ءماندى ماسەلە

ءبىز اللانىڭ پەندەگە بەرگەن اقىل-وي سىيىنا راحمەت ايتۋىمىز كەرەك. جەر باسىپ, كوپ قىزىق كورۋىڭ ناعىز باقىت. ءبىز بەن ءسىز ەكى ءومىر بارىن ەستە ۇستاعانىمىز ابزال. ءبىرى – قىسقا, الدامشى ءومىر, ەكىنشىسى – و دۇنيەلىك ماڭگى ءومىر. وسىناۋ دۇنيەدە ءومىر سۇرە ءجۇرىپ, انا دۇنيەنى ەستەن شىعارساق, كىنالىمىز. مەن ەرتەڭ سول جاققا بارامىن-اۋ, قۇدىرەت الدىندا جاۋاپ بەرەمىن-اۋ دەپ سونى دا ويلاۋ كەرەك. و دۇنيە مۇنداعىداي پارا بەرىپ قۇتىلىپ كەتەتىن, ايتپەسە شەتەلگە قاشىپ كەتەتىن جەر ەمەس. ەشكىم دە جازادان قۇتىلا المايتىنى حاق. بىرەۋ تويىپ سەكىرەدى, بىرەۋ توڭىپ سەكىرەدى. جالعان دۇنيەنى جالپاعىنان باساتىندار ءبىر كۇنگى مانسابىنا ءماز. ال, جوق-جۇقا جاندار تەك اللادان راقىم كۇتەدى. ءبىزدىڭ بابالارىمىز سىيلاس بول, كورشى ەلمەن, قابىرعالاس كورشىڭمەن تاتۋ بول دەپ ۇيرەتتى. مىڭ دوسىم بار دەپ قۋاناسىڭ, ال ءبىر دۇشپانىڭنىڭ ءوزى سەنىڭ ك ۇلىڭدى كوككە ۇشىرا جازدايدى», – دەپتى ارون راشيد. سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا سىر بويىنا جەر اۋىپ كەلگەندەرگە قۇشاق اشتىق. ءوزىڭ توق وتىرىپ, كورشىڭ اش وتىرسا سەن مۇسىلمان ەمەسسىڭ دەگەن پايعامبار حاديستەرىندەگى ءسوز قانداي تاۋىپ ايتىلعان. ءبىر وقيعا ەسىمە ورالىپ تۇر. ارداگەر ەرجىگىت بوزعۇلوۆ دۇنيەدەن وتكەندە چەشەنستاننان كەلگەن ءبىر ازاماتتىڭ كوز جاسىنا يە بولا الماي توگىلە جىلاعانى ەسىمنەن كەتپەيدى. سىرلاس بولعان, سىيلاس بولعان, كورشى وتىرعان چەشەن جىگىتىنىڭ كوز جاسىن توقتاتۋ مۇمكىن بولماعانىنا كۋاگەر بولىپ ەدىك. كۋرگاننىڭ اتاقتى حيرۋرگى ي.يلليزاروۆ ءبىر اڭگىمەسىندە 1943 جىلى قىزىلوردا قالاسىنداعى بازارنايا كوشەسىندە جالدا تۇرعان قازاق ازاماتىنىڭ قام­قور قۇشاعىن جىر ەتىپ ايتقانى بار. شىركىن, قىزىل­ور­دانىڭ ءتاتتى قاۋىنىنىڭ ءدامى اۋىزدان كەتپەيدى دەپ تەبىرەندى. ادەتتە جاقسى كورشى – ءتورىڭ, ءارى قۋاتىڭ. سىر اقتارار بازارىڭ مەن اجارىڭ, وي بولىسەر الاڭىڭ, ال جامان كورشى ەسىك-تەرەزەسىز مولاڭ دەگەن بۇرىنعىلار. ءبىر كۇن تىرشىلىكتە كورشىڭمەن سىيلاسقاننىڭ اتى ازبايدى, تونى توزبايدى. بۇكىل جاقسىلىعىڭدى كورشى ەستيدى, توي-دۋمان جاساساڭ كەم-كەتىگىڭدى كورشىڭمەن تولتىراسىڭ. ەسىگىن اشىپ, جاقسى كورشى قۋانىشىڭدى اركەز بىرگە بولىسەدى. مەنىڭ ءبىر كورشىم اعاش ۇستاسى, ەكىنشى كورشىم كولىك جوندەۋشى ەدى. مەن بولسام قاعاز بەن قالام ۇستاعان جانمىن عوي. بالتانىڭ سابىن قاتايتىپ بەرشى دەپ بارسام, قولىمنان كەلمەيدى دەپ اجىرايا قارادى, ەكىنشى كورشىمە ءبىر بولتتى بوساتىپ بەرەسىڭ بە, دەسەم: – ماعان وتكىزىپ قويعانىڭ بار ما دەپ قاراپ تۇر. ەسىگىن تارس جاۋىپ كەتىپ قالدىم. ال, بۇعان قالاي رەنجىمەسسىڭ؟ ەكەۋى دە قاتەلىگىن كەيىن سەزدى مە مەنى كورسە تەرىس اينالاتىن بولدى. * * * ءبىر ازامات ۇل-قىزى ەرجەتىپ, الماتىدا جۇمىسقا تۇردى. سودان الگى ازامات قونىس اۋدارىپ, كوشەتىن بولدى. «شىركەيلى» اتتى اۋىلدان ۆوكزالعا دەيىن ەگىلىپ, كوز جاسىن توگىپ وتىردى. نەگە جىلادىڭىز, اعا؟ – ەي, شىراعىم-اي, اۋىلدان امالسىزدان قونىس اۋدارىپ بارامىن. تۋعان جەرىم ىستىق. بارىنەن دە كورشىلەرىم بولەك ەدى. ەندى الماتىدان ونداي كورشى تابىلمايدى عوي, – دەپ جاسىن تاعى دا توكتى. ءبىزدىڭ دە كوڭىلىمىز بوسادى. ەل بولعان سوڭ نە بولمايدى. ءبىر كورشى كورشىسىمەن سوتتاسىپ ءجۇر, ال ەكى كورشى ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇيىنە كىرمەيدى, كورسە تەرىس اينالادى. تىرشىلىكتە ادامنىڭ ءبىر-بىرىنەن ارتىلدىرا­تىنى سىيلاستىق, ونىڭ ىشىندە, كورشىمەن سىيلاستىقتىڭ ورنى بولەك. ءبىر اعايىن قالادا تۇرۋشى ەدى, ۇيىمەن دۋالداس كورشىسى بولدى. ءبىر كۇنى الگى كىسى كورشىسىمەن دۋالداس ءۇيىن اكتەۋ ءۇشىن داربازا جاعىنان كىرىپ, ءۇيىن اكتەۋگە شىقتى. كورشىسى دەرەۋ پوليتسيا شاقىرىپ, مەنىڭ رۇقساتىمسىز دۋالىن جوندەدى دەپ الەك-شالەگىن شىعاردى. كورشىسى تۇسىنىكتەمە جازىپ, ءۇيىن جوندەۋدى كەيىنگى قالدىردى. تاعى ءبىر مىسال. ءبىر كورشى ەكىنشى ءبىر كورشىسىنەن قارىزعا اقشا سۇراپ كەلدى. بەس مىڭ تەڭگە بەرە تۇرشى دەپ ءوتىندى. كورشىسى بەردى. بىرەر اي الگى اقشاسىن قايتارمادى. سودان اقشاسىن سۇراپ, كورشىسىنىڭ ەسىگىن قاقتى. – قاراعىم, قارىزعا العان اقشاڭدى بەر. بىرەر اي بولدى عوي. ماعان دا قاجەت بوپ تۇر. زەينەتكەر ەكەنىمدى بىلەسىڭ. قول قىسقا. – سوعان كۇنىڭ قاراپ قالدى ما؟ – دەپ كورشى مىنەز كورسەتتى. – ءوزىڭ وڭباعان ەكەنسىڭ. مەن, قارىز سۇراعان سوڭ بەردىم عوي. وي, وڭباعان! – دەپ كورشى ەسىگىن تارس جاپتى. كورشى پوليتسياعا شاعىمداندى. «مەنى سوكتى, وڭباعان» دەدى. سودان پوليتسيا اقشا بەرگەن ازاماتتى سوكتىڭ دەپ 800 تەڭگە ايىپپۇل سالدى. كوردىڭىز بە, كورشى قارىز بەرىپ, اقىرىندا ايىپپۇل تولەپ وتىر. وسى ادىلدىك پە؟ ەكى كورشى وسىلايشا سىيلاستىققا سىزات ءتۇسىردى. * * * قالا ىرگەسىندەگى قازىرگى ماحامبەت اۋىلىندا وستاي دەيتىن اقساقال بولدى. جىلدا قىمىز مۇرىندىققا شاقىراتىن. شاقىراتىندارى الدىمەن كورشى-قولاڭى, قۇدا-جەكجات, كۇيەۋ بالالارى. ءبارىنىڭ باسىن قوسىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ ءسال-ءپال رەنجىسىپ قالعاندارى بولسا تاتۋلاستىرىپ, اجىراسقانداردى قوساتىن-دى جارىقتىق. وستاي اتا ءبىر-ءبىرىمىزدى كۇندە تەرەزەدەن كورىپ وتىرايىق دەپ كورشىسى نۇرسەيىت اقساقالمەن تەرەزەسىن قاراتىپ, ءبىر كوشەدەن ءۇي سالعانى قانداي ونەگە دەسەڭىزشى؟! * * * كوپ قاباتتى ۇيدە توي-تومالاق, كەلەڭسىز جايلاردى وتكىزۋ كەيدە قيىنعا سوعاتىنى اقيقات. ءبىر قادىرمەندى اعامىز ەرتەرەكتە دۇنيە سالدى. سودان كورشى-قولاڭنىڭ ۇيىنە كەلۋشىلەرگە ءشاي بەرۋ ءراسىمى باستالاتىن بولدى. سوندا ەكىنشى ءبىر ءۇيدىڭ ايەلى «ءۇيىمدى بۇلدىرەدى, جيھازىم سىنادى» دەپ ءۇيىن ق ۇلىپتاپ, ەرلى-زايىپتى ەكەۋى كەتىپ قالعانىنا قايران قالعانبىز. ءار ادام ءپاني دۇنيەدەن وتكەندە ول ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىن كورشىسىنەن سۇرايدى دەگەن بار. كورشى اقىسى دەگەن جانە بار. سوندىقتان ەڭ الدىمەن «كورشىم ءتاۋىر ادام ەدى, پەيىشتە نۇرى شالقىسىن» دەگەن جاۋاپ ايتىلسا, ول ادامنىڭ جاتقان جەرى جايلى بولاتىن كورىنەدى. * * * ءبىز تۇراتىن قالانىڭ استانا داڭعىلىمەن كورشىلەس كەلەسى ءبىر كوشەدە ورىنبەك وتكەلباەۆ دەگەن ازامات تۇردى. العاشىندا ولاي-بۇلاي كوشەدەن وتكەندە باس يزەپ, امانداسىپ جۇردىك. كەيىن تانىسا كەلە باۋىر باستىق. سول ورەكەڭ الپىس جىلدىعىن قىزىلورداداعى «جىگەر» مەيرامحاناسىندا وتكىزگەندە شاقىردى. تويدى دۇركىرەپ وتكىزدى. ءوزى باياعى «قارماقشى» كەڭشارىنىڭ تۇرعىنى ەكەن. ەل باسقارعان, قۇيماقۇلاق ازامات بولاتىن. كىتاپ پەن باسىلىمداردى كوپ وقيتىن, اقىن-جازۋشىلاردىڭ ومىرىنەن اڭگىمە قوزعاعاندا ۇيىپ تىڭداپ قالاتىنبىز. ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي» رومانىنان ءۇزىندى كەلتىرىپ, اقىن سىرباي, مۇحتار شاحانوۆ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى, ءشامشى, نۇرعيسا جايىندا اڭگىمەنى تىزبەكتەگەندە شىبىن ىزىڭى ەستىلمەي قالۋشى ەدى-اۋ؟! سول ارداگەر ورىنبەك وتكەلباەۆ بيىل قاس-قاعىم ساتتە بار-جوعى ەكى-ءۇش كۇن ىشىندە اجالعا تاپ بولىپ, ءپاني دۇنيەدەن اتتانىپ جۇرە بەردى. بۇكىل كورشى-قولاڭ وسى ءبىر ساتتە قوعاداي جاپىرىلىپ, قايعىسىن ءبولىستى, وتباسىن سابىرعا شاقىردى. ازاماتتىڭ سۇيىكتى جارى گۇلنارى – كورشىلەرىمە ريزامىن! – دەپ ءالسىن-ءالسىن ءجيى ايتۋمەن ءجۇر. * * * ءبىز دە سەكسەننەن استىق. ادام ءبىر-بىرىنە قوناق. بولماشىعا رەنجىسىپ, ءتىپتى ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇستىنەن ارىز جازىپ, مازا بەرمەيتىندەردىڭ تالايىن كوردىك. تۇز-دامدەس بولا ءجۇرىپ, سۋىت ىرگەسىن اۋلاق سالىپ, ورىنسىز كيكىلجىڭگە بوي ۇرىپ كورمەستەي بولىپ كەتكەن مەنىڭ ءىزباسارلارىم ءالى قاتارىمىزدا ءجۇر. باياعى جۇرەك جارالاعانى ەسىندە جوقتاي, كەزدەسكەندە دىم بىلمەگەندەي كۇي كەشىپ جۇرگەنىنە كەيدە اڭ-تاڭ قالامىن.سونىمەن, ءسىز كورشىڭىز­بەن قالايسىز, اعايىن؟ تاتۋ-ءتاتتى كورشى­مەن سىيلاسىپ, عۇمىر كەشكەن ول دا ءبىر ۇلكەن بايلىق. اقىن ابدىكارىم احمەتوۆ ءبىر ولەڭىندە «ادامنىڭ كوڭىلى شار اينا, سىندىرىپ الما ابايلا, ابايلا باۋىرىم, ابايلا!» دەپ تەبىرەنىپ ەدى-اۋ. سول سياقتى بۇگىنگى اڭگىمە كورشى جايىندا ءبىراز اڭگى­مەنىڭ باسىن شالعانداي بولدىم. ءسىز نە دەيسىز؟ * * * مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ومىربەك بايگەلدى «ەگەمەن قازاق­ستانعا» بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا: «مەن الەمنىڭ 65 ەلىندە بولىپپىن. ۇيىنە ءبىر ادام كىرمەيتىن, ءبىر كەسە ءشاي بەرمەيتىن, ءدام تاتقىزبايتىن ەلدەر بار. سونىسىمەن قويماي, بىزگە اقىل ايتادى. ال, قازاق كەلگەن ادامعا جايى­لىپ توسەك, ءيىلىپ جاستىق بولىپ, تورگە شىعارادى» دەگەنى بار. مىنە, بۇل سوزگە باس يمەي كور. بيلىك دەگەن اللانىڭ پەندەگە بەرگەن سىناعى. باستاعى باق تا, بايلىق تا سىناق. شىمكەنتتىك ءبىر بايشىكەش شەرحان مۇرتازانى تويعا شاقىرىپ, تارازدان الدىردى. شەراعا «تويدا نە دەيسىز؟» دەدى وتىرعاندار. اللا اۋزىما نە سالسا, سونى ايتام – دەدى شەراعانىڭ قاباعى ءتۇيىلىپ. توي باستالدى. سويلەدى شەراعا: «ادامدىق پەن ناداندىق ارپالىسقان زاماندا اللا سەندەردى ناداندىقتان ساقتاسىن. تەكتىلىك پەن تەكسىزدىك تەكەتىرەسكەن قوعامدا ءتاڭىر سەندەردى تەكسىزدىكتەن ساقتاسىن. –اعا, تاماشا شىقتى. عاجاپ بولدى. ءبىز نەگە ءوستىپ ايتا المايمىز, – دەدى وتىرعاندار. شەراعاڭ مىرس ەتىپ, مۇرتىنان ك ۇلىپ: – اللا اۋىز تاڭ­دامايدى دەپ كىم ايتتى ساعان؟» – دەدى. توي يەسى بايشىكەشتەن – شەتەلدەن كەلگەن ەكى انشىگە قانشا بەرەسىز؟–دەپ سۇرادىق. 20 مىڭ دوللار. الماتىدان الدىرعان التى انشىگە شە؟ التى مىڭ دوللار. ال, شەراعاڭا شە؟ نەمەنە ول كىسىگە دە اقشا بەرۋ كەرەك پە؟ شاپان جاپتىق,– دەپ تەرىس اينالدى بايشىكەش. «قۇدايى كور­شى» ماقالاسىندا جۋرناليستەر كوتەر­گەن ماسەلە مەنى ءۇنسىز قالدىرما­دى. ويلاندىم. ويلارىمدى قاعازعا ءتۇسىردىم. قايىربەك مىرزاحمەت ۇلى ىزىلوردا