتتەر ءوز ويلارىن جەتكىزىپ ەركىن سويلەي المايدى, ال بۇل – اتا-انانىڭ قاتەلىگى. كەيدە بالا­باقشاداعى تاربيەشى مامان بولماي, ءوزى بىلدىرلاپ سويلەپ, بالانى جۇگىرتۋ, ويناتۋ, سەكىرتۋ سياقتى شارالارمەن شەكتەلە­دى. مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەدە ءتار­­بيە تاعىلىمدى دا تارتىمدى بولۋ ءۇشىن بۇلدىرشىندەردى ءۇش توپقا ىڭعايلاستىرۋ كەرەك. بۇل رەتتەگى جۇمىس ارنايى باع­دارلاما جاساۋدى تالاپ ەتەدى. ولار: 1. «العاشقى قادام», 2. «زە­­رەك بالا», 3. «ءبىز مەكتەپكە بارامىز». وسىعان وراي ءبىزدىڭ جۇرگىزگەن ەكسپەريمەنت بويىنشا ۇلتتىق ەرەكشەلىگى بار ءتىل جانە ويلاۋ قابىلەتى دامىتىلادى. سوندىقتان, ارنايى «ۇلتتىق دۇنيەتانىم الىپپەسىن» ۇسىنۋعا تۋرا كەلدى. جاس ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي مۇندا «ۇلتتىق تاربيەنىڭ الىپپەسى», «انا ءتىلىنىڭ الىپپەسى», «تاريحتىڭ ۇلتتىق الىپپەسى», «تابيعاتتىڭ ۇلتتىق الىپپەسى» – دەگەن تاراۋلاردى قامتۋ كەرەك. اتا-انا اتالعان باعدارلاما بويىنشا ۇيدە دە بالالارىمەن عيبراتتى قارىم-قاتىناس جا­ساۋعا ۇيرەنەدى. ەندەشە, ەرتە جاس­­­­­تاعى ۇزدىكسىز تانىمدىق ءبىلىم­­­نىڭ جۇيەسىن دامىتۋ ءۇشىن بالاباقشالارعا جان-جاقتى ءبى­لىمدى, بالانىڭ دامۋ باعىتىن ايقىنداي بىلەتىن مامانداردى ارنايى دايارلاۋ كەرەك. سونداي-اق, وزىمىزدە ۇلتتىق تاربيەنىڭ نەگىزىن قالايتىن ق.بولمانوۆتىڭ «بال بالا» ۇلتتىق ويىنشىقتارىن بالاباقشاداعى بالانىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي قولدانىس اياسىنا ەنگىزىپ, ۇلتتىق ءتىلدىڭ مايەگىن ۇقتىرۋدا پايدالانسا, كومەگى از بولماس ەدى. ءال-فارابي «ادامعا ەڭ ءبى­رىنشى ءبىلىم ەمەس, تاربيە كەرەك, تاربيەسىز بەرگەن ءبىلىم – ادام­زاتتىڭ قاس جاۋى, ول كەلەشەكتە ونىڭ ومىرىنە قاۋىپ اكەلەدى» – دەمەكشى, قازىرگى ءبىزدىڭ بەلگىلى تۇلعالاردى تاربيەلەۋدە جىبەرىپ جاتقان كەمشىلىك – تاربيەشى مەن مۇعالىمنىڭ دۇنيەتانىمدىق ماسەلەگە دۇرىس كوڭىل بولمەۋىنەن شى­عىپ جاتقانى دا انىق. قازاق حالقىندا بالا دۇنيە­گە كەلىسىمەن ونىڭ تولىق قالىپ­تاسۋىنا, وسۋىنە بەرىلەتىن جورال­عىلار سوناۋ كونە زاماننان, قا­زاق ەلىنىڭ اۋىز ادەبيەتىنەن, حا­لىق جىرلارىنان الىنعان. بە­سىككە سالىنۋى, ونىڭ تالپىنىسى, ەڭبەكتەۋى, تۇساۋكەسەرىنىڭ بار­لىعى دا نارەستەنىڭ جەتىلۋىنە, وسۋىنە, دۇنيەتانىمىنىڭ دامۋىنا قازاق وتباسىندا ۇلكەن ءمان بەرىلگەندىگىن كورسەتەدى. مىسالى, اجەنىڭ ءالديىن, بەسىك جىرىن اتاۋعا بولادى. سونىمەن بىرگە, بالا بەسىك جىرىنان ۇلتتىق اۋەننىڭ سارىندارىن شالادى. وسىنداي, نارەستەنىڭ دامۋىندا بولاتىن قۇبىلىستارمەن بىرگە ونىڭ ەسەيىپ, وي-ءورىسىنىڭ كەڭەيە بەرۋىنە وتباسى بەلسەندى ارالاسۋى كەرەك. تۇساۋكەسەر جاساعانداعى ۇلتتىق ءداستۇردىڭ ءوزى بالانى ءومىر قيالارىنا ءارى قاراي جەتەلەپ, ءوزىنىڭ تانىم كوكجيەگىن ودان ءارى كەڭەيتۋگە كومەكتەسەدى. بالانىڭ ەسەيۋىندەگى كەلەسى كەزەڭ – «اتقا وتىرعىزۋ», «ءسۇن­دەتتەۋ» سالت-ءداستۇرىن قولدانۋ ار­قىلى جەتكىنشەكتىڭ زەيىن-زەردەسى اينالاسىن تانۋعا, الدىن­داعى كەڭىستىكتەگى بولمىستاردى انىقتاۋعا باعىتتالادى. قا­لا بالا­سى اتا-اناسىنان اينا­لاسىنداعى نارسەلەردى سۇراۋعا, جەتىلۋدىڭ تانىمدىق ماسەلەسىن كوتەرۋگە بەيىمدەلەدى. حالقىمىزدىڭ داستۇرىندە سالەم بەرۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبو­لە وتىرىپ, جاس بالانى ءسابي كەزىنەن ۇلكەندەرمەن قول الىسىپ امانداسۋعا تاربيەلەگەن. «كوكەڭە قولىڭدى بەرىپ امانداس», «اعاڭنىڭ قولىن ال», «اتاڭا ەكى قولىڭدى بەر» دەپ ۇيرەتەدى. ون­داي كەزدە ۇلكەندەر, ياعني اتالار, اجەلەر «وي, ازامات بولىپتى عوي!», «تاۋداي بول!» دەپ با­لا­نىڭ ماڭدايىنان يىسكەپ, ىنتالاندىراتىن سوزدەر ايتقان. بالانى جاستايىنان وسىنداي يناباتتىلىققا باۋلۋ ونىڭ ەسەيگەندە سىپايى ءارى جەكە تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولادى. قازىرگى اتا مەن اجەنىڭ ءرولى شىنىمەن دە تاربيەگە كەلگەندە ءسال السىرەگەن. نەمەرەسىنە ەرتەگى ايتىپ, ءان-جىر, كۇي تىڭداتىپ, وسيەت-ونەگە بەرىپ وتىراتىن اتا-اجەنىڭ قاتارى سيرەپ بارا جاتقانى بۇگىنگى شىندىق. ەلباسىنىڭ «بالاپان» باع­دارلاماسى تەك ءۇي مەن بالاباقشا سالۋ عانا ەمەس, ول بالانى تۇلعا رەتىندە تاربيەلەۋ ماقساتىن كوز­دەيدى. بالانىڭ انا تىلىنە دەگەن قۇرمەت پەن سۇيىسپەنشىلىگىن ارتتىرا وتىرىپ, شەت ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىنا قانىقتىرا بەرۋ كەرەك. بۇدان انا ءتىلىنىڭ ءمان-ماعىناسى كىشىرەيمەيدى, جوعالمايدى, كە­رىسىنشە, شەت تىلىمەن سالىس­تىرا وتىرىپ ءوز انا ءتىلىنىڭ ارتىق­شىلىعىن تۇسىنەدى. شەت ءتىلىن ەنگىزۋ تۋرالى باع­دار­لامانى بالاباقشادان باس­تاۋ كەرەك. نارىقتىق ەكونوميكا زامانىندا ءبىزدىڭ بالالارىمىز ءوزىنىڭ انا تىلىمەن قوسا شەت ءتىلىن مەڭگەرگەندە عانا جان-جاقتى مامان بولىپ شىعادى. زامان تالابىنا ساي عىلىم-ءبىلىم اقپاراتتارى شەت تىلدە بەرىلەدى. كوپشىلىكتىڭ ويىنداعى شەت ءتىلىن ەنگىزسەك, قازاق ءتىلىنىڭ اياسى تارىلىپ, جويىلادى دەگەن ۇعىم – اسىعىس شەشىم. قازىرگى تەحنولوگيالىق پرو­گرەسس كەزىندە بالالارعا قويى­لا­تىن تالاپ پەن باعىت وزگەردى. بالانى جان-جاقتى تاربيەلەۋدەگى عالامدىق جۇيەنىڭ وزگەرگەنى سون­شالىق, كەز كەلگەن جاڭا تەح­نيكالىق ۇعىمداردى بالاعا جەت­­­­­كىزۋدىڭ ۇلتتىق تاربيە تۇر­عىسىنداعى ءتاسىلىن ەندى جاڭادان ويلاپ تابۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى اتا-انا مەن تاربيەشىنىڭ ءوزى دە زامان تالابىنا ساي جاڭاشا تاربيەلەنۋگە ءتيىستى. قوعامدىق ورىنداردا, جوو ستۋدەنتتەرى مەن مەكتەپ جاسىنداعى بالالار اراسىندا تاربيە جۇمىسىنىڭ دۇرىس جولعا قويىلماعانى, «بوستاندىق» ءسوزىن دۇرىس تۇسىنبەگەنى – وسى­لار­دىڭ بارلىعى بالانى ءتار­بيەلەۋدىڭ ۇلتتىق ءداستۇرىن بالا­باقشادان باستاۋ كەرەكتىگىن كورسەتەدى. ەلباسىنىڭ كوتەرىپ وتىرعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوس­پا­رى – الەمدىك دەڭگەيدە ۇلكەن وزگەرىسكە تۇسكەن ءبىلىم بەرۋ ءجۇ­يەسىنىڭ جاڭا عىلىمي-تەح­ني­كالىق, يننوۆاتسيالىق پرو­گرەس­تەرگە مۇقتاجدىقتان تۋعان. ەكو­­­­نوميكانىڭ بارلىق سالاسىن دامىتۋدا تەحنولوگيالىق جۇيەلەردىڭ ارتتا قالۋى, البەتتە, مەملەكەت باسشىسىن الاڭداتادى. كوپتەگەن دامىعان ەلدەردەگى جاڭا تەحنولوگيالىق ادىستەردى جاڭا دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەردە يگەرۋ ۇلكەن قيىندىقتار تۋعىزاتىنى دا انىق. بۇرىنعى كەڭەس كەزىندەگى ءبىلىم دەڭگەيى كلاس­سيكالىق دەپ تانىلعان. ولاي بولسا, تاۋەلسىز ەلىمىز بۇرىنعى نەگىزگە ارقا سۇيەي وتىرىپ, قيىندىقتارعا قاراماستان, بۇكىل الەمدىك دەڭ­گەيدەگى ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ورەلى بيىگىنە ۇمتىلۋى كەرەك. پرەزيدەنت يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قازىر مەكتەپتەردە جاراتىلىستانۋ پاندەرىن (بيولوگيا, حيميا, ماتەماتيكا, ينفورماتيكا) اعىلشىن تىلىندە وتكىزۋدى ۇسىنىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, «گۋمانيتارلىق پاندەردىڭ دە ءوتىلۋى وزگەرىسكە تۇسەدى», دەدى. مينيسترلىكتىڭ بۇل ۇسىنىسى كوپتەگەن ۋاجدەر, قارسى پىكىرلەر تۋعىزۋدا. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى سول پاندەر مۇعالىمدەرىنىڭ اعىلشىن تىلىندە ساباق وتكىزۋگە دايىن ەمەس­تىگىندە جاتىر. ونىڭ ۇستىنە, بۇرىننان قالىپتاسقان ستاندارتتى بىردەن وزگەرتۋدىڭ قيىندىعىن العا تارتادى. شىنىندا دا, مۇ­قيات دايىندىقسىز شەتەلدەگى ءبىلىم جۇيەسىنىڭ كەز كەلگەن جاڭا­­­لىعىن ەنگىزە سالۋعا بولا ما؟ سايىپ كەلگەندە, الەمدىك دەڭ­گەيدەگى بارلىق سالانىڭ نەگىزى بولىپ قالىپتاسقان عىلىمنىڭ دا, ءبىلىمنىڭ دە دامۋ ۇردىستەرىنىڭ جاڭالىعىن جەتىك ءبىلۋ ءۇشىن ءبىز ەسكى دوگمالىق ويدان ارىلىپ, اعىلشىن ءتىلىن يگەرۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن قاراستىرۋىمىز كەرەك. اعىلشىن ءتىلى – عىلىم مەن ءبىلىم, تەحنولوگيا, ساۋدا-سات­تىق, ەلدىڭ ديپلوماتيالىق ءتى­لى بول­عاندىقتان, بارلىق ءور­كەنيەتتى, دامىعان ەلدەردىڭ 80%-عا جۋىعى اعىلشىن ءتىلىن جاقسى مەڭگەرگەن. ال ءبىزدىڭ قازاق ءتىلى باي, بىراق كەڭەس كەزىندە ورىس ءتىلى ۇستەمدىگىمەن توقىراۋعا ۇشى­را­­عاندىقتان, سونىڭ زيانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ماڭگۇرتتىككە الىپ كەلۋدە, شەنەۋنىكتەردىڭ كوبىسى ءسوزدى سىپايىلىق ءۇشىن قا­زاق­شادان باستاپ ورىسشاعا كوشەدى, سونداي اق ۇيلەرىندە, وتباسىندا ورىس ءتىلى باسىم. كىمگە وكپەلەۋگە بولادى؟ ءبىز ءوزىمىز قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن شەت ءتىلىن يگەرە وتىرىپ كەڭەيتىپ, ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. ۇلتتىڭ ءتىلى – ۇلتتىڭ جانى, مەملەكەتتىڭ دامۋى. مەملەكەتتىڭ مەملەكەت بولۋى ۇلت ءتىلىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى. بۇلدىرشىندەردىڭ ساناسىنا «سەنىڭ ءتىلىڭ ماڭگى» – دەپ بالاباقشادان باستاپ ءسىڭىرىپ, انا ءتىلىنىڭ قۇدىرەتىن تاربيە ارقىلى بەرۋىمىز كەرەك. سوندىقتان, اباي اتىنداعى قازۇپۋ جانىنداعى «گەوگرافيا جانە ەكولوگيا عى­لىمي-ادىستەمەلىك» ورتالىعى بالاباقشادا قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا, ونى يگەرۋىنە ەكسپەريمەنت جاساي وتىرىپ, ءوز جوبالارىن بىرنەشە شەت تىلىندە ۇسىندى. تەك مەكتەپتەردە ەمەس, جوو-لاردا دا شەت ءتىلىنىڭ باسىم بولۋى زاڭدى. ءبىلىمدار مامان بولۋ ءۇشىن جوو-داعى وقۋلىقتاردىڭ ءبىرازى اعىلشىن تىلىندە بولۋ كەرەك. مىسالى, اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دە مۇعالىم مامانعا قاجەتتى وقۋلىقتار مەن ادىستەمەلىك قۇرال, سوزدىكتەر بارشىلىق. ءبىز شەتەلدىڭ كونفەرەنتسيا­لارىنا قاتىسىپ, ولاردىڭ ماڭ­دايالدى وقۋ ورىندارىمەن ستۋدەنتتەر الماستىرۋدامىز. ول جاقتان بىلىكتى پروفەسسورلار­دى شاقىرىپ, مامانداردىڭ ءبىلىمىن كەڭەيتۋدەمىز. اباي اتىن­داعى قازۇپۋ-دىڭ وسى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن كەلىسىمشارتقا وتىرعانداعى ماقساتى – اعىلشىن تىلىندە وقۋلىق جازۋ ەمەس, سولار­دىڭ جاڭا ادىستەمەلىك باعىتتارىن وزىمىزگە پايدالانىپ, ولاردىڭ جەتىس­تىكتەرىن وزىمىزدە قولدا­نۋ. بىزدەن جەتىستىكتەردى ولار دا ءۇي­رەنەدى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ورىس مەك­­تەپتەرىندە وقيتىن 500 مىڭ قازاق بالاسى قازاق ءتىلىن بىلمەيدى ەكەن. ولاردىڭ كەلەشەگى قالاي بولماق؟ سونىمەن قاتار, شەنەۋنىكتەر, كوشەدە جۇرگەن جاس­تار بولسىن, بارلىعى دا ورىس تىلىندە سويلەيدى. ولار مەملەكەتتىك تىلدە سويلەپ ءتىلدى دامىتۋدىڭ ورنىنا, سىرتتان كەلگەن ادامعا ورىس تىلىندە سويلەپ, ورىس ءتىلىن جەتىك بىلگەنىنە ماقتانادى. سونىمەن بىرگە, ولار اعىلشىن ءتىلىن جەتىك ءبىلىپ, بۇگىنگى الەم دەڭگەيىندەگى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋ كىلتى وسىندا ەكەنىن ۇعىنسا عوي. بارلىق جاڭا تەحنولوگيانىڭ جاڭالىعى اعىلشىن تىلىندە, ءبىز­دىڭ عىلىمىمىزدىڭ دامۋىنىڭ, ەل بولىپ دامۋىمىزدىڭ نەگىزى – شەت ءتىلىن بىلۋدە. ال تاربيە نەگىزى – قازاق تىلىندە. اباي اتامىز «جاسىمدا عى­­­­لىم بار دەپ ەسكەرمەدىم... ەر­­­­­­­جەتكەن سوڭ تۇسپەدى ۋىسىما, قولىمدى مەزگىلىنەن كەش سەر­مەدىم» – دەمەكشى, ۇلكەنىمىز, كىشىمىز اعىلشىن ءتىلىن مەڭ­گەرە وتىرىپ, انا ءتىلىمىزدىڭ ەرەك­شەلىگىن, بايلىعىن قاپەردەن شى­عار­مايىق. بىزدەن شىققان 100 تومدىق «بابالار ءسوزى» قاي ەلدە بار؟ قازاقتىڭ اۋىز ادە­بيەتىنىڭ تەڭدەسى جوق مۇراسى, ىزگىلىكتى ۇلتتىق ءداستۇرىمىز ۇرپاق تاربيەلەۋدىڭ ۇلاعاتتى مەكتەبىنە اينالعانى ءجون. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز قازاقستان دامۋىنىڭ جانە حالىقارالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ ۇدە­سىنەن تۋىنداعان كوپتىلدى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە قولداۋ تاۋىپ وتىر دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. ەلباسى العا قويعان مىندەت نەگىزىندە ءمينيستردىڭ كوتەرىپ وتىرعان وسىناۋ ماسەلەسى شە­شى­مىن تاپسا, بۇل ءبىلىم مەن عى­لىمنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى, جاڭا باعىتتاعى ىلكىمدى جۇيە­سىن قالىپتاستىرۋعا جول اشارى ءسوزسىز. ءاليا بەيسەنوۆا, اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دىڭ گەوگرافيا جانە ەكولوگيا عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, اكادەميك, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور الماتى