زايساندا كەرىكتىڭ سۇيەگى تابىلدى

زايسان ويپاتى – قازاقستانداعى عانا ەمەس, ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى پالەونتولوگيالىق جانە گەولو­گيا­لىق تۇرعىدان قازىنالى ول­كە. مۇندا 66 ميلليون جىل بۇ­رىنعى بور ءداۋىرىنىڭ سوڭىنان باس­تاپ بۇگىنگە دەيىنگى ءتۇرلى كە­زەڭگە ءتان جەر قاباتىنىڭ تۇن­بالارى ساقتالعان. ايتالىق, زاي­سان كولىنىڭ وڭتۇستىك, شىعىس جانە سولتۇستىك ايماقتارىنداعى تۇنبا قاباتتارىنان كاينازوي زامانىندا تىرشىلىك ەتكەن 200-گە جۋىق جانۋاردىڭ سۇيەكتەرى تابىلىپ وتىر. اسىرەسە, قالماقپاي وزەنىنىڭ ماڭىندا ميوتسەن كەزەڭىنىڭ سو­ڭىنداعى (5 ميلليون جىل) تۇن­با قاباتتارىنان گيپپاريون فاۋ­ناسىنىڭ جانۋارلارى كوپتەپ تابىلدى. ونىڭ ىشىندە كەرىكتەر, مۇيىزتۇمسىقتار, گيپپاريوندار (جىلقى تۇقىمداستارىنىڭ ارعى تەگى), بۇعىلار, كيىكتەر, قىلىش ءتىستى جولبارىس جانە تاعى باسقا ءتۇر­لى جىرتقىش اڭداردىڭ سۇيەكتەرى كەزدەسەدى. ءبىر ەرەكشەلىگى, بۇل جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ بارلىعى دا قازىرگى تۇرىنە ۇقسامايتىن ارعى تەگىنە جاتادى, كەيبىرى جەر بەتىنەن جويىلىپ تا كەتكەن. زايسان جەرىندەگى كونە داۋىردەگى اڭ-قۇستاردىڭ قالدىقتارىن بىلتىردان بەرى وسى وڭىردە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقان ەلى­مىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيس­ترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتىنە قا­راستى زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ پالەوزوولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ءبو­لىمىنىڭ ماماندارى تاۋىپ وتىر. قازبا جۇمىستارىنىڭ ىشىندە ەرەكشە كوزگە تۇسەتىنى, ميوتسەن زامانىنىڭ سوڭعى كەزىنە جاتاتىن كەرىكتىڭ جاق, جاۋىرىن جانە سيراق سۇيەكتەرى. مۇنداي تولىق ءارى جاقسى ساقتالعان سۇيەكتەر وتە سيرەك كەزدەسەدى. جاق سۇيەكتەرىنىڭ تىسىنە دەيىن ساقتالعان. ەرتەدەگى كەرىكتەر افريكانىڭ ساۆاننالارىندا جۇرگەن قازىرگى تۇرلەرىنە كوپ ۇقساي بەرمەيدى ەكەن. ياعني, موينى اسا ۇزىن ەمەس, سىرت پوشىمى بۇعىعا كەلەدى. ونىڭ ءوزىنىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. سونداي-اق, بيىلعى قۇندى تا­بىس­تاردىڭ ءبىرى – مۇيىزتۇمسىق. 1980 جىلى بۇل جەردە مۇيىزتۇم­سىقتىڭ باس سۇيەگى تابىلىپ, زايسان سەماتەريى دەپ اتالعان-دى. جۋىردا سەماتەريدىڭ اسىق جانە جاۋىرىن سۇيەكتەرى تابىلدى. الماتىلىق پالەونتولوگتار مۇيىزتۇمسىق جاۋىرىنى مەن گيپپاريون تىستەرى ىسپەتتى قۇندى ماتەريالداردىڭ كەيبىرىن زايسان اۋدانىنىڭ ول­كەتانۋ مۇراجايىنا تابىس ەتۋدى ۇيعارىپتى. ال قالعان سۇيەك قال­دىقتارىن ۇگىلىپ تۇرعاندىقتان ەرەكشە ادىسپەن قاتىرۋ ارقىلى گيپسكە وراپ, الماتىعا زەرتتەۋگە جونەلتپەك. قازىرگى كەزدە ۇزىندىعى 50-60 سانتيمەترلىك كەرىكتىڭ سيراق سۇيەكتەرى قاتىرىلدى. پالەوزوولوگيا عىلىمي-زەرت­تەۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ  كانديداتى بولات بايشاشوۆتىڭ ايتۋىنشا, زايسان كولىنىڭ سولتۇستىگىندەگى اق­سيىر, قيىنكەرىش, تۇزقاباق جەرلەرى, وڭتۇستىگىندەگى قۇستى, قى­زىلقايىڭ وزەندەرىنىڭ جاعا­سىندا 60-قا جۋىق ورىندا ەرتەدەگى اڭ-قۇستاردىڭ ايرىقشا سۇلبالارى مەن قالدىق­تارى ساقتالعان. بۇل مەكەندى العاش رەت 1960 جىلدارى ماسكەۋلىك پالەونتولوگتار اش­­قان ەكەن. ال قازاقستاندىق عالىمدار 1980 جىلداردان باس­تاپ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە باستادى. جالپى, پالەونتولوگيا – وتە نازىك عىلىم. اسىرەسە, ميل­ليونداعان جىلدار ساقتالعان سۇيەكتى توپىراققا اينالا باستاعان جەرىنەن بۇلدىرمەي الۋ ءۇشىن اس­قان شەبەرلىك, بىلىكتىلىك كەرەك. وسى تۇرعىدان قاراعاندا زايسان ويپاتىنداعى سۇيەك قالدىقتارى الدەقايدا جاقسى ساقتالعان, بويىنا مينەرالدى زاتتاردى سىڭىر­گەندىكتەن 30 ميلليون جىلدان استام ۋاقىتقا توزەدى, دەيدى عالىمدار. دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان» شىعىس قازاقستان وبلىسى, زايسان اۋدانى