ساراڭدىق

نەمەسە جولى بولمايتىن ادام اتاقتى دەسەڭ اتاقتى, اقشالى دەسەڭ اقشالى, ءبىلىمدى دەسەڭ ءبىلىمدى, بويى دا, سويى دا كەلىسكەن ءبىر ازاماتتى ءبىلۋشى ەدىم. بىراق, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, وسى كىسى وتباسىمەن ءتىل تابىسا المادى. وتىرىگى دە جوق, ىشىمدىكتەن ءوزىن اۋلاق ۇستايتىن وسىنداي كۇيەۋدىڭ ايەلىنە قاي جەرى جاقپايتىنىن ءتۇسىنۋ قيىن ەدى. ۇيىندەگى ۇرىس-كەرىستىڭ قايدان شىعىپ جاتقانىن بىلمەيسىڭ. جەڭىل ءجۇرىستى دە جىگىت دەيتىن ادام ەمەس. ارا-تۇرا ايەلىنىڭ اشىنىپ-اشىنىپ شىققان داۋ­ىسىن ەستىپ, دال بولاسىڭ. جىلدار ءوتىپ, سىرىنا قا­­­­نىعا كەلە, ول ازاماتتىڭ جولىن بايلاعان باستى كەم­شىلىگى – وتە ساراڭدىعى ەكە­نى انىق بولدى. سويتسەك, تيىن­عا ءتىسىن سىندىراتىن, قولىنا تۇسكەن اقشادان ولسە دە ايىرىلعىسى كەل­مەيتىن, بالا-شاعا, اعايىن-تۋىس, دوس-جاراندى بىلاي قويعاندا, ءتىپتى, ءوزىنىڭ قارا باسىنا اقشا جۇمساۋدى اقىرەت كورەتىن ەركەكتىڭ قىلىقتارىنا ءۇيىن­دەگى­لەردىڭ قانى قارايادى ەكەن عوي. وتباسىنداعىلار ءۇشىن وتاعاسىنان اقشا سۇراپ الۋ – قيامەت-قايىم. ۇيىندە جۇمىس ىستەمەي وتىراتىن كەلىنشەگىنە نانعا دا اقشا تاستاماي كەتەدى, ازىق-ت ۇلىكتى دە ساتۋشىلارمەن قىرىق رەت ساۋدالاسىپ ءجۇرىپ, تەك ءوزى تاسيدى. ءۇيدىڭ ءتۇرلى قاجەتىنە ايەلى تيىن سۇراسا بولدى, جانجال باستالادى. ءتىپتى, بىردە بالاسى اۋىرىپ جاتقاندا دا دارىگەرگە قاراتۋعا اق­شانى ايەلى قىر­قىسىپ ءجۇ­رىپ العان عوي. قىس­قاسى, ول ەركەكتى جارى قالاي جەڭگەنىن بىلمەيمىن. ءالى دە اقشا ءۇشىن ارپالىسىپ, ىرىڭ-جىرىڭ كۇن كەشىپ جاتىر ما ەكەن؟ ول جاعى بىزگە بەيماعلۇم. ءبىز ول شاعىن اۋداننان الدەقاشان كوشىپ كەتكەنبىز. بىزگە بەلگىلىسى, ول ازامات قانشا جەردەن اقشا تاۋىپ, بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەلدى وقىتۋشىسى, ۇلدى-قىزدى بولسا دا, باقىتسىز ەدى. با­قىتسىزدىعىنىڭ باس­تى كىل­تيپانى – ساراڭدىق  بولدى. سول قاسيەتى ونى سۇمىراي قى­لىپ كورسەتەتىن. نە دوسى جوق, اعايىن-تۋى­سى, ءتىپتى, بالاسىنىڭ سىرىن بىلەتىن ءوز اكە-شەشەسى دە ونىڭ ۇيىنە سيرەك باس سۇعادى. ونىڭ تاپقان تابىسى, ءاربىر ايلىعى وتباسىنا قۋا­نىش اكەلۋدىڭ ورنىنا, كوبىنە تەك كيكىلجىڭدى كوبەيتەدى. ايەلى, بالا-شاعاسى اناعان-مىناعان, تۇرمىسقا, قوناق شا­قىرۋعا قاجەتتى اقشا سۇ­راعان جەردەن زىركىل باستالادى. قىسقاسى, سۇيەككە بىتكەن مىنەز سۇيەكپەن بىرگە كەتەدى. عايىپتان ءبىر عالامات بولىپ, ياكي باسىنا بىردەڭە ءتيىپ, جومارت بولىپ كەتپەسە, ءاي قايدام... الايدا, اللا تاعالا ەر­كەكتى تۇزدەن تاسيتىن ەتىپ ايە­لىنە ونىڭ تاپقان-تايان­عا­نىن ۇيىندە شىرايىن كەل­تى­رۋگە مىندەتتەگەن جوق پا ەدى؟! ءوزى اكەلگەن اقشاسىن ءوز وتباسىنان ءوزى ىرىلداپ قىزعانىپ وتىراتىن ادامدى وزگەرتۋگە بولا ما ءوزى؟ ال پسيحولوگتار مۇنداي ەركەكتەن بىردەن قاشۋعا كە­ڭەس بەرەدى. ءجۇرىپ جۇرگەن جىگىتىڭىزدىڭ شىق بەرمەس شىعايبايدان بەتەر ەكە­نىن بايقاساڭىز بولدى, ول اداممەن باقىتتى بولۋ نە­عايبىل ەكەنىن ءبىلۋىڭىز كەرەك. ءويت­كەنى, قولى اشىق ادام­نىڭ – جولى اشىق. قۇداي دا بەرگەنگە بەرەدى. شىعىن شىقپاي, كىرىس كىرمەيدى. مۇ­نىڭ ءبارىن ءبىز ويلاپ تاپ­قان جوقپىز. ءومىردىڭ ءوز زاڭ­دى­لىقتارى. كۇيەۋ دەگەن مالتابار, ماق­ساتشىل, ءبىر ءسوزدى, جومارت بولۋعا ءتيىستى بولسا, بۇل تەك ايەلدەردىڭ عانا ءتى­لەگى ەمەس, تابيعاتتىڭ دا تالابى. مىنا ومىردە ءبىزدىڭ اقى­لىمىز جەتە بەرمەيتىن زاڭ­دىلىقتار وتە كوپ. ونى ىشكى تۇيسىكپەن عانا سەزىنۋگە بولادى. ساراڭدىقتىڭ باقىتسىز­دىققا باستايتىنىن پسيحولوگتار عانا ەمەس, تۇيسىگى تە­رەڭ قالامگەرلەر دە ءسوز ەتكەن. مىسالى, الەكساندر پۋش­كيننىڭ «ساراڭ سەرى» دەگەن شىعارماسىن كوزبەن شو­لىپ, بولماسا جان باتيست مولەردىڭ «ساراڭ» دەپ اتالاتىن درامالىق كومەدياسىن قاراپ كوردىڭىز بە؟ مىنا ەجەلدەن كورشى بولىپ كەلە جاتقان ورىس­تار دا «سەرىنى قۇرتقان سا­راڭ­دىق» دەگەن ماتەلدى بوسقا ايت­­­­پاعان شىعار؟! ماسەلەن, سول پسيحولوگ­تار, پسيحواناليتيكتەر مەن پاراپسيحولوگتار بولسىن, الميساقتان ءبىر نارسەنى مويىندايدى. ەركەك قانداي دا ءبىر ۇلكەن تابىستار مەن جەتىستىكتەرگە جەتۋى ءۇشىن ايەلىنەن قۋات الادى, جارى جىگەر بەرەدى. بايگەگە قوس­قانداي كۇتىپ-باپتايدى, قىز­مەتىن جاسايدى, ۇرپاعىن جالعاستىرادى. دەمەۋ بولادى. سول ساعان باعىشتالعان ءومىر­دىڭ وتەۋى رەتىندە ول دا ايە­لىنىڭ جاعدايىن جاساپ, قارجىدان قىسپاق كورسەتپەۋى كەرەك. وسى ارادا تاعى ءبىر ءجايت­­تى اتتاپ وتۋگە بول­ماي­دى. ءدال وسى سوزدەردى قىز-كەلىنشەكتەر كەيدە تىكە ماعىناسىندا دا قا­بىل­دايدى. ەركەك تەك اقشا تابا بەرۋ كەرەك, ايەلى ونى الا بەرۋى كەرەك. بۇل جەردەگى الىس-بەرىس تەك قاراجاتقا عانا تىرەلىپ تۇرعان جوق. ەگەر ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ارا­سىنداعى قارىم-قاتى­ناس, مەيىرىم, ماحاببات, ءتۇسى­نىس­تىكپەن سۋعارىلماسا, وندا ەكەۋى­نىڭ دە شەكەلەرى شىلقىپ شارىقتاپ كەتكەندەرى شامالى بولماق. ال اقشاعا دەگەن اش­كوزدىك, دۇنيەگە دەگەن تو­يىم­سىزدىق قايدان پايدا بولادى؟ قاراپ وتىرساق كەيدە قولى اشىق ادامداردان دا قىستا قار سۇراپ الا المايتىن ساراڭدار تۋادى. ساراڭداردان دا قولى اشىق ادامدار ءوربيدى. بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن بالا­لىق شاقتان, تاربيەدەن دە, پسي­حولوگيالىق كۇيزە­لىستەردەن دە ىزدەۋگە بولادى. تىم دۇنيەقوڭىز ادام­داردى سول دەرتى­نەن ايىقتىرۋ ءۇشىن دە ۇزاق ۋاقىت بويى شى­دام­مەن جۇرگىزىلەتىن پسيحو­تەراپيالىق ەمدەر قاجەت. وكىنىشكە قاراي, كەڭەس وكىمەتىنىڭ شەكپەنىنەن شىق­قان ءبىزدىڭ بولمىسىمىزدا بىرەۋدىڭ اشكوزدىك پەن ساراڭدىقتان ەمدەلىپ ءجۇر دەگەنىن قۇلاعىمىز ءالى ەستىمەپتى. پاتولوگيالىق تۇر­عىداعى ساراڭدى ءوزىنىڭ ەتجاقىندارى تانىپ, كىسى سۇيمەس كىناراتىن مويىنداتىپ, تەك باقىتسىزدىققا سۇيرەيتىن جامان قاسيەتتەن ارىلتۋعا كۇش سالماسا, مۇن­داي ادامداردىڭ باعى اشىلۋى ەكىتالاي. جارايدى, قىز بەن جىگىت بولىپ جۇرگەندە عاشى­عى­ڭىز سىزگە سىيلىقتى ءۇيىپ-توكپەسە, وندا ول ءالى دە ءسىزدى سۇيەتىنىنە, ماڭگىلىك بىرگە بولۋعا سەنىمدى ەمەس ەكەن دەلىك, بىراق باس قوسىپ, وتاۋ تىككەننەن كەيىن دە اش­قاراقتانىپ, تاپقانىنان ەش ايىرىلعىسى كەلمەسە, وندا ول دا قاسىرەت. الىس-بەرىستى بىلمەيتىن ادامنان باسقا جاقسىلىق كۇتۋ قيىن, نەگىزى. «الاعان قولىم – بەرەگەن» دەگەن دە بار عوي. قولى قاتتى ادام­دار مەيىرىمگە دە, ما­حابباتقا دا, جالپى, جاقىندارىنا ۋاقىتىن  بولۋگە دە ساراڭ بولادى. ەگەر قىز بالانىڭ سورىنا وسىنداي ادام جولىقسا, ونىڭ جۇگىن ارقالاپ ءجۇرۋ, ازابىنا كونۋ وتە قيىن. ايەلدى اللا تاعالا ءاۋ باستا سولاي ەتىپ جاراتقان. ول ءتورت قۇبىلاسى ساي, ۇلدە مەن بۇلدەگە ورانىپ, با­لا­­­­لا­رى توق, كويلەگى كوك, كۇيەۋى ك ۇلىپ قاراعان كەزدە عانا ايەل ەكەنىن سەزىنەدى, ەر­كەلەيدى جانە بۇل سەزىم ەمو­­تسيالىق تۇرعىدا ازاماتىنا سەزىلەدى. ونى اۋىزبەن ايتىپ, تالقىلاپ جاتۋدىڭ دا قاجەتى جوق. ەگەر وسى ايتىپ وتىرعان­داردىڭ بارلىعىن, ەركەككە قايتىپ كەلەتىن كۇش-قۋات كو­زى رەتىندە قاراستىراتىن بول­­ساق, وندا ونى ول الداعى كە­لە­تىن داۋلەتتىڭ, ياكي ەنەر­گيا­نىڭ جولىن جابۋ دەپ ءبىلۋ قاجەت. ماسەلەن, باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ءبىزدىڭ حالىق نەگە ۇلكەن ىستەردى باستار الدىندا ساداقا بەرەدى؟ مال سويىپ, قۇرباندىق شالىپ, الىس-جاقىندى تويدىرىپ, باتاسىن الۋعا ۇمتىلادى؟ وتباسىڭدى, ءتىرى ادامدى ايتپاعاندا, قالا بەردى, ءولى­­لەردىڭ دە ريزاشىلىعى قاجەت. دەمەك, اللا تاعالا جاراتقان ون سەگىز مىڭ عا­لامنىڭ ءبىز بىلمەيتىن زاڭ­دىلىقتارى مەن سىرى شاش ەتەكتەن. دەمەك, ءوزىڭ ءبىل­مە­­سەڭ, ەڭ بولماسا بىلگەن­دەردىڭ ىزىمەن جۇرگەن دە ءجون-اۋ. توم-توم كىتاپتاردى اقتارىپ وتىرىپ, وسى ماسە­لەنى تۇسىنۋگە ۇمتىلعا­نى­­­مىزدا تۇيسىنگەنىمىز تومەندەگىدەي. اقشا دەگە­نىڭ – ەنەرگيا, قۋات كوزى. اق­­شانىڭ دا كوزگە كورىن­بەيتىن ميستيكالىق كۇشى بار. بىرەۋلەر قانشا جەردەن كوپ قاراجات تابامىن دەپ تىراشتانسا دا بايىمايدى, ەندى بىرەۋ­لەرگە اقشا وزدىگىنەن ءساتىن سالىپ, ۇزدىكسىز كەلىپ جاتادى. اقشا جۇمىس ىستەۋى كەرەك, اقشا توقتاپ تۇرماۋى كەرەك. ول ساعان قۋانىش, ءبىلىم بەرىپ, جاقسى كورەتىن كيىمىڭ مەن بۇيىمىڭدى ۇيگە تاسۋى قاجەت. اقشانى الدىڭ با – بەر. راحاتىڭا جۇمسا! وتباسىلىق شەڭبەردىڭ وزىندە تاپقانىڭدى سۇيىك­تىڭە جۇمساماساڭ, ەركەك رەتىندە ءوز مىندەتىڭدى ات­قارماساڭ, وندا ايەل دە ايەل بولۋدان قالادى, سەن دە سول ءۇيدىڭ تۇتقاسى رە­تىن­دەگى رولىڭنەن ايىرىلا باس­تايسىڭ. بۇل جەردە سا­نا­لى ادامعا ساراڭدىقتان تۋ­عان ىرىڭ-جىرىڭ, ۇرىس-كەرىس, ايەلدىڭ بىتپەيتىن ءبىر كۇڭ­كىلى مەن ونىڭ سالدارى جاي­لى ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ارينە, وتباسىندا با­قىت­تى بولامىن دەسەڭىز, سا­راڭدىقتى قۇنتتىلىقتان دا ايىرا ءبىلۋ كەرەك. ەگەر كۇيەۋىڭىز سىزگە قىمبات سىر­عاعا, تاعى ءبىر تونعا اقشاسىن قيماي ءجۇرىپ, بىراق, كولىك ساتىپ الۋعا قاراجات جيناسا, وندا ونىڭ اتى – اشكوزدىك ەمەس. مەيرامحانا, ورىنسىز ويىن-ساۋىقتىڭ ورنىنا, بالا­لارىنىڭ وقۋىنا دەپ تيىن-تەبەن قۇراس­تىر­سا, ول دا قاتتىلىق ەمەس. دەگەنمەن, وسىنىڭ ءبارىنىڭ ارا-جىگى مەن شەگى بار. ساراڭدىقتىڭ ءتۇپ اتاسى – سەنىمسىزدىك. مەيلى ەركەك, مەيلى ايەل بولسىن, ەگەر تاپ­قان تابىسىن كەرەگىنە جۇمساۋعا قيمايتىن بولسا, ياعني تاۋسىلىپ قالاتىنداي, ءتىپتى, اشتان قالام دەپ ۇرەي­لەنىپ, قورقاتىن بولسا, وندا ول اداممەن جۇمىس ىستەۋ كەرەك. قانىندا قاتتىلىق بار ادامداردى اناسى قايتا تۋىپ بەرمەسە, ونى وزگەرتۋ وتە قيىن. بىراق, مامانداردىڭ كەڭەسىنە جۇگىنسەك, ولاردى دا وزگەرتۋگە بولادى. وندا ءسىز ول ادامدى سول كۇيىندە قابىلداپ, جارا­تىلىسىنا كونىپ, بالا سياقتى بىرتىندەپ, الدايتىن جەرىندە الداپ-سۋلاپ, بىردەن ءۇيىپ-توكپەسە دە, ۇيگە تاسىعان ءبىر ءتۇيىر تابىسىن ماقتاپ, كوككە كوتەرىپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدى. ايتپەسە, ادام قانشا جەر­دەن اقشا تاپسا دا ول ونىڭ جالعىز وزىنە كەرەك ەمەس. ەشكىم دە جالعىز ءوزى باقىتتى بولا المايدى. نە دەسەك تە, قولى اشىق­تىڭ – جولى اشىق. ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى